Ага һуурин

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Хотын түхэлэй тосхон
Агинское
буряад хэлэн Ага
blank300.png|1px]]
Дээрэһээ часай стрелкээр: Агын мэриин байшан, Агын Буряадай тойрогой Захиргаанай байшан, Агын дасан, Хото руу орохо харгыда тэмдэг
file:blank300.png
Туг Герб
Туг Герб
51°06′43″ с. ш. 114°32′09″ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Зэргэ Агын Буряадай тойрогой захиргаанай түб
Хотын тойрог Хотын тойрог«Ага тосхон»|Ага тосхон
Түүхэ ба географи
Байгуулагдаһан 1811 ондо
Талмай
  • 27
Түбэй үндэр 675
Сагай бүһэ UTC+9:00[d], YAKT[d][2] и IRKT[d][2]
Население
Ажаһуугшад
Яһатан буряадууд - 74,3%, ородууд - 23,4% (2010г.)
Шажан мүргэн буддын шажантан, үнэн алдартан
Катойконим агинча́нин, агинча́нка, агинча́не; аги́нец, аги́нцы[1]
Тоогой танилга
Телефоной томьеото тэмдэг +7 30239
Хэлхеэ холбооной тоо тэмдэг 687000
Томьёо ОКАТО 76202551000
Томьёо ОКТМО 76702000051
go-aginskoe.ru
Ага һуурин (Россия)
Точка
Агинское
Red pog.svg
Москва
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Ага (ород хэлэн Агинское) — Оросой Холбоото Уласай Үбэр Байгалай хизаарай хотын түхэлэй тосхон. Агын Буряадай тойрогой засаг захиргаанай түб Үбэр Байгалай хизаарта онсо эрхэтэй захиргаанай-дэбисхэрэй нэгэдэл[4], Агын аймагай[5]болон хотын тойрогой «Ага тосхон»[6].

Захиргаанай-нютаг дэбисхэрэй байгуулгын хэмжээндэ һууринууд Агын аймагта оронхой[7][8][9].

Һуурин 2008 он болотор Оросой Холбоото Уласай можонуудай нэгэдэл болохо Агын Буряадай автономито тойрогой түб байгаа.

Ажаһуугшад — 16 511[10] хүн (2021).

Географи

Хизаарай ниислэл Шэтэ хотоһоо зүүн урда зүгтэ 153 модоной зайн газарта А350 холбоото уласай авто зам дээрэ, Ага мүрэнэй зүүн эрьедэ (Ононой зүүн һалаа) оршоно. Түмэр замай эгээл дүтын буудал зүүн хойто зүгтэ 36 км газарта, хотын түхэлэй Могойто һууринда оршодог.

Ага тосхон руу орохо газарта

Түүхэ

Үгын уг гарбал

Һууринай нэрэмжэ нэн түрүүн Агын тала дайдаар урдадаг Ага мүрэнһөө эхитэй. Зщблэлтын ба орос гзрэнэй географ, нютаг уһануудай нэрэнүүдээр ба картографиин шэглэлэһ үндэр гарай мэргэжэлтэн Э. М. Поспеловэй тэмдэглэһээр, гидронимын үгын уг гарбал эвенк хэлэнэй «ага» гэһэн үгэһөө гарбалтай, «тала, тала» гэһэн удхатай. Гэхэ зуура, Ага һуурин энэл тала дайдаар урдадаг Ага голой нэрэһээ бии болоһон тухай үшөө нэгэ баримта ехэнхи ушарта хэрэглэгдэдэг юм. 19-дэхи зуун жэлэй эхиндэ Ага һуурин дээгүүр дабһанай харгы зам гарадаг байгаа (энэ харгыгаар наймаашад дабһа худалдахаяа асардаг һэн). Агын голой эрьедэхи Ага һуурин Шэтэ Манжуур хоёрые холбуулһан түб боложо үгэһэн байна[11].

