Доржиев Агбан (Цанид-Хамба лама)

Экспертиза РАН

Проводится экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проводится экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Доржиев Агбан
ород хэлэн Агван Лобсан Доржиев түбэд хэлэн ངག་དབང་བློ་བཟང་
Цанид-хамбо-һаарамба
Дасан	Гелуг һургуули
Түрэһэн үдэр	1853 оной һуурин Хара-Шэбэр, Үбэр Байгалай можо, Оросой Эзэнтэ гүрэн
Наһа бараһан үдэр	1938 оной январиин 29(1938-01-29) Улаан-Үдэ, РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Доржиев Агбан, Цанид-Хамба (ород хэлэн Агван Лобсан Доржиев, түбэд хэлэн ངག་དབང་བློ་བཟང་; 1853 оной, Хара-Шибирь^[d], Сельское поселение «Первомаевское»^[d] түрэһэн — 1938 оной январиин 29(1938-01-29), Улаан-Үдэ наһа бараһан) — буряадай буддын шажанай лама, эрдэмтэн, дипломат, гэгээрэлэгшэ, шажан мүргэнэй, улас түрын ба Орос гүрэнэй, Түбэдэй болон Монгол ороной ниитэ ажаябуулагша. Түбэд ба Оросой эзэнтэ гүрэниие дүтэлүүлэн харилсуулха хэрэг дэмжэгшэ байгаа. Европодо Түрүүшын Буддын шажанай һүмэ — Санкт-Петербургда Калачакрын (Дуйнхор) Һүмэ барилга үүсхэһэн юм. XX -дохи зуун жэлэй Орос гүрэнэй буддын шажанай түүхэдэ гол дүрэнүүдэй нэгэн.

Намтар

Агбан Доржиев 1853 ондо Үбэр Байгалай можын Хориин албан мэдэлэй Хара-Шэбэр һууринда түрэһэн (мүнөөнэй Буряад ороной Загарайн аймагай Хара-Шэбэртэ). Шулуутын дасанай хубараг байгаа.

Агбан-Лубсан Доржиев 18-тай болотороо эхэ нютагтаа ажаһууһан, Хориин Степной дүүмын канцелярида бэшээшэнээр ажаллаһан, гэр бүлэтэй болоод, түни түбшэн ажаһуужа байтараа, гэнтэ тэрэнэй ажабайдалда эрид хубилалта болоо һэн. Шажан мүргэлдэ бэеэ сүм зорюулхые шиидээд, Брайбун хиидэй дэргэдэхи суута Гомон дасанда һурахаяа Түбэд ошобо. Ургада (Монгол) һураа (совр. Улаан-Баатар) болон Түбэдэй Дрепунг хиидэй дэргэдэхи Гоман-дасанда (Һасын гурбан гол дасангуудай нэгэн). Бурхан шажанай эрдэмтэй, Геше лхарамбын гүн ухаанай дээдэ эрдэмтэй болоһон. Түбэд болон монгол хэлэнүүд дээрэ мүнөө болотороо үлэһэн намтар соогоо А. Доржиев иигэжэ бэшэһэн байдаг:

“Буддын шажанай талаар һуралсалаа нарижуулан дээшэлүүлхэдээ, Һасын гурбан ехэ дасанай 20 мянган ламанарай дундаһаа онсо шалгаржа, шалгалта барихадаа, 35 наһатайдаа һаарамбын үндэр нэрэ зэргын һахилда хүртөө һэм. Тиихэдэ дурдаһан гурбан хиидэй эгээл ехэ номтой долоон һаарамба ламанар томилогдожо, 12-тойхон XIII далай ламын цанидай (буддын шажанай гүн ухаанай) ба уран һайханай ном һудар шудалхадань, багшанарынь болгогдоо һэмди: XIII далай-ламын үршөөлөөр би Гомон дасанһаа томилогдоһон 7 эрдэмтэдэй тоодо оруулагдаа һэм даа. Ёһотойл уг гарбалаа тэрээндэ байһан соонь хөөрэдэг, удаань нюур нюураараа уулзажа хөөрэлдэхэдөө, нютагайхидни Орос хаанай албатад байха зуураа, ямаршье хашалта харшалалтагүйгөөр буддын шажанда шүтэдэг, правительствын бүхы хамгаалалта доро байдаг юм”...

.

Дээдэ эрдэмтэ долоон ламанарай тоодо XIII-дахи Далай Ламын дэргэдэ буддын шажанай гүн ухаанай ба уран зохёолой һуралсалда хабаадажа байһан. Буддын шажанай болбосоролой гол шухала бүрилдэл болохо гүн ухаанай диспуттай хамтарагша «цэншапай» байдал хожомынь Далай ламын дүтын зүбшэлэгшэдэй нэгэн, түбэд теократическа гүрэндэ томо хүн болохо арга Доржиевта олгобо.

