Алхана (үндэһэтэнэй парк)

«Алхана» гэһэн үндэһэтэнэй парк
ород хэлэн Алханай
Категори МСОП — II (Үндэһэтэнэй парк)
Гол мэдээсэл
Талмай	1382,34 км²
Байгуулагдаһан һара үдэр	15 майн 1999 он
Хүтэлбэрилхы эмхи	Холбоото Уласай гүрэнэй эмхи зургаан «Алхана» гэһэн үндэһэтэнэй парк
Байһан газар
50°50′00″ с. ш. 113°25′00″ в. д.
Гүрэн	Оросой Холбоото Улас
Можо нютаг	Үбэр Байгалай хизаар
Аймаг	Дулдаргын аймаг
Дүтын хото	Шэтэ
alkhana.ru
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

«Алхана» гэһэн үндэһэтэнэй парк (ород хэлэн Алханай) Оросой Холбоото Уласай Засагай газарай 1999 оной майн 15-ай № 533 тогтоолоор байгуулагдаһан Үбэр Байгалай хадата тайгын газарай нюруу түхэл хамгаалхын, шэнжэлхын ба элүүржүүлхын, мүн буряад арадай шүтөөнэй газарнуудые хамгаалхын тула.

Үбэр Байгалай хизаарай Дулдаргын аймагай дэбисхэр дээрэ оршодог; захиргаан — Дулдарга һуурин, Гагаринай гудамжа, 47.

Түүхэ

«Байгаалиин олон янза байлгые зандань үлөөхэ талаар Үбэр Байгалай түб» гэһэн эрдэмэй-ниитын 1996 ондо Алханын ба тэрэнэй шэлэнүүдэй дэбисхэрые байгаали хамгаалгын, байгаалиин, түүхын-соёлой ба амаралгын нэгэдхэмэл сэгнэлтын эрдэмэй экспедици үнгэргэһэнэй удаа байгуулгые байгаали хамгаалгын-эдэй засагай үндэһэ баримта дүүргэһэн юм. Тус баримта бэшэгүүд дээрэ үндэһэлэн, Оросой гүрэнэй ойн ажахын үйлэдбэринүүдые ба байгаали хамгаалгын объектнүүдые түлэблэхэ түлэблэлгын-бэдэрэлгын дээдэ һургуули болон СО РАН-ай СО-гой (2003 онһоо ИПРЕК) тэрэ тоодо дээдэ ба дунда урасхалай уһа суглуулха бассейн түлэблэлгын-бэдэрэлгын ажалнуудые үнгэргэбэ. Тиихэдээ Дэбэсхын голой (Элиин шудхамал) шулуу шорой хамажа гаргаха аргаар алта олзоборилго түсэблэгдэжэ, байгаалиин шухаг, тэдээнһээ дулдыданги шүтөөнэй бүридэлнүүдые байдалда арсалтатайгаар нүлөөлхэнь дамжаггүй гэжэ элирээ.

«Алханай» гэһэн үндэһэтэнэй паркын эрдэмтэ сэдэбүүд.
Сэдэбэй нэрэмжэ	Ажалай эхинэй һара үдэр	Ажалай түгэсхэлэй һара үдэр
Геоботаническа зураглал, хоморой ба үгы боложо байһан ургамалнуудые бүридхэлгэ. Байгаалиин хазагайруулагдаһан эрхэ байдалда туршалгын талмайнууд дээрэ ургамалнуудай хүгжэлэй талын шэнжэлгэнүүд. Амаралгын уялга даабари тодорхойлго.	2003	үргэлжэлнэ
Алханын аршаануудай хүн зоной элүүр энхэдэ нүлөө шэнжэлгэ	2002	2005
«Алхана» үндэһэн хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэ шабар вулканчигуудые зураглан зураглалга ба шэнжэлгэ	2002	үргэлжэлнэ
Ойн байгаалиин байгуулгануудай байгуулгын-үүргын эмхи, ойн саг үргэлжэ адаглан шалгажа байлга.	2003	үргэлжэлнэ
«Алханын» үндэһэн хүреэлэнэй дэбисхэрэй соёлой-түүхын ба угсаата зүйн онсо шэнжэнүүд	2003	үргэлжэлнэ
«Алхана» үндэһэн хүреэлэнэй дэбисхэрэй бальнеологиин ба биогеохимиин шэнжэнүүдые шэнжэлэлгэ	2002	үргэлжэлнэ
Аяншалгын замуудые бэлдэлгэ.	2003	үргэлжэлнэ
«Алханай» үндэһэн хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэхи археологиин хүшөөнүүдые элирүүлгэ болон тодорхойлон бэшэлгэ	2003	үргэлжэлнэ
Уһанай экосистемын байгуулгын-ажаябуулгын эмхи ба уһанай саг үргэлжэ адаглалга.	2002	үргэлжэлнэ