Түрүүшын һуурингууд

Түрүүшынхиеэ һуурин 1811 ондо дурдагдаһан[12]. Тосхоной бии болоһые хори-буряадай найман отогуудай түлөөлэгшэдэй Энгидэй, Ага, Онон голнуудай жалгануудта оршодог Агын тала руу зөөжэ ошоһонтой холбоотой. Баймга олонхинь бэлшээреэр баян Ага голой эрьеэр түбхинөө. Тайшаагай захиргаанай-нютаг дэбисхэрэй шэнэ байгууламжа бии болоходонь, ахамад тайшаагай албан захиргаанай байнгын байра бэдэрхэ хэрэгтэй болоо. Мүнөө Ага тосхоной эзэлээд байһан газар эгээ таарамжатай газар боложо тодороо. Эндэ хэдэн һэеы гэрнүүд бии болоо: ахамад тайшаагай, канцеляриин, нарин бэшээшэ, данса баригшын, улаашанай. Багсаамжалагдаһан 1780 он байгуулалгын гаршаг гэжэ тоосогдодог.

Аяншалагша Г. Н. Потанин 1898 ондо Ага руу айлшалан ерэхэдээ, тэмдэглэлнүүд соогоо дурдаһан байна: «Бидэ майн 15-да Агын талын Дүүмэдэ хүрэжэ ерээбди. Ага тосхон хоёр гудамжаһаа бүридэнэ; тосхондо 50-яад гэр бии. Тэндэ модон һүмэ, Талын Дүүмын байшан, хоёр һургуули: аймаг нютагай ба миссионерэй һургуули, хитадуудай эзэмшэлдэ байһан долоон дэлгүүр хүрэтэр, тэрэ тоодо буряадуудай худалдаа наймаа хэдэг нэгэ дэлгүүр…». Ородой географическа бүлгэмэй 1900 ондо Агын талын ажаһуугшадай ажабайдал, үдэр бүриин ажаябуулга шэнжэлһэн экспедициин дансада тэрэ үедэ Агын хотодо 451 хүн ажаһуудаг байгаа гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Жэл бүри үбэлэй эхиндэ худалдаа наймаанай яармагууд эмхидхэгдэжэ, Шэтэһээ, Нэршүүһээ, Манжуурһаа наймаашад ерэдэг байгаа.

Ага тосхонһоо зүүн зүгтэ 37 модоной зайда Ага тала дайдаар гараһан Транссибириин түмэр замай (Үбэр байгалай урда тээхи зам) Манжуурай һалаа 1897—1901 онуудта баригдажа, ашаглалгада тушаагдаһаниинь шухала үйлэ хэрэг болоно. Нютагай ажаһуугшад эдэбхитэйгээр барилгада хабаадаа.

Талын Дүүмэ 1903 он болотор байгаа, орондонь хоёр хошуунууд бии болоо — Агын ба Сүүгэлэй. Угай зүблэлнүүдэй орондо булуунай ниигэмлигүүд бии болоо.

Зүблэлтэ үе саг

Зүблэлтэ засагай үедэ Ага һуурин үргэдхэгдэжэ байгаа. 1921 ондо 10 хүнэй аргалуулга аргатай эмнэлгын газар нээгдээ. 1927 ондо номой сантай хүдөөгэй клуб баригдаа (мүнөө Хүүгэдэй уран урлалай түб). Хоёр жэлэй үнгэрһэн хойно айлай гэрнүүдтэ радио бии болоо. 1930 ондо «Хамтын ажалша» гэжэ аймагай сониной түрүүшын дугаар нара хараа. Агын багшанарай училищи түрүүшын оюутадые угтан абаһан байгаа (хоёр дабхар модон байшан соо). 1936 ондо Ага мүрэнэй саанахи уурай тээрмын үйлэдбэри ашаглалгада тушаагдаа һэн. Хоёр жэлэй үнгэрһэн хойнозайн галай станциин байрлаха хирпиисын байшан баригдаа.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ Ага һууринайхид фронтдо туһаламжа үзүүлжэ, хүнүүдые, моридые, дулаан хубсаһанай ашаа эмхидхэжэ байгаа.

Хотын захиргаанай байшанай хэһэг. Ага тосхон. 2012 оной иль һара

Тосхоной хүгжэлтын шэнэ шата 1965 онһоо эхилээд, ажаһуудалай байшангууд, дэлгүүрнүүд, хүүгэдэй сэсэрлигүүд баригдаа. Тоһоной завод, сахилгаан подстанци, ойн ажахын эмхи, үйлэдбэриин завод, колбасаагай цехтэй худалдан абалгын контора ашаглалгада тушаагдаа. Тосхоной түбтэ Соёлой байшан 16 байратай гэрнүүд, ниитын хангамжын түб, стадион, гүрэнэй банк, аймагай эмнэлгын шэнэ байшангууд бии болоо. Баруун таладань — олон байратай гэрнүүд, автовокзал, заправка, мэргэжэлэй һургуулиин байшан бии. Аяншалагша, шэнжэлэгшэ Г. Ц. Цыбиковай дурасхаалай хүшөө бодхоогдоод, түбэй парк-сад табигдаад, тосхониие модоной тарилга ба шэмэглэлгэ эхилээ.