1896 ондо Оросой 2-дохи Николай Эзэн хаанһаа Һаса руу аяншалһан Петр Бадмаевта туһа хүргэһэнэйнгөө түлөө Агбан Доржиев монограмма бариһан час бэлэг абаа һэн.

1898 оной эхеэр Доржиев Санкт-Петербургын дасанай һургуулида үргэл суглуулха албан ёһоной зорилготойгоор ерэһэн байгаа. Эндэ мэдээжэ Зүүн зүгые шэнжэлэгшэ хун-тайжа Эспер Эсперович Ухтомскийтэй танилсаһан юм, тэрэнь II-дохи Николай Хаанай дүтын хүн байгаа, урид ерээдүйн императорые Зүүн зүг руу аяншалгадань үдэшэһэн юм. Ухтомский тайжа Доржиевые бэеэрээ императортай танилсуулан зууршалһан байгаа. 1900 ондо Доржиев Буда Рабдановай туһаламжаар Францида Эгээн түрүүшын буддын шажанай мүргэл («хурал») үнгэргэжэ, Парижда Бүхэдэлхэйн үзэсхэлэн нээхэ үедөө Зүүн зүг шэнжэлдэг Гиме Музейдэ буддын шажан тухай лекци хэһэн юм. Энэ үйлэ хэрэг тухай «Буддын шажанай мессэ Парижда» гэжэ шүлэг бэшэжэ, « Кипарис ларец» гэжэ согсолбори соонь ороһон Иннокентий Анненский, Түбэд орон руу ерээдүйн аяншалагша Александра Давид-Неэль, Жорж Клемансо гээд энэ хэмжээндэ хабаадалсаа. Доржиевай Парижаар ябуулһан газаршан гэхэдэ, ородой ирагуу найрагша — Максимилиан Волошин байгаа.

Европын томо ехэ гүрэнүүдэй ба Японой булимтархы ябуулгануудаа үргэдхэхэдэнь, Хитадай Цинэй засаг түрын эдэ бүгэдые зайсуулха политика ябуулхагүйдэнь, Англиин хархис хүсэнүүд 1904 ондо Түбэдэй ниислэл Һаса хотодо нэбтэрэн ороо һэн. Тиихэдэнь Далай лама һахюулшадтаяа Монголой Богдын Үргөө хотодо ошожо, Россиин правительствын тусхай түлөөлэгшэдтэй уулзаһан байгаа. Агван Доржиев эндэ Түбэдэй санаарта зонхилогшотой хамта ябалсаа һэн. Түбэдтэ алба хэхэ сагтаа Буряадһаа ерэһэн ламанарта, эрдэмтэдтэ дүнгэлтэ үгэжэ ябаа. тэрэнэй дэмжэлтэдэ хүртэһэн Гомбожаб Цыбиковые тэмдэглэлтэй.Далай лама Түбдэн Жамса гурбан жэлэй хугасаа соо Үргөөдэ байрлаһан юм. Орос гүрэнтэй улам дүтэ болохо гэһэн политикань урагшагүйдэжэ, XIII дугаар Далай лама Эхэ орондоо бусаха баатай болоо бэлэй.

Түбэдтэ бусахадаа, Доржиев улас түрын, этигэлэй бүхы асуудалнуудта дуугаа үгэхэ эрхэтэй «ахалагша кхенпо» гэһэн гурбадахи дээдэ зиндаада бодхоогдоо һэн. Энэ үедэ үнэндөө XIII-дугаар Далай ламын хүреэнэй түрүүшын сайд байһан тула хаа-хаанагүй тэрэниие дахажа, хурал мүргэл хэжэ, гүрэнэй мүнгэн һангые даагаад ябаа. Дипломатическа даабаритайгаар Монгол орон, Хитад, Орос гүрэндэ, Британиин Энэдхэг, Британиин Цейлон, Японой Эзэнтэ гүрэн, Германиин эзэнтэ гүрэн, Италиин Хаанта Улас (1861—1946),Великобритани гээд гүрэнүүдээр ябадаг байгаа.