Географи

Дархан газарай хилэнүүд бассейнэй заршамаар бүридхэгдөөд, (Дауриин шэлэ) Дагуурай ба (Могойтын шэлэ) Могойтын шэлэнүүдээр, тэрэ тоодо дээдэ ба дунда урасхалай газар дайдаар гарадаг. Газар дайдын экспликаци (тыс.га): 109,6 — ой, 10,3 — хүдөөгэй ой, 8,9 — бэлшээри, 6,8 — таряалан, 2,5-пр. Голец Алханай (хада) — паркын гол, байгаалиин хүшөө. Паркын хажуугаар 0,5 км үргэнтэй, бүхыдөө 10,4 мянган га талмайтай буферна бүһэлүүр байгуулагданхай.

Алханын байгаалиин комплекснууд байгаали хамгаалгын, түүхын ба гоё һайханай онсо баялиг болоно. Дархан газарнуудта орходоо, үндэһэтэнэй хүреэлэнэй талмайн горитой хубинууд гуримшуулагдаһан аяншалгада нээлтэтэй. Энэ ООПТ-эйн зорилтонуудай дунда-байгаалиин холбоо зүйлнүүдые амаралгын хэрэглэлгын эрхэ байдалда сахилгын эрдэмэй аргануудые бэлдэлгэ ба нэбтэрүүлгэ, байгаали хамгаалгын талаар хүмүүжүүлгэ ба хүн зониие гэгээрүүлгэ, байгаали хамгаалгын, танин мэдэлгын ба мүргэлтэ аяншалга хүгжөөлгэ. Зорилтонуудые амжалтатайгаар шиидхэхын тула сэсэрлигтэ гол бүһэлүүрнүүд: дархан газарай, тусхайтаар зохёогдоһон аяншалгын замуудтай олоороо амардаг газарнууд, мүн эрдэмэй шэнжэлгэнүүдэй үнгэргэгдэжэ байһан объектнүүдэй гү, али хэһэг газарнуудай бүһэлүүрнүүд илгагданхай.

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр геологиин талааршье онсо шухаг — энэ нютагай зэргын байгаалиин геологиин хүшөөнүүдэй уулзабари (геологиин уг баялигай объектнүүдэй эрдэмэй ангилалаар). Сэсэрлигтэ гол түлэб дунда, үсөөн ушарта гол бүридэлһөө лаавануудаар дэлгээгдэһэн Алханын палеовулканарий илгардаг; хайлуулгын һубагууд (некки); Убжэгэйн хүндын эхиндэ һандаралгын кальдера; шүтөөнэй ба шажанай ёһололнуудай зүйлнүүд болодог лаавануудай ба туфуудай һалхинай талаар элдэб янзын үлэгдэлнүүд; хадалиг добжонууд; Онон-Туринай гүнзэгын эбдэрэл. Үндэһэтэнэй паркын нилээд ехэ дэбисхэр дээрэ галта уулын орьёлой тэрэнэй үйлын түгэсхэлэй шатануудта тэһэрхэдэ бии болодог «шатаама үүлэд» гэһэн игнимбридууд хүгжэнги. Тэрээнһээ гадна Убжэгэйн хүндын дунда хубида, үлэгдэлнүүд соо кальдерта зорюулагдаһан галта уулын нуурнуудай тунаһан зүйлнүүд олдоо. Эдэ хадаа «Palaeolynceus» конхострак, хорхой шумуул ба ургамалнууд гэжэ галта уулын нуурнуудай саг зуурын амидарагшадай мүрнүүдтэй дулаанай туффидууд юм. Онон-Туриин эбдэрэлтэй холбоотой хахаралгын дээшэлэлгэ, сульфидна минерализаци, окварцевани, турмалинтай бии бололго гэхэ мэтэ. Вулканай ажал ябуулгын бүтээлнүүдэй наһан — оройн(юрсккын хаһа) юра (петрографиин, тектоникын, геоморфологиин, геологиин янзанууд). Вулканариин заха хизаараар валунно-хайр шулуутай конгломерадууд хүгжэнги-Алханын галта уулын хайрлажа урдаһан эртын юрэй шатын уулын мүрэнэй шииг нойтон. Элягай нуурнууд оршомдо шабар вулканизм мэдэгдэжэ байна: шахамал хоорондын уһанууд кангилай шабарнуудые (плиоцен) шэнгэрүүлнэ-плейстоцен наһанай болон тэдэнь шудхахадаа, 60 см хүрэтэр үндэртэй, элирхэй гоожолгын субагтай бага-конусуудые байгуулна.