Оршон үеын байдал

Агын хотын тойрогой гүйсэдхэхы, хуули тогтоохо, шүүхэ засаг захиргаанай болон холбоото уласай агентствын байранууд байдаг. Тосхон олон дабхар бэшэ, нэгэ дабхар модон гэрнүүдэй бүхэли бага хороонууд. 2000-аад онуудаар олон захиргаанай байшангууд, Тамирай түбүүд, ордонгууд, Интернет-түб, зочид буудалнууд, ресторанууд бии болоо. Домог суута Бабжа-Барас-баатарай хүшөө, Ага мүрэниие гаталһан ябаган зоной модон хүүргэ, үүдэндэ арка, үндэһэтэнэй маягтай багахан архитектурна түхэлнүүд байгуулагдаа. Гэгээн Николайн үнэн алдартанай һүмэ болон Агын дасанай бүридэл анханай архитектурна маягтань һэргээгдэжэ байна.

Агын Буряадай тойрогой захиргаанай байшан. 2012 оной, июль

Тосхондо Хүүгэдэй уран урлалай түб, уран зурагай һургуули, соёл урлигай һургуулинууд, юрэнхы табан һургуули, гимнази, Агын Буддын шажанай академи, тамирай һургуули, 7 сэсэрлиг, хүүгэдэй сэсэрлигүүд бии. Олон гудамжанууд тосхоной ажаһуугшадай нэрэ зүүжэ ябана: аяншалагша Г.Цыбиков, Зүблэлтэ Холбооной Баатар Базар Ринчино, партизан И.Татауров, уран зохёолшо Ж.Балданжабон, гүйсэдхэхы хорооной түрүүлэгшэ Н.Бадмажабэ, болон бусад. Үбэр Байгалай хизаарта ойн түймэртэ аюултай һууринуудай тоодо оронхой[13].

Ажаһуугшад

Численность населения
19081939[14]1959[15]1970[16]1979[17]1989[18]
451↗4556↗6060↗7922↘7821↗9286
2002[19]20072009[20]2010[21]20112012[22]
↗11 717↗13 200↗14 394↗15 596↗15 704↗16 232
2013[23]2014[24]2015[25]2016[26]2017[27]2018[28]
↗16 730↗16 979↗17 496↗17 708↗17 943↘17 841
2019[29]2020[30]2021[31]
↗17 842↗18 096↘16 595
5000
10 000
15 000
20 000
1908
1989
2011
2016
2021

Үндэһэн яһатанай бүридэл

Бүхэроссиин 2010 оной хүн зоной тоо бүридхэлэй ёһоор үндэһэтэн яһатанай бүридэл

Буряадууд — 11642 хүн (74,3 %), Ородууд — 3667 хүн (23,4 %), Бусад — 358 хүн (2,3 %)[32].

Гайхал татама дурасхаалнууд

Гомбожаб Цыбиковта хүшөө

Агын үндэһэтэнэй Г. Ц. Цыбиковэй нэрэмжэтэ музейн дэргэдэ гэгээрэлэгшэ, аяншалагша, Дунда Ази, Түбэд орон шэнжэлэгшэ Гомбожаб Цыбиковтэ хүшөө бии. Хада уулын һүлдэ тэмдэг болоһон орьёол шулуугаар бүтээгдэһэн үндэр добжоон дээрэ Цыбиковай хүрэл барельефтэй асари томо гранит дүсрэ табигданхай. Эрдэмтэнэй Хяагта, Урга, Губи, Лавран, Гүмбүм газараар Һаса хүрэтэр ябаһан замынь болон тэрэнэй тэмээн хамбы гээд шулуун дээрэ һиилэгдэнхэй. Хажуудань шэмэглэлтэй зогсоһон мрамор хабтагай дээрэ барельефтэй портрет ба «Гомбожаб Цыбиков (1873—1930), ород аяншалагша, Түбэдэй шэнжэлэгшэ» гэжэ һиилэн бэшээтэй. Энэ хүшөө эрдэмтэнэй түрэһөөр зуун жэлэй ойдо зорюулагдажа, 1973 ондо табигдаһан юм. Гималайн үндэрлигтэ Найжи-Ла амиды үлэхэ найдабарияа алдаад байхадаа, «25.06.1900. Ородой эрхэтэн Г. Ц.» гэһэн һануулга томо шулуун дээрэ бэшээд орхиһон юм, тэрэл шулаандань адли гранит шулуун Шэтын оршон тойронхи хада дээрэ олдоһон байна. Мрамор хабтагайнь Саяногорск хотоһоо асарагдаһан байгаа. Барельефэй уран зурааша мэдэгдэнэгүй.