Түбэдэй дипломатическа түлөөлэгшэ боложо, Санкт-Петербург хотодо ерээд байха үедөө Агван Доржиев сагаан хаанай ниислэл хотодо Буддын шажанай дасан барюулха тухай онсо аша үрэтэй, зориг бадаруулма хараа зорилго табяа һэн. Санкт-Петербургда Түбэдэй түлөөлэлгэтэ эмхиин байшангай хажууда дасан баригдаха ёһотой һэн. Тэрэ Буддын шажанай хараа бодолые мэдэрэлгын, бэхижүүлгын һайн һайхан хэрэгтэ алба хэхэ ёһотой байгаа. 1900 ондо Николай Эзэн хаантай Доржиевай уулзалга боложо, Санкт-Петербургда дасан бариха дээдын зүбшөөл абтаһан юм. Тиихэдэ Шигэмүүниин һургаалые олоной дунда нэбтэрүүлхэ шухала байна бшуу. «Оросой гүрэнэй ниислэл хотодо Буддын шажанай дасан бариха шухала байһан тухай» Агван Доржиев сагаан хааниие этигүүлжэ шадаа һэн гэжэ Англиин эрдэмтэ Джон Снеллинг хэлэһэн юм гэхэ. Энээнэй ашаар лэ 1909—1915 онуудта Санкт-Петербургда Буддын шажанай дасан баригдаа һэн.

1906 ондо Доржиев буддын шажанай духовно училищи ба академи («цанид-чойра») Хальмагта байгуулаад, тэндэ 300 боти Ганжуур ба Данжуур, мүн ёһололой зүйлнүүдые дамжуулаа. Энээнһээ гадуур Хальмагта, Буряад Орондо хэдэн дасан, һургуулинуудые байгуулжа, Санкт-Петербургда хэблэлэй байшан, 1908 ондо Шулуутын дасанда европын түхэлэй типографи нээгээ. Волга болон Доной хоорондохи нютагуудта, Кавказай хүтэл шэлэнүүдэй бооринуудта ажаһууһан хальмагуудта Агван Доржиев ошожо, эмхидхэлэй ба номнолой ехэ ажал ябуулһан юм. Хальмаг санаартанай, эрдэмтэдэй, ниитын ажал ябуулагшадай дэмжэлгээр гүн ухаанай (шойрын) ба эмнэлгын (мамбын) һургуули хуралнууд нээгдэһэн, хальмаг яһанай хүбүүдые хубарагууд болгожо, Түбэдэй суута хиидүүдтэ эльгээхэ тухай хөөрэлдэһэн байгаа. Эдэнэй олонхид хожомоо түгэс бэлэдхэлтэй гэлэнүүд, гэсэлнүүд болоо һэн ха. А. Доржиев шажан мүргэлэй хэрэгүүдээр хойшонхи жэлнүүдтэ Хальмагай үргэн тала дайдаар нэгэнтэ бэшэ ябаһан юм. Буряад орондо Доржиев ород үгэнүүдэй транскрипци тон зүбөөр дамжуулһан монгол босоо бэшэг хубилган шэнэдхэгшэ, буряад бэшэг зохёогшо вагиндра (буряад хэлэн вагиндрагийн үндэһэн} гү, Али Агвановска алфавит) гэжэ мэдээжэ зохёоһон. Бэшэгынь 1905—1910 онуудта ябуулагдажа байгаа.

Санкт-Петербургда буддын шажанай дасан

Гол толилолго:Санкт-Петербургда буддын шажанай дасан

13 дугаар Далай ламын гуйлтые тэрэнэй түлөөлэгшэ хамба Агван Доржиев Орос гүрэнэй тэрэ үедэ гадаадын хэрэгүүдэй сайд А. П. Извольскидо дамжуулба. Энэ тушаалтан ехэ хүндэтэйгээр хүлеэн абажа, дам саашань дотоодын хэрэгүүдэй министр П. А. Столыпинда хүргэhэн юм. Столыпинай гараар энэ гуйлта II Николай хаанда дамжуулагдаад, хаан изагууртан тэрэ данса дээрэ зүбшөөhэн тухай гараа моторлоо бэлэй.

Дасан барилгада 13 Далай лама 50 000 түхэриг дамжуулаа hэн. Агван Доржиев 30 000 түхэриг, харин 10 000 түхэриг мүнгэ hүзэгтэй буряадууд, хальмагууд, тувинецууд, монголнууд суглуулhан юм.