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй газар нютаг гүйсэд туйлай 1 000-1 200 м. үндэртэй, тобогор газарай гол янзанууд паркын дэбисхэр дээрэ харуулагдаһан-дунда зэргын денудациин, үүлтэрнүүд дээрэ хүгжэнги (геохронологическа үе) рифей, протерозой болон (Юрскэ үе) юрскэ гранитууд, аккумуляциин таланууд (абсолютна рельеф) нуур дээрэ- аллювиальна элһэн гээд бүридэнхэй. Дунда ба хүсэтэйгөөр отологдоһон дунда зэргын хадын денудациин газар паркын дэбисхэрэй 80 % болоно.

Амитадай юртэмсэ

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэ 120 гаран янзын нюргата амитад, 4 —дэхи ангинуудай түлөөлэгшэд-газар уһанай (2); мүлхидэг (4); шубууд (95); һүн тэжээлтэ амитад (30) гээд бүридхэлдэ абтанхай. Паркын амитанай аймаг соо 160 түхэлэй аад, түрэлэй хорхой шумуул, 2 янзын— амфиби, 4 — мүлхигшэд, 95 — шубууд, 23 янзын — һүн тэжээлтэн, 17 янзын-загаһад зураглагданхай. Эндэ хүрин баабгай юрын, хандагай, буга, хүдэри, сибириин боро гүрөөһэн, булган, үен, олонго, шэлүүһэн, шоно, үнэгэн, шандаган, хара аист, гуменник, хун шубуун, бүргэд, дангина, гол горходто тула, ленок, хадаран байдаг. Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй тойронхи уһан талмай соо (Убжэгэйн, Дулдарга, Эля, Бальжин нуур, Алханын) 9 бүлэнүүдтэ хабаатай 18 янзын загаһад тэмдэглэгдээ.

Оросой Холбоото Уласай Улаан дэбтэртэ оруулагдаһан янзанууд.
Нэрэмжэ	Эрдэмтэ нэрэмжэ
нюургагүй
Юрын аполлон	Parnassius apollo
Шубууд
Бүргэд	Aquila chrysaetos
Тоодог	Otis tarda
Хара хилэн	Ciconia nigra

Ургамалай юртэмсэ

Алханада газарай хүрьһэнэй, ургамалай ба уларилай хубилалтада үзэгдэдэг үндэр нюруугай бүһэлүүрһээ шалтагаалһан газарай нюруу түхэлэй маша ехэ олон янза байдаг. Эндэ талын, нугын, ой модоной, хабсагайта хадануудай, хурууманай, уһа голнуудай хүүюурнүүдтэй тааралдана (см. вкл., фото 231). Дархан газарай Евразиин ба Дагуурай ехэ талын бореальна ой модоной бүһын хилэ дээрэ байрлаха ушар биосфернэ онсо удха шанартай ба элдэб амитанай болон ургамалнуудай бэе бэедээ оролгын үрэ дүндэ, горитой түрэлэй олон янзада ушаруулдаг. «А.» дэбисхэр дээрэ 600 гаран янзын ургамалнууд, тэрэ тоодо 130 янзын хүбхэнүүд мэдээжэ.