Ага тосхон руу орохо газарта «Бальжин-хатан» уран барималай дүрсэ. 2012-оной июль һара
Нангин-Никольскын һүмэ Ага тосхондо. 2012 оной июль һара
Бабжа-Барас-баатарта дурасхаалта хүшөө
Агын хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей. 2012 оной июль һара
Морид

Танк Т-34

Агын 2-дохи дунда һургуулиин сэсэрлигэй саана, Цыбиковэй нэрэмжэтэ гудамжатай уулзуур дээрэ Т-34 танк табигданхай. Пьедестал дээрэ иигэжэ бэшээтэй: «Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда ара талада ба дайнда гаргаһан Агын ажалшадай шэн габьяана». Тойрогой хүдэлмэрилэгшэдэй мүнгөөр ​​баригдаһан Агын колхозник танкын колонно 1943 оной июль һарада Прохоровка шадар байлдаанда 64-дэхи гвардейскэ танкын бригадын бүридэлдэ хабаадаа. Танкын саана тойрогой шүүхын байшан бии. Тэрэ гудамжын саана (Б. Ринчиногой гудамжа, 75) «Агинская правда», «Толон» сонинуудай редакцинууд байрладаг типографиин байшан бии.

Будамшуу. Скульптор — Геннадий Васильев.2012 оной иль һара
Агын ниитын орон зайда буряад хэлэнэй хэрэглэлгын жэшээнүүд

Агын дасан

Ага һууринһаа дүтэхэнэ Булагтай нютагта 1811 ондо дасанбайгуулагдаһан юм. Баян түүхэтэй Агын дасан шажан мүргэлэй элдэб түүхэтэ хэсүү үйлэнүүдые үзэһэн. Зүблэлтэ засагай үедэ олон ламанар тушаагдаһан ушарһаа 1937 ондо 32 ламанар үлөөд байгаа. 1938 ондо бүхы лама багшанарые Шэтэ хото шадар абаашаад алуулһан. 1946 ондо дасан дахин нээгдэһэн байгаа. Агын Буряадай автономито тойрогой ажаһуугшадай гуйлтаар 1990 ондо дасан байшангаа һэргээгээ. Санкт-Петербург хотоһоо Майдариин хүшөө болон 250-аад шажанай зүйлнүүд бусаагдаа. 1991 ондо Агын дасанда Үндэр түрэлтэ XIV Далай лама Тензин Гьяцо айлшалан буужа, арюудхалгын үйлэнүүдые үнгэргэһэн байна. 2004 оной январь һарада 70 жэлэй забһарай, 10 жэлэй һэргээлгын һүүлээр Согшон-Дуган нютагта түрүүшын хурал (мүргэл) үнгэрөө. 2005 ондо «Юндэн шодон» («Ступа примирения») гэһэн 22 метр утатай субарга бүрин һэргээгдэбэ. Дуган Зула ба «Нангин Найман субарганууд» бодхоогдоо. Дасанай дэбисхэр дээрэ 1993 онһоо Агын Буддын шажанай академи гэһэн оюун сэдьхэлэй һуралсалай эмхи хүдэлнэ. Мүнөө сагта Агын Буддын шажанай академи залуушуулые буряад арадай соёл ба оюун ухаанай баялигтай танилсуулхын түлѳѳ олондо туһатай түһөө түсэб бэелүүлнэ. Эндэ «Дасан дуганай досоохи шэмэглэл бүтээлгэ» гэһэн һуралсал ноябрь һарада үнгэргэгдэхэ юм. Мүн «Буддын шажанай эрдэм шэнжэлэлгэ» хэшээл, «Ганжуур» ба «Данжуур» номууд тухай лекцинүүд, «Буддын шажанай соёл» гэһэн эрдэмэй-практическа хуралдаанууд эмхидхэгдэжэ, Үбэр Байгалай хизаарай дунда һургуулинуудай һурагшад хабаададаг[33].