Засагай газарай баталhан тусхай барилгын хороон эмхидхэгдээд, дасанай барилгые хүтэлөө hэн. Барилгын хорооной бүридэлдэ Агван Доржиевhаа гадуур академик В. В. Радлов (түрүүлэгшэ), академик С. Ф. Ольденбург, академик Ф. И. Щербатской, профессорнүүд В. Л. Котвич, А. Д. Руднев, мүн мэдээжэ коллекционер князь Э. Э. Ухтомский гэгшэд ороhон байгаа. Орос гүрэнэй ниислэлдэ буддын шажанай һүмэ барилга 1909 ондо Хуушан тосхондо, Хара горхоной саана эхилээ һэн. Барилгын хорооной бүридэлдэ Агван Доржиевhаа гадуур академик В. В. Радлов (түрүүлэгшэ), академик С. Ф. Ольденбург, академик Ф. И. Щербатской, профессорнүүд В. Л. Котвич, А. Д. Руднев, мүн мэдээжэ коллекционер князь Э. Э. Ухтомский, түбэд эмнэлгын врач П. Бадмаев, аяншалагшад П. Козлов Ба Д. Клеменц, хальмагай тайжанар Дугаровтан, Тюмень, Тундутов, Давид Цанжинович-эсэгэ, Данзан,Тундутов хүбүүн хоёр, архитектор Г. В. Барановский, инженер Н. М. Березовский, уран зураашад н. К. Рерих ба В. П. Шнейдер гэгшэд ороhон байгаа. Хамба Агван Доржиевай дурадхалаар дасан заншалта түбэд маягаар баригдаха болоо hэн. Уран шэмэглэлэй асуудал зүбшэлгэдэ уран зурааша В. П. Шнайдер, мүн суута Н. К. Рерих хабаадалсаhан, дасан шэмэглэhэн зурагуудынь мүнөө болотор байдаг юм.

Дасан барихада, мүнгэн дуталдажа, Агван Доржиев Монголой наймадугаар Богдо-Гэгээн Джебзун Дамба Хутагтада туhаламжа эриhэн гуйлтатайгаар хандаа hэн. Монголой засагай газар буянтай энэ хэрэгые бүримүhэн дэмжэжэ, ехэ хандиб оруулhан түүхэтэй.

1908 оной июль hарада хамба Агван Доржиев хоёрдугаар Николай хаантай бараалхаба. Дасанай барилга 5 сая түхэригтэ хүрэхэ, гүрэнэй жасаhаа мүнгэн гаргашалагдахагүй, ганса hүзэгтэнэй хандиб үргэлөөр баригдаха гэжэ А. Доржиев мэдүүлээ бэлэй. Иигэжэ дүрбэдэхиеэ уулзаха үедөө хоёрдугаар Николай хаан «Буддын шажантан Россида агуу бүргэдэй дали доро мэтэ бэеэ мэдэрхэ эрхэтэй» гэжэ хамба Агван Доржиевта найдуулаа hэн. Цанид-хамба Лама Агван Доржиев Алайрай дасан руу нэгэтэ бэшэ айлшалһан юм. 1911—1912 онуудта, Монгол ороной Манжаhаа хүсэд сүлөөрхэдэ, Оросой Эзэнтэ гүрэн Монголые дали дороо абаа hэн. Геополитическэ байдал хубилжа, Ородой Засагай газар одоошье дасан барилгын асуудалда анхаралаа хандуулжа, бүтэхэ тээшэнь шиидхэбэри абаhан байгаа.

Дасанай үшөө баригдажа байха үедэ, 1913 оной февралиин 21-дэ түрүүшын хурал болоо hэн. Энэ хурал Романовтанай Россиин хаан шэрээдэ hууhаар 300 жэлэй ойдо зорюулагдаа бэлэй. Дасанай дэргэдэ дүрбэн дабхар шулуун гэр баригдаа. Буддын шажантай хари гүрэнүүдhээ ерэhэн hүзэгтэниие энэ гэртэ байрлуулдаг hэн. 1910 онһоо 1913 он болотор Агван Доржиевай урилгаар уран зурааша Осор Будаев Санкт-Петербургда баригдажа байһан буддын шажанай һүмэ шэмэглэхэ ажалда хабаадаһан юм. Гэрэй дотор талын шэмэглэлые Рерих, Николай Константинович хүтэлбэрилөө Будаевай эскизээр, тодорхойлбол, түбэй зал соо плафонуудай витражнууд хэгдэнхэй. 1915 оной августын 10-да баярай оршондо дасан рамнайлагдаба. Олон лама санаартанай, Николай хаанай, XIII-дугаар Далай-ламы, Сиамай (Таиландын), Монголой VII- дахи Богдо Гэгээнэй засаг түрын түлөөлэгшэдэй, зүүн зүгэй хэдэн гүрэнүүдэй элшэн сайдуудай, Буряадhаа, Хальмагhаа ерэhэн зоной, мүн Петербургын hүзэгтэйшүүлэй хабаадалгатайгаар энэ баяр ёhолол үнгэрөө hэн.

Агван Доржиев Зүблэлтэ Орос гүрэндэ

Октябриин хубисхалай һүүлээр, 1917 ондо Агван Доржиев Зүблэлтэ орос гүрэндэ политическэ ба шажанай-хубилган шэнэдхэлгын ажал ябуулгые гүйсэд үгөө һэн.