Ургамалай 180-яад зүйлнүүд албан ёһоной ба арадай, тэрэ тоодо түбэд эмнэлгэдэ хэрэглэгдэдэг. Эгээл сэнтэйнь — родиола ягаан, астрагал һарьһан, шлемник байкальский, ревень компакт, лофант китайский, вздутоплодник сибирский болон бусад олон

Венерин башмачок томо сэсэгтэй. Орос гүрэнэй эрдэмэй Академиин Петербург хотын архивһаа Ботаникын зураг (ПФА РАН. Ф. 98. Оп. 1. Д. 20); Д. Г. Мессершмидтын 1720 оной экспедицидэ ябалсаһан мэдэгдээгүй уран зураашан

Үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэ 340 гаран биологическа түрэлэй ургамалнууд дайралдадаг, тэдэнэй нюдэн— 2; тангалай дүрсэтэ — 1; голосеменные — 6; анги үрэжэлтэ — 332. Дэбисхэрэй ургамалай бүридэлдэ харууһалгада хэрэгтэй 20-ёод зүйлнүүд бүридхэлдэ абтанхай.

Оросой Холбоото Уласай Улаан дэбтэртэ оруулагдаһан түхэлнүүд.
Нэрэмжэ	Эрдэмтэ нэрэмжэ
Хушаатай үрэһэтэй
Венериин гуталхан томо сэсэгтэй	Cypripedium macranthon
Алтайн мангир	Allium altaicum

Соёл

Алхана хойто Буддын шажанай нангин шүтөөнэй байгаалиин-шүтөөнэй согсолбориин байһан ушарһаа Оросой бусад үндэһэтэнэй хүреэлэнгүүдһээ илгарна. Нютагай Буддын шажан XIX зуун жэлэй эхиндэ хабаатай ба Намнанай ламын (гэлонг Шагдар, Агван Доржиевай багша) ажал ябуулгатай холбоотой. 1991 оной зун Буддын шажанай лама XIV-дүгээр Далай лама (Данзан Жамсо) эдэ газарнуудта хүрөө. Тэрэнэй ерэһэн ушарта зорюулагдажа, буддын шажанай хүшөө-субарга бодхоогдоо. Энэ согсолборидо шүтөөнэй 20 гаран объектнүүд ороно, тэдэнэй дунда Маани Шулуунай эгээл мэдээжэ ба шүтэгдэдэг (мантрын түбэд бэшэгтэй шулуун стелэ), Димчиг Сүмэ (Уулын эзэн Бурханай Дуган), Нара Хажад (Тэнгэриин Хүгжэмшэн Эхэнэр), Уудэн Сүмэ (Бартаагай Дуган) (Алханайн Хаалга харагты), Дорже Пагмын Сүмэ (уулын эзэнэй Очир Хатан Сүмэ), «нүгэлтэйшүүлэй забһар», Эхын умай гол обоо, Обоо оройдонь, зурхэн шулуун, хооро Шулуун Хашаа гэхэ мэтэ. Байгаалиин шүтөөнэй тон шухала газарнуудай нэгэн хадаа Алханын орой болоно, энэнь хайр шулуугаар ба жэжэ хабсагайнуудай 40 м диаметртай түхэреэн түхэлтэй хабтагар талмай болоно. Нангин газарнуудаар айлшалалга байгаалида онсо сэдьхэлээ доһолгон хандадагаараа илгардаг буддын шажанай эртэ урдын гүн ухаанда оюун ухаагаараа хабаадаха арга боломжо олгоно. Жэл бүри Алханада гороогой ёһолол — нангин газарнуудые нара зүб тойродог. Бага ба ехэ гороо байдаг. Бага гороо нангин шүтөөнэй согсолбориин досоо гарадаг. Хуурай Убжэгэе — Димчиг Сумэ — Үүдэн Сүмэ — Эхын Умай, Хуурай Хубхай. Алханын тойронхи томо гороо — дүхэриг зам 4 үдэр эзэлнэ. Гадна жэл бүри зундаа Гол обоодо, Уүдэн Сүмэдэ хүн зоной үргэн хабаадалгатайгаар буддын шажанай мүргэл хэдэг юм.