Нангин-Никольскын һүмэ

Үнэн алдартанай һүмэ Ага һууринда бариха газар абаха тухай Эзэн хаанда мэдүүлгэтэй делегаци Петр Бадмаевай үүсхэлээр эмхидхэгдэжэ, удаань хонхын башнитай һүмэ баригдаа. Ород яһатан М. А. Зубов болон Агын аймагай Сүүгэл нютагай хэрээһэнэй адислалта хүртэһэн нэгэ буряад хүн (тэрэнэй нэрэ тодорхойлогдоогүй) гээд гуйлга барихаяа Сагаан хаанай ордон рууаяар холын замда эльгээгдэһэн байха юм. Оросой Эзэнтэ гүрэнэй ниислэл хотодо Петр Бадмаевай болон граф Юсуповай туһаламжаар Агын түлөөлэгшэдые II-дохи Николай хүлеэн абаа. Эзэн хаан үреэл үршөөлөө үгэжэ, 10 мянган түхэриг һомолбо. Тус сүмын үндэһэн 1897 ондо табигдажа, 1903 ондо барилга дүүргэгдэжэ, хоёр жэлэй үнгэрһэн хойно нангин болгон арюудхагдаа. Һүмын дэргэжэ һүзэгшэдэй (Приходой) һургуули нээгдэбэ.

Гэгээн Николайн һүмэ 1930 он болотор хүдэлөө, 1930-аад онуудай эхеэр һүмэ хаагдаад, бүхы дүрсэнүүдые, һүмын хэрэгсэлнүүдые ондоо тээшэнь абаад, санаартаниие Красноярскын хизаар руу сүлэлгэдэ ябуулаа. Хэрээһэнүүдые ба куполнуудые һандаргажа, хонхонуудые абажа хаяад, тушаан абаашаба. Һүмэ 1936 он болотор хооһон байба. Буряад-Монголой АССР-эй ЦИК-эй зарлигаар 1937 оной октябрь һарада һүмын байшан соёлой таһагта дамжуулагдаа. Тэрэл жэлдэ хонхын башни һандаргагдажа, гол бүмбэгэ (купол) задалагдаһан байна. Тус байшан соо модон тайзан бодхоогдожо, Агын кинотеатр нээгдэжэ, саашадаа Октябрь гэжэ нэрэтэй болоо. Эндэ 1984 он болотор кинонууд харуулагдадаг байгаа. Шэнэ кинотеатрай барилгын һүүлээр Гэгээн Николайн һүмын байшан нэгэ эмхиһээ нүгөөдэ эмхидэ дамжуулагдаа. Тиихэдэ эмхи бүхэн досоогоо шэнээр һэргээн бүтээдэг һэн. 1991 оной июниин 26-да Арадай һунгамалнуудай тойрогой Соведэй шиидхэбэреэр Гэгээн Николайн һүмын байшан жэл урид байгуулагдаһан үнэн алдартанай бүлгэмдэ дамжуулагдаа. Тэрэ жэлэй ноябрь һарада багахан заһабарилгын һүүлээр тэндэ албанууд дахин эхилһэн байна. 2005 ондо Гэгээн николын һүмэ дүүрэн һэльбэн шэнэлэгдэжэ, багананууд табигдажа, 29 метр үндэртэй гол купол табигданхай.

Уларил

Ага тосхоной уларил дунда зэргээр — хүйтэн гэжэ тодоруулагдадаг[34]. Үбэлэй хаһатай жэшээбэл, зундаа Агада шииг нойто ехээр ородог. Кёппенэй уларил ангилалаар хуурай үбэлтэй, дулаан зунтай нойтон эхэ газарай уларил юм.