Ород гүрэнэй Эрхэтэнэй дайнай үедэ, 1919 ондо Петроградта дасан тонуул дээрмэдэ ороо: хэдэн зуугаад хүрэл ба алталмал бурханууд, мүнгэн тахилгын аяга, вазанууд, мебель, үүдэнэй барюул, шпингаледүүд, хитад хоргойгоор оёгдоһон хүшөөнүүд, ламанарай хубиин юумэнүүд үгы болоо, Бурхан Багшын хүрэг бута сохигдоо, түбэдэй гар бэшэмэлнүүдэй шухаг номой сан ба 30 жэлэй туршада сугларһан Доржиевай айхабтар ехэ архив шатаагдаа. Доржиев гүрэн дотороо хэдышье һандаржа байгаа һаа, дуганаа һэргээжэ шадаһан юм.

Хубисхалай урда тээхидэл тэрэ засагтай саг үргэлжын хѳѳрэлдѳѳндэ байгаа. Мүнөө тэрэнэй хөөрэлдэгшэд Эзэн хаан Николай ба гадаадын хэрэгүүдэй сайд Александр Извольский бэшэ, харин Владимир Ильич Ленин Анатолий Васильевич Луначарский хоёр байгаа. Харин хөөрэлдөөн бүхыдөө нэгэл юумэн тухай болоо: шажанай эрхэ сүлѳѳ, соёлой барилга болон гүрэнэй болон тэрэнэй эрхэтэдэй хүгжэн һалбархын тула тэдэнэй хэрэгсээл тухай. Буддын шажан хадаа шажан мүргэл бэшэ, харин гүн ухаан бодол юм, тэрээн соо хамтын хэрэгэй түлөө хүн бүхэнэй харюусалгын коммунизмтай хамтын бодолнууд (буддийский социализм) бии юм гэжэ Эдэ уулзалгануудта Доржиев онсолон тэмдэглээ һэн.

1921 оной зун Доржиев ород, Япон ба Хитад уласуудые илгаруулха буферна гүрэнүүдые (Байгал Шадарай, Үбэр Байгалай, Монгол ба магад Түбэд) байгуулха тухай дурадхалтайгаар зүблэлтэ засагуудта хандаһан байна. Тиихэдээ Монголой хүн зоной байра байдал һайжаруулһан ушар тэндэ большевигүүдэй нүлөө дэлгэрүүлгэдэ нүлөөлхэ гэжэ Доржиев баталан хэлэһэн байна. Доржиевай оролдолго РСФСР-тэ ба Алас Дурнын уласта буряадуудай бэеэ дааһан автономинуудые байгуулгада нүлөөлөө. 1921 ондо Доржиев Петроградта дасаниие буддын шажантанай бүлгэмдэ бусаагдажа шадаа.

1921 ондо Доржиев монгол хэлэн дээрэ автобиографи зохёожо, шүлэгэй түхэлөөр найруулаа (РАН-ай зүүн зүг шэнжэлдэг Институдай Санкт-Петербургын гар бэшэмэлэй таһагта гар бэшэмэл буулгабари хадагалагдана). А. Доржиевай засагтай харилсааниинь ехэнхидээ бүтэдэг байгаа. 1919 ондо Петроградтахи дасан соо сэрэг байрлажа, тоногдожо эхилээ, тиихэдэнь Агван хамба Гадаадын хэрэгүүдэй яаманда хандажа, сэрэгшэдые тэндэһээ гаргаа һэн. Гадна засаг баригшад дасан заһахада, туһа хүргөө. 1922 ондо А. Доржиевай хүсөөр соёл гэгээрэлэй Монголой дугылан бии боложо, тэндэ байрлаха болоо һэн. Петроградай засаг арбан жэлэй туршада дасанай газараа эзэлээд байха тухайнь шиидхэбэри абаһан юм. Улаан хуулида этигэхэнь хүшэр гэжэ ойлгоһон хамба Монголой Гадаадын хэрэгүүдэй яаманда хандажа, дасанаа Монгол талада оруулхаар хэлсээ хэжэ шадаһан бэлэй. Монголой Эрдэмэй газарта үгтэхэдэнь, Түбэдэй түлөөлэгшын эрхээр СССР-тэхи Монголой түлөөлэгшэтэй гэрээ хэлсээ баталжа, дасаниие Монгол болон Түбэдэй хамтын зөөри болгоо. 1936 он болотор дасанда хуралнууд боложо байгаа. Хамалган хашалганай hүрөөтэй үе саг эхилээд, дасанай ламанар, хамба Агван Доржиев хаалтада ороhон юм. Буряад арадай элитэ хүбүүн, үндэр гүн ухаатан, дипломат Агван Доржиев 85 наhан дээрээ 1938 оной январиин 29-дэ Улаан-Үдын түрмэдэ тагаалал болоо бэлэй. Эндэ онсо тэмдэглэлтэй юумэн гэхэдэ, Агван Доржиевай Монгол оронһоо нютаг руугаа бусажа ябахадаа, Этигэлэй хамба ламатай уулзалга тухай дурдалтай.