Алханын Хаалга

Алханын хаалга — адар томо хабсагай-останец, можын удха шанартай байгаалиин хүшөө (Шэтын можын гүйсэдхэхы хоороной 1980.01.14-эй № 28 шиидхэбэри). Могойтын шэлын шэлэ дээрэ, Убжэгэйн хүндын зүүн талаар Алханай үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр дээрэ, Дулдарга тосхонһоо баруун-хойшоо 25 км газарта оршодог. Байгаалиин хүшөөгэй хамтын талмай 2 га. Үлэгдэл 2 хабсагайн эрмэгүүдээр харуулагданхай, тэдэнэй хоорондо 7×7 м хэмжүүртэй бүхөөг бии болоо, арка дээгүүрнь 5-һаа 10 м хүрэтэр үндэртэй хушалта унжына. 20 м үргэнтэй, 30 м үндэртэй Урда ташалангынь доошоо ручка тээшэ татагдана. курумнигэй дунда 30 м хүрэтэр зайтайгаар. Ташалангуудай хажуугаар «шулуун зүргэ» зурына. Хойто хажуугай бүхөөгһөө эгсэ ташалангаар үгсэжэ, тэрэнэй утань 13 м хүрэтэр, үргэниинь 10 м, үндэрынь 5-һаа 15 м хүрэтэр. Үлэгдэлнүүд хара галта уулын шэл соо сагаан плагиоклазай хабшуулдаһанһаа бүридэһэн трахиандезидүүдээр ба андезит ябталагданхай. Хабсагайн баруун ба баруун хойто хэһэгүүдтэ хуһан, төөлэй, зэдэгэнэ ба бузина ургадаг. Хуруумуудай хэмхэрхэйнүүд хагаар, хүбхэнүүдээр бүрхөөгдэнхэй, бамбаадай тангалай үбһэн, чистотел дайралдадаг. Һүн тэжээлтэн амитадһаа охотоноон юрын элбэг. Шубуудай амитанай аймаг соо һойһо, онголо, томо хүхэтэн, хүрин хээр гаичка гэхэ мэтэ зүйлнүүд булюу. Байгаалиин хүшөө, үндэһэтэнэй үүргын зүйлнүүдэй ёһоор. Хүреэлэн, онсо хамгаалгатай бүһэлүүртэ оршодог, тэндэ тэмдэглэгдэһэн замуудаар аяншалга, хүреэлэнэй аяншалгын талаар таһагай эмхидхэһэн танилсуулгын мэдэлгын экскурси зүбшөөгдэнхэй. Алханын хаалга Буддын шажанай шүтөөнэй объект болоно. Бүхөөгэй досоо талада петроглифууд — эртэ урдын хүнүүдэй хабсагайн зурагууд оршодог. Бүхөөгэй тэг дунда буддын шажанай хүшөөнүүд байдаг: субарга ба мүргэлэй газар. Хүшөөгэй үүргэ оюун ухаанай, һуралсалай гэгээрэлэй, гоё һайханиие мэдэрэлгын, аяншалгын гээд удхатай.

Дурасхаалай гайхамшаг зүйлнүүд

Байгаалиин хүшөөнүүд ба шүтөөнэй газарнууд: Алханын уула, ехэ хэшэг дуган, Сэндэмэ хабсагай, Бартаагай Дасан хабсагай, Доржо-Пагман (Очир хатан).