Климат Агын хотын тосхоной
Харуулалта Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Год
Дунда эгээл ехэ хэмжээн, °C −15,1 −11,2 −1,5 8,3 17,2 23,3 24,7 22,4 16,1 6,7 −5,1 −13,4 6,0
Дунда эгээл бага хэмжээн, °C −28,9 −27,6 −17,6 −6,8 0,5 7,3 11,5 9,1 1,8 −7,2 −18,5 −26,1 −8,5
Шииг нойтоной хэм, мм 2 3 4 11 26 57 110 78 41 11 5 5 353
Климат Агын хотын тосхон
Харуулалта Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Год
Хизааргүй ехэ хэмжээн°C 0,5 9,2 18,7 30,4 35,6 39,7 38,8 37,7 33,9 25,8 12,2 5,6 39,7
Дунда эгээл ехэ хэмжээн, °C −15,8 −10,4 −1,7 9,3 17,4 24,9 26,9 24,2 17,9 8,4 −4,1 −14,1 6,9
Дунда температура, °C −22,5 −18,5 −9,8 1,4 9,6 16,8 19,3 16,8 9,9 0,7 −10,6 −20,3 −0,6
Дунда эгээл бага хэмжээн, °C −28,9 −26,6 −18 −6,4 1,8 8,9 12,0 9,2 1,8 −6,5 −17 −26,3 −8
Хизааргүй эгээл бага хэмжээн, °C −45,5 −47,6 −38,9 −25,4 −12,1 −4,6 0,3 −4 −12 −32,7 −38,3 −42,4 −47,6
Шииг нойтоной хэм, мм 3 4 3 5 36 117 80 51 31 8 7 7 353
Источник: Хизааргүй эгээн бага ба эгээн ехэ

Ниигэмэй- эдэй засагай харуулалтанууд

Эдэй засаг

Тойрогой эдэй засагай байгууламжа Зүблэлтэ засагай үедэ байгуулагдаһан. Тойрогой ажаһуудалай түрүү шэглэл хадаа хүдөө ажахы гол үйлэдбэри болоод лэ байдаг. Заха зээлэй эдэй засагта шэлжэхэдэ хүдөө ажахын бүһын бүхы эдэй засагта хохидол ушаруулһан байна. Малай үсөөрэлгэ, таряалангай газарнуудай хороолго, үмхирһэн техникэ, үнэ сэнгэй илгарал, хүдөөгэйхидэй бэлэдхэлэй дутагдал тойрогой ниигэмэй-эдэй засагай хүгжэлтые хэдэн жэлээр хойшолуулһан байна. Эдэ бүгэдэ үйлэ ябадалнууд бүхы гүрэн дотор тохёолдоо бэлэй. Мүнөө сагта тойрогой хүгжэлтэ өөдөө болонхой. Хүдөө ажахы, үйлэдбэри һэргээгдэн өөдөө бодожо, хүн зоной ажаһуудал хүгжэнги. Хүгжэлтэ абаһаар хүдөө ажахын үйлэдбэри тойрогой, Үбэр Байгалай хизаарай Шэтэ хотын ажаһуугшадые мяха шүлөөр, нооһо арһаар дутуугүй хангадаг болонхой[35].

Болбосорол

Дээдэ һургуулинууд

  • Буряадай Гүрэнэй ехэ һургуулиин Агын таһаг, (674460, Комсомольская ул., д. 22) (2016ондо хаагдаа)
  • Н. Г. Чернышевскын нэрэмжэтэ Үбэр Байгалай гүрэнэй гуманитарно-багшын ехэ һургуулиин Агын таһаг (687000, п. Агинское, Комсомольская ул., д. 24) (2009 ондо хагдаа)

Дунда мэргэжэлэй һургуулинууд

  • Агын багшанарай Базар Ринчиногой нэрэмжэтэ багшын колледж
  • В. Л.Чимитдоржиевай нэрэмжэтэ Агын анагааха эрдэмэй колледж

Дунда һургуулинууд

  • Агын тойрогой гимнази-интернат
  • Агын дунда юрэнхы болбосоролой № 1 һургуули
  • Агын дунда юрэнхы болбосоролой № 2 һургуули
  • Агын дунда юрэнхы болбосоролой № 3 һургуули
  • Агын дунда юрэнхы болбосоролой № 4 һургуули
  • Агын дунда юрэнхы болбосоролой № 5 һургуули