…Нэгэтэ Даши-Доржо Этигэлов харгыдаа 1921 оной Монголой хубисхалай һүүлээр уданшьегүй Монголһоо бусажа ябаһан Агван Доржиевтай уулзаба. Домог хөөрэнэй ёһоор, Этигэлов Доржиевта иигэжэ хэлээ һэн: «Та наашаа дэмы бусажа ерээл хат. Хари гүрэндэ байбалтнай, дээрэ байгаа. Уданшьегүй ламанарые тушаалган эхилхэнь. Таниие барижа абаа һаа — тэндэ амиды үлөөхэгүйл хаш». Зүблэлтэ засагтай эбтэй харилсаха аргада найдажа байһан Агван Доржиев харюудаа: «Юундэ өөрөө ошоногүйбта?». Этигэлэй Хамба: «Тэдэ намайе барижа үрдихэгүй» гэжэ хэлээ… Тиигэжэ Агван Доржиев Зүблэлтэ засагтай эбтэй эетэй хэлээ ойлголсожо, буддын шажанай хүгжэлтэдэ ехэ найдабашье, зэбүүрхэмэ хара хирээгэй үедэ ами наһантаяа хахасаа бшуу. Буряадай түрүү хүбүүдэй хардуулан хамалганда орожо, хосороһоной һүүлээр Буряадай ниитэ ажал ябуулагша, уран барималшан Балдано Сэрэнжаб Хамалганда ороһон буряад соёлой түлөөлэгшэдые — уран зурааша Галсан Эрдэнийн, эрдэмтэ гэгээрүүлэгшэ Базар Барадина, шажанай ажал ябуулагша Агван Доржиев гэгшэдые сагааруулха үйлэ ябасые үүсхэгшэ байһан юм. бэдэрэлгын, шэнжэлэлгын ба нэрыень сагааруулгын ажаябуулгын үндэһэ табижа, ехэ ажал ябуулһан юм.

Дурасхаалай үдэр

Агван Доржиевта магтаал мэгзэм.

Оо, Агван Доржиев болон бусад Багшанарнай,
Энэрхыгээр бултанһаань дээгүүр Будда Илалтата,
Энэ юртэмсэдэ хаанашье мүндэлөө Һаатнай,
Номнолоороо бидэниие жаргуулыт Буддын шажан, Бурхан Багшын Һургаалнууд!

Доржиевай шаби
хальмагай геше Вангьял зохёогоо (1901—1983)

Дурасхаалнууд

Санкт-Петербург

• 2004 оной июлиин 14-дэ, Агван Доржиевай 150 жэлэй ойн баярта, уран барилгашан В. Б. Бухаевай болон уран барималша Д. Намдаковай бүтээһэн дурасхаалай самбар Петербургын Буддын шажанай һүмын хорёогой дотор талада нээгдэһэн юм. Энэ үйлэ хэрэгтэ Дрепунг Гоман хиидэй хубарагуудай (Карнатака, Энэдхэг) мандалые һандаргажа, Роберт Турманай ойн баярай тусхай айлшанай лекци Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуули(СПб) үнгэргэгдөө.

Буряад орондо

• Анхан энэ гэгээрүүлэгшэ ламын байдаг хуушан модоор баригдаһан гэрые Загарайн аймагай Асагадай хүндыдэ абаашажа, улас түрын хэмжээнэй музей болгоһон юм. Музейдэ жэнхэни урданай зүйлнүүдэй болон гэрэл зурагуудай суглуулбари хадагалаатай, дүн хамта 1430 хадагаламжын газар болоно.

II -дохи Николайн хаанай гэр бүлын эмшэн болоһон Гэгээн Түрэлтэ XIV Далай Ламын, Тэрэнэй Гэгээн Түрэлтэ XIII Далай Ламын, өөрөө Агван Доржиевай ба Чойзон Ирэлтуевай, XI Бандида Хамба ламын, эмчи ламын (врач) воскоор хэгдэһэн барималнуудай суглуулбари музейн үзэсхэлэнэй онсо зүйл болоо. Музейһээ табан модоной зайда Хара-Асагадай эм домто аршаан оршодог.