Чрево матери- Эхын Умай

Ара-Халхын мүргэлэй ороной табан ехэ орьелой нэгэн болохо Лхуншин Гараа гэдэг Түбэд нэрэтэй Алхана уулые 1991 оной июлиин 22-ой үдэр XIV дугаар Далай лама бараалхаhан ба арюудхаhан. Тиимэhээл энэ уула буддын шажантанай дунда маша ехэ удхатай, нэрэ солотой, уг унгитай гэжэ гэршэлнэ бшу. Yүдэн Сүмэhѳѳ дээшээ абирхадаа, Загуурдиин Хабсагайда хүрэдэг. Эндэhээ зүүн хойшоо, зуугаад наhатай айхабтар бүдүүн нарhануудай дундуур нэгэ хэды ябажа байтараа, багахан шулуунай хүмэгтэ тулажа ерэхэт. Энэ хүмэгые Эхын Умайн Сумэ гэжэ нэрлэдэг юм. Утань 4 метр, үндэрынь 70 см болодог. Досоонь шиигтэй. Дээрэhээнь уhан дуhаха. Сүмые тойроод зуурамууд уяатай, нарай хүүгэдэй хубсаhан, злдэб зѳѳриин зүйлнүүд харагдаха. Һүүлшын үедэ зон хадаг үлгэдэг болонхой. Эрьеын шулуунай забhараар гараар малтаhан хонхорнууд харагдадаг. Ази түбиин зоной дунда Эхэ зургаан зүйлэй ба хамаг амитадай тулада эртэ урдан сагhаа үргэлэй уншалга хэгдэдэг, үри хүүгэдэй hүлдэ тахигдадаг (культ детей) байhан ха. Нүүдэлшэ буряад зон жэлэй дүрбэн сагта hэеы гэр соогоо ажаhуужа ажамидарhан гээшэ. Дороhоо хүйтэ абаhанhаа гү, али боро сүлхэ байhанhаа гү, зарим нэгэмнай үхи хүүгэдээр үсѳѳн байhан. Ушар тиимэhээ, үсѳѳн тоото улас болонобди. Буряад зон үри хүүгэдэй hүлдэдэ мүн лэ шүтэдэг, тахидаг байhан. Манай дунда hая болотор үншэд гэжэ байгаагүй, энэ заншалаараа дэлхэйн арад зониие гайхуулhан байнабди. Үхибүүн үриеэ эхэнь алаха (аборт), үхэгшэнь амидыгаа тэжээхэ гэhэн лүндэнэй удха hүүлшын сагта үзэжэ байнхай. Эхын умайн сүмэ руу орохын урда тээ hанаhанаа ѳѳр соогоо сэдьхээд, абажа ябаhан юумэнhээ үргэдэг. Досоонь орожо зула бадараагаад, адис ба хүжэеэ ууюулдаг. Дуhаhан аршаанhаа хүртэжэ бэедээ түрхидэг, бишыхан шэл амhарта соо суглуулжа абаадшье ошоходо болохо юм. Нүхэнhѳѳ гараад, хүмэгэй эрьеын хүрьhэн сооhоо hанаандаа таараhан жэжэхэн шулуу абана. Сүмэдэ hүгэдэн мүргэжэшье байhан зон үзэгдэдэг. Иимэшүүгээр үри хүүгэдэй hүлдэ эридэг. Гэртээ асарhан шулуугаа гунгарбаа соогоо гү, али молор амhарта, номуудай баран соо, барайгараар (рис), шэниисээр (буда) дүүргэhэн аяга соо hуулгаад, hанаhан, бодоhон хүсэлдѳѳ этигэн хадагалдаг байhан аабза. Алхана уулын сүмэнүүд ехэл удхатай юм. Димшэгэй орон гээшэ хүн түрэлтэнэй ажамидаралай бүхы үйлэдэ, түрэхэhѳѳ үхэхэ хугасаа хүрэтэр тааралдуулhан бурханай номой ухаан болоно бшуу. Хүнэй бэе оложо, энэ дэлхэй дээрэ түрэл олохо гээшые дээдын буян гэхэ. Димшэг гэжэ үгэмнай дээдын жаргал гэhэн удхатай. Эхын умайда үхибүүнэй hүлдэ эрихэhээ гадна, гүлмэр залуухан үхиншье, үндэр наhатай тѳѳдэйшье байг, энэ хүмэгтэ ерэжэ мүргэдэг, бараалхадаг. Урда үеын сагта дүшѳѳд, табяад ламанар эхын умайн хүмэгэй урдуур зурылдан hуужа, уншалга хэдэг байhан. Һүүлээрнь үрил, шүрэ, элдэб гоенууд шулуунай зүйлнүүдые газарайнь хүрьhэн руу нюудаг байhан юм гэлсэгшэ. Эхын умайда ерэжэ hанаагаа заhаад, умай бэеэ аргалуулха талаантай, эжы гэжэ дурдуулха үри хүүгэдтэй болохо жаргалтай эхэнэрнүүд дайралдадаг гээшэ. Алханын үгэhэн хүбүүн, басаган гэдэг, hайханаар hанан зальбаран ябадаг зон олоор дайралдадаг. Байгаалиин элшэ хүсэн гү, али тайлбарилагдаагүй нюуса гү, Димшэгэй түби иимэ буянай үршѳѳл маанадта түхѳѳнэ. Юрэдѳѳл, энэ уулаар ябахадаа, ариг сэбэрые сахиха, байгаалияа бузарлахагүй, дару зохидоор бэеэ абаад, мүргэжэ ябахадаа аша буянда хүртэдэг лэ байна бшуу.. Тиимэ нэрэнүүдтэй агы нүхэнүүд азиин олон арадуудта бии. Энэдхэг оронһоо, Далай ламын үргөөһөө Ерэһэн буддын шажанай гүн ухаанай доктор Лама, Ивалгын дасанай бүлэг ламанартай Хамта Энэдхэг, Түбэд оронуудташье буддын шажантанай шүтэдэг иимэрхүү нэрэтэй агы нүхэнүүд бии юм гэжэ хөөрэбэ. Мүргэлшэд эндэ ёһолол үнгэргэжэ, уг изагуурайнь үдэхын тула Эхынһээ Үхибүүдэй сэдьхэл гуйдаг. Буддын шажанда, буряад арадта хүүгэдые шүтэлгэ, уг удамаа үргэлжэлүүлхэ гээшэ ехэ хүгжэнги. «Вокруг света» сэдхүүлэй нэгэ дугаарта 1966 ондо статья толилогдожо, буряад зон хадаа үншэн хэнзэгүй, бүмбэрсэг дэлхэй дээрэ ори ганса арад гэжэ хэлэгдээ һэн. Дара Эхэдэ хандажа, хара зон «Ум дари дудари суухаа» гэһэн эди шэдитэ шүлэгэй тарни уншадаг (ажаглалта). — Ногоон Дара Эхын тарни). Буддын шажанай ойлгосонуудаар дэлхэй дээрэ ажамидарал зургаан эхинһээ эхитэй. Тиимэһээ буддын шажантанай нэгэ маани уншалгые иигэжэ оршуулжа Болохо: «Зальбарнаб: эхын зургаан эхилһэнэй түлөө бурхадай үгэһэн. Газар дээрэхи хамаг амитанай түлөө». Алханын үндэһэтэнэй хүреэлэнэй дэбисхэр Дээрэ Убжэгэйн хабшал соо, Үүдэн Сүмэ гэжэ алдаршаһан байгаалиин шулуун бүхөөгтэй хабсагайн нюрган дээрэ найруулһан амитадые, хүнүүдые, модохонуудые, хэлтэгы хэрээһэнүүдые зураглаһан улаан ба шара охёор бүтээгдэһэн 3 бүлэг зурагууд оршодог. Нэгэ бүлэгынь буддын шажанай ёһололой бэшэлгые хаадаг. Петроглифүүд манай ээрын урдахи 1-дэхи мянган жэлдэ тоологдоо. 1977 ондо тэдэ А. П. Окладников түрүүшынхиеэ тэмдэглээ.

• 

  Сэндэмэ хабсагай

• 

  Үүдэн Сүмэ хабсагай

Аяншалагшад

Мүргэлшэдшье, аяншалагшадайшье талаһаа үндэһэтэнэй паркда һонирхол дээшэлнэ. Аршаануудай уһа нангин гэжэ тоологдодог, хүн зон эмнэлгын зорилгоор хэрэглэдэг. Амаралгын бүһэлүүр хадын горхоной хүндыдэ Хуурай Үбжэгэе байдаг. Июль — август һарануудта Алханада ерэгшэдэй эгээл олоороо үдэрэй туршада 2 мянган хүн хүрэдэг, дунда зэргээр зунай хугасаада (июнь — сентябриин дунда) 30 мянга гаран айлшад сэсэрлигтэ ябадаг. Амаралгын түбэй барилга ябуулагдана. Үндэһэтэнэй хүреэлэн байгаали ашаглалгын һалбарида хиналтын талаар Холбоото уласай албанай мэдэлдэ байдаг. Алханада аяншалгын эгээл гол зорилго — элүүржүүлгын гэхээр. Эндэ хүн бүхэн амгалан тайбан байдал, хүсэ шадал олоно, элшэ хүсөөр, баяр баясхалангаар дүүрэнэ гэжэ хэлэмээр. Эндэ бүхэли гэр бүлэнэр ерэжэ, бэе махабадаа, сэдьхэл һанаагаа заһадаг. Жэшээнь, гансал амиды аршаан булагууд-уһанда орохоор аршаанууд юугээрээ сэнтэйб. Булаг бүхэн тодорхой үбшэнһөө аргалдаг. Аршаануудынь Хуурай Үбжэгэйн аршаан руу холбогдожо, тэрээн дээрэнь өөрын гараар хэгдэһэн купельнүүд модоор баригданхай. Тэндэ шунгахань бэлэн бэшэ-уһан бүхыдөө +1 градус Цельси, гэбэшье, Алханайн Эзэндэ бэеэ һула табижа, баярые хүргэжэ эхилхэтэйл сасуу мүргэлшэд найдуулна, хүйтэн сухарина. Окупель соо нэгэ тэгшэ бэшэ оло дахин шунгаха хэрэгтэй, харин үшѳѳ ехэ аша туһа абажа болоно, тусхай модон хобоогоор нюргандаа уһа урадхуулха арга олгоно. Энэ ёһолол остеохондрозһоо зайсуулжа, бэеые уян нугархай, хүсэтэй болгодог гэдэг.