Буряадай дасангууд

• Ивалгын дасанай дэбисхэр дээрэ табан субаргануудай нэгэн Агван Доржиевта зорюулагданхай.
• Загарайн аймагай Нарин-Ацагат һууринда (улаан-Үдэһөө зүүлжээ 55 модоной зайн газарта) Асагадай дасанай дэбисхэр дээрэ, Хара-Асагадай аршаан шадар, Агван Доржиевай гэр-музей оршодог. Энэ Хара-Шэбэр нютагһаа (Буряад Орон) нүүлгэгдэһэн модон гэр. Зөөриин тэдхэлгын хамаадал-олониитын. Жасын суглуулбари-1 430 хадагаламжын хэсэг. Буряад Уласай Юрэнхылэгшын Л. В. Потаповай зарлигаар 2000 ондо музей гүрэнэй зиндаатай болоо.
• Хара-Шэбэр нютаг болохо Доржиев ламын түрэһэн газар XIV-дүгээр Далай лама хоёр дахин ерэһэн юм.

Агван Доржиевай музей-бууса.

Агван Доржиевай медаль

• 2003 ондо Буряад уласай гүрэнэй шагналнуудай тоолборидо «Агван Доржиев» медаль оруулагдаа. Дүримэй ёһоор, медаль Уласай үмэнэ тэрэнэй эдэй засагай, соёлой, эрдэм ухаанай ба болбосоролой арга боломжын хүгжэлтэдэ туйлалтатай, мүн арад түмэнэй хоорондо эб найрамдал, хани барисаа бэхижүүлхэ ажал ябуулгатай холбоотой гайхамшаг габьяагай түлөө олгогдожо болоно. Анхандаа Агван Доржиевай Жасаһаа үүсхэлшэ бүлэг гүрэн түрын иимэ шагнал байгуулха тухай дурадхал оруулһан байна.

Доржиевай уншалганууд-хуралдаан Санкт-Петербургда

• 2004 оной ноябриин 25-27-ой үдэрнүүдтэ Санкт-Петербургда Агван Доржиевай түрэһөөр 150 жэлэй ойдо зорюулагдаһан «Буддын шажанай заншал. Түүхэ ба мүнөө үе» гэһэн ойн баярай Доржиевай уншалганууд үнгэрөө. Эмхидхэгшэд: Санкт-Петербургын буян үйлэдэлгын «Ая Ганга» гэһэн ниитын жаса, «Гунзэчойнэй Дасан» гэһэн буддын шажантанай нэгэдэл, Санкт-Петербург хотын Захиргаанай Гадаадын холбоонуудай хороон, Буряад Уласай Юрэнхылэгшын Захиргаан, аяншалагша П. К. Козловой дурасхаалай музей-байра, Орос гүрэнэй хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей.
• 2006 оной ноябриин 9-11-эй үдэрнүүдтэ Санкт-Петербургда «Буддын соёл: түүхэ, булаг шэнжэлэлгэ, хэлэ бэшэг ба урлал» гэһэн Доржиевай хоердохи уншалганууд үнгэрөө. Эмхидхэгшэд: Санкт-Петербургын буян үйлэдэлгын «Ая Ганга» буряад соёлой Бүлгэм" гэһэн ниитын жаса, Гүрэнэй Эрмитаж, РАН-ай зүүн зүг шэнжэлдэг Институдай Санкт-Петербургын таһаг, СПбФ Ииет РАН-ай Козловой Музей-байра, Санкт-Петербург хотын Захиргаанай ба Буряад Уласай Захиргаанай гадаадын холбоонуудай Хорооной дэмжэлгээр «Гүнзэчойнэй Дасан» гэһэн буддын шажантанай нэгэдэл.
• 2008 оной июлиин 8 — һаа 12 болотор Буряад орондо Гурбадахи Доржиевай уншалганууд үнгэргэгдэжэ, Санкт-Петербургын буян үйлэдэлгын «Ая Ганга гэһэн ниитын жасын», «Гунзэчойнэй Дасан» гэһэн буддын шажантанай нэгэдэлэй, РАН/СПбФ ИВ РАН-ай зүүн зүгэй гар бэшэмэлнүүдэй Дээдэ Һургуули гээд заншалта ёһоороо эмхидхэгшэд болоо. Мүнөө жэл эмхидхэгшэдтэ үшөө нэгэ эрдэмэй эмхи зургаан — СО РАН-ай (Улаан-Үдэ) монголо шудалалгын, буддын шажанай болон түбэдые шэнжэлэлгын Институт нэгэдээ. Эгээл эндэ хуралдаанай нээлгэ болоод, пленарна зүблөөн үнгэрөө. РАН-ай СО-гой ИМБТ-ГЭЙ хүдэлмэрилэгшэдэй элидхэлнүүдэй хахадынь шахуу дурадхаһан байна.
• 2010 оной августын 3-10-ай үдэрнүүдтэ үнгэргэгдэхэ газар: Ага һуурин-Алхана үндэһэтэнэй хүреэлэн (Үбэр Байгалай хизаар) — Оһын-адагай Буряадай АО (Ойхон ольтирог ошолготойгоор) — Санкт-Петербург. Уншалгануудые эмхидхэгшэд-Россиин Буддын Шажанай Заншалта Сангха, Санкт-Петербургын «Ая Ганга Буряадай соёлой Бүлгэм» гэһэн нигүүлэсхы сэдьхэлэй ниитын жаса, Үбэр Байгалай хизаарай Агын тойрогой Захиргаан. Хабаадалгатайгаар: РАН-АЙ зүүн зүгэй гар бэшэмэлнүүдэй Дээдэ Һургуулинууд, Гүрэнэй Эрмитажай, Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуулиин, Козловой (Санкт-Петербург) Музей-байрануудай, Г.Цыбиковай нэрэмжэтэ Агын хизаар ороноо шэнжэлгын музейн (Ага тосхон).