Оросой зарим эрдэмтэдэй һанамжаар, Монголшуудай эсэгэ Чингис Хаан Алханайн ойро — Онон голой хүндыдэ түрэһэн юм. Харин тэрэнэй зонхилхо үедэ Алхана хада дээрэ харуулай отряд зогсожо байгаа. Үндэһэн паркһаа холо бэшэ Чингис Хаанай Аяга гэжэ нэрлэгдэдэг — гурбан бага шулуун дээрэ хэбтэһэн томо шулуун шулуун. Иимэ дүрсэ нэгэ аймагта олон. Тэдэнэй нэгэн дээрэ-Чингис Хаанай мүр гэдэг. Тэрэ шулуунай оройдо байгаалиин ехэ ванна гэдэг гээшэ. Тэрэ хүнэй мүрэй түхэлтэй, уһаар дүүрэнхэй.

Алханайда мүн лэ Нүгэлшэдэй суута Забһар — Загуурди бии. Тэрэнь гурбан метр тухай утатай хабсагайн забһар юм. Дээрэ томо гэгшын үхэр шулуун бии. Домогой ёһоор, хүн хүмэг дамжаха бүреэ, нүгэлынь бага болоно. Харин эгээл ехэ нүгэлтэ хүнэй алад гараха гэжэ шиидэхэдэнь, тэрэ үхэр шулууниинь дээрэһээнь даруулха. Алханада ерэһэн мүргэлшэд булта шахуу нүгэлтэнүүдэй Забһараар муу бодолнуудһаа, үйлэ хэрэгүүдһээ бэеэ арюудхаха уялгатайбди гэжэ тоолодог. Загуурди гаталһан хүн ажабайдалые сэбэр хуудаһанһаа эхилдэг гэжэ шүтэн хэлсэдэг. Сэсэрлиг соо эрдэмэй- мэдэлгын аяншалгын 10 гаран зам зохёон бэлдэгдэнхэй ба хүдэлдэг: ябаган, автомобильна ба холигдуулагдаһан.

• 

  Алхана парк руу ороходо

• 

  Паркын дэбисхэр дээрэхи субарганууд

• 

  Алханын хаалга. Субурган хада дээрэ

• 

  Эм домто уһатай булаг (аршаан)

• 

  Буддын субрганууд Алханын дэбисхэр дээрэ

• 

  Аяншалагшадай байра элүүржүүлгын амаралгын түбтэ

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Галданова Г. Р. Доламаистские верования бурят. — Новосибирск, 1986.
• Михаилов Т. М. Бурятский шаманизм: история, структура и социальная функция. — Новосибирск, 1987.
• Биологический энциклопедический словарь. — М., 1989.
• Синица С. М. Алханай — узел геологических памятников природы Забайкалья // Юбилейный сборник научных работ профессоров ЧитГТУ. — Чита, 1999.
• М. Ц. Итигилова, С. М. Синица, Т. А. Стрижова и др. Алханай: природные и духовные сокровища. — Новосибирск, 2000.
• Сыртыпова С-Х.Д. Горный массив Алханы — традиционное место поклонения забайкальских бурят в легендах и текстах. — СПб., 2000.
• Историко-культурный атлас Бурятии. — М., 2001.
• Ешисамбуев С. М. Алханай — мир Великого блага. — Чита, 2002.
• Итигилова М. Ц. Далекий отзвук мантр Тибета // Забайкалье: наука, культура и жизнь. — Чита, 2002.
• Научный туризм в национальном парке Алханай: учебное пособие. — Чита, 2005.
• Природное наследие // Малая энциклопедия Забайкалья. — Новосибирск: Наука, 2009.

Ссылкэнүүд

• Алханай (ород хэлэн). ez.chita.ru. Проект «Энциклопедия Забайкалья». Дата обращения: 19 январь 2019. Архивировано 24 сентябрь 2018 года.
• Алханай, природно-культовый комплекс (ород хэлэн). Энциклопедия Забайкалья. Дата обращения: 3 ноябрь 2025.
• Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации (ород хэлэн). mnr.gov.ru. Дата обращения: 3 ноябрь 2025.