Доржиев ном зохёолдо

• "Төөригдэһэн хуби заяан"гэһэн гурбалжан роман соо Д. О. Батожабайн (1965), буряад уран зохёолой эгээл элитэ бүтээл, Доржиев гол геройнуудай нэгэн болохо" святейшества Туваан хамбын" түһөө дүрэ болоно.
• 2007 ондо «Сибирские огни» гэһэн уран зохёолой сэтгүүл хэдэн дугаарнууд соо А. Л. Ангархаевай "Тэнгэри Газар хоёр"гэһэн түүхэтэ романай хэһэгүүдые «Далай Ламын Багша. Агван Доржиевай наһан тухай» гэһэн ниитэ гаршаг доро хэблүүлээ һэн.

Библиографи

• Агван Доржиев. Предание о кругосветном путешествии или повествование о жизни Агвана Доржиева: Мемуары тибетского дипломата. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1994. — 119 с.
• Агван Доржиев. Занимательные заметки. Описание путешествия вокруг света. Перевод с монгольского Анна Дамдиновной Цендиной]]. — М.: Восточная литература, 2003. — 160 с.

Мүн харагты

• Буддын шажан Орос гүрэндэ
• XIII-дугаар Далай-лама
• Буддын шажан Буряад орондо
• Буддын шажанай ордон Санкт-Петербургда
• Буддын шажан Хальмаг Уласта
• Орос гүрэнэй заншалта сангха
• Тыниссон, Карл

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

Ород хэлэн дээрэ

• Андреев А. И. Буддийская святыня Петрограда. — Улан-Удэ: ЭкоАрт, 1992. — 126 с. — ISBN 5-85970-004-0
• Андреев А. И. Агван Доржиев и судьбы буддийской религии в СССР // Реверс: Философско-религиозный и литературный альманах. — СПб., 1992.
• Андреев А. И. Храм Будды в Северной столице. — СПб.: Нартанг, 2004. — 224 с. — 1000 экз. — ISBN 5-901941-14-4
• Андреев А. И. Тибет в политике царской, советской и постсоветской России. — СПб.: Изд-во СПбГУ; Нартанг, 2005. — ISBN 5-288-03813-9, 5-901-94116-0

Хари хэлэнүүд дээрэ

• John Snelling Buddhism in Russia: The Story of Agvan Dorzhiev : Lhasa's Emissary to the Tsar. — Element Books, 1993. — ISBN 978-1852303327, 1-85230-332-8
• Aγvang Dorjiyev-un «Delekei-yi ergijü bidügsen domuγ sonirqal-un bičig tedüi kemekü orusiba» (неопр.). Дата обращения: 4 ноябрь 2025.

Ссылкэнүүд

• Участие Тибета в «большой игре» ( Агван Дорджиев) (ород хэлэн).
• Особые места Калачакры (ород хэлэн).
• Открытие барельефа Агвана Доржиева (ород хэлэн).
• Найдена переписка Далай-ламы XIII с Советской Россией (ород хэлэн).
• Итигелов, Даша-Доржо (ород хэлэн).
• Хамбо-лама, бурят.-тибет. традиц. учёный (ород хэлэн).
• Доржиевские чтения — Буддийская традиция. История и современность (ород хэлэн).
• Краткая биографическая справка Агвана Доржиева (ород хэлэн).
• История Санкт-Петербургского буддийского монастыря-Дацан Гунзэчойнэй (ород хэлэн).
• Основатель автономии: 120 лет первой встречи Агвана Доржиева с Николаем II (ород хэлэн).