Мэдээжэ нютаг зонууд

  • Жамбалнимбуев, Бато-Жаргал Жамбалнимбуев — аудитор, Оросой Холбоото Уласай Тоосооной танхимай, Оросой Холбоото Уласай Федерально Зүблэлэй гэшүүн 2001—2013 онуудта.
  • Жамсуев Баяр Баясхаланович (1959 ондо түрэһэн) — 1997 онһоо 2008 он болотор Агын автономито тойрогой захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ, Ородой Холбоото Уласай Федеральна Суглаанай Федерациин Зүблэлэй гэшүүн.
  • Тимур Гонгорович Тучинов (1987 оной 10 һарын 26-нда түрэһэн) — Ородой Паралимпиин һур харбагша, 2012 оной Паралимпиин һур харбалгаар хоёр дахин абарга. Ородой, Европын, дэлхэйн олон дахин абарга. Тиихэдэ һур харбалгаар Россиин спортын габьяата мастер (2012 он).
  • Цыбикова Алла Ойдоповна (1951—1998) — Ород гүрэнэй Уран зураашадай холбооной гэшүүн, Ородой Холбоото Уласай габьяата уран зурааша.
  • Цыденжапов, Алдар Баторович (1991—2010) — Оросой Холбоото Уласай Батар (2010), Оросой уһан сэрэгэй Номгон далайн флодой матрос.
Алдар Цыденжаповта дурасхаалай хүшөө Баатарнуудай Аллейдэ. 2012 оной июль һара
  • Цыдыпов, Балдан Баирович (1998 ондо түрэһэн) — Оросой Холбоото Уласай Баатар (2022), 5-дахи тусгаар харуулшадай танкын Тацинскын бригадын мотострелково взводой захирагша.
  • Шулунова, Клавдия Доржиевна — зүблэлтын буряад дуушан, Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэн, РСФСР-эй габьяата зүжэгшэн, Буряадай үндэһэн дуу хатарай «Байгал» театрай ветеран.

Соёл

  • Агын нютагай засагай соёлой эмхи «Байгаалиин музей».
  • «Амар сайн» гэһэн дуу хатарай Гүрэнэй театр.
  • Ага тосхоной Гүрэнэй «Далитэ» гэһэн оршон үеын болон синтезэй театр.
  • Тойрогой номой сан Цыбен Жамцараной нэрэмжэтэ юм.

Хэлхеэ холбооной хаяг

687000, Үбэр Байгалай хизаар, Агын Буряадай тойрог, Агын аймаг, пгт Агинское

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Городецкая И.Л., Левашов Е.А. Русские названия жителей: Словарь-справочник. — М.: АСТ, 2003. — С. 20. — 363 с. — ISBN 5-17-016914-0
  2. ↑ 1 2 Федеральный закон от 30.12.2015 г. № 453-ФЗ (ород хэлэн) — 2015.
  3. ↑ https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.pdf
  4. ↑ Администрация Агинского Бурятского округа Забайкальского края. Дата обращения: 19 октябрь 2025. Архивировано 24 ноябрь 2011 года.
  5. ↑ Устав муниципального района «Агинский район». Дата обращения: 19 октябрь 2025. Архивировано из оригинала 1 декабрь 2010 года.
  6. ↑ Администрация городского округа «Посёлок Агинское». Дата обращения: 19 октябрь 2025. Архивировано 15 май 2013 года.
  7. ↑ Закон Забайкальского края от 18 декабря 2009 года N 320-ЗЗК «Об административно-территориальном устройстве Забайкальского края». Дата обращения: 19 октябрь 2025. Архивировано 7 февраль 2019 года.
  8. ↑ Устав Забайкальского края. Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 27 сентябрь 2020 года.
  9. ↑ Реестр административно – территориальных единиц и населенных пунктов Забайкальского края. Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 17 май 2021 года.
  10. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
  11. ↑ Агинское – жемчужина степного края (ород хэлэн). aginsk-pravda.ru (1 ноябрь 2016). Дата обращения: 20 октябрь 2025.
  12. ↑ История образования селения Агинское (ород хэлэн). agamuzey.ru (1 ноябрь 2020). Дата обращения: 20 октябрь 2025.
  13. ↑ Постановление Правительства Забайкальского края от 08.09.2015 № 456 «Об утверждении Перечня населенных пунктов, подверженных угрозе лесных пожаров, на территории Забайкальского края». Дата обращения: 19 октябрь 2025. Архивировано 8 декабрь 2015 года.
  14. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность сельского населения СССР по районам, крупным селам и сельским населённым пунктам - районным центрам.
  15. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  16. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  17. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  18. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  19. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более.
  20. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  21. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения Забайкальского края по городским округам, муниципальным районам, городским и сельским поселениям, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам.
  22. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  23. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
  24. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  25. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  26. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  27. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  28. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  29. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  30. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  31. ↑ https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.pdf.
  32. ↑ Перепись-2010 (ород хэлэн). rosstat.gov.ru. Дата обращения: 20 октябрь 2025.
  33. ↑ Агын дасан (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 19 октябрь 2025.
  34. ↑ Климат: Агинское - Климатический график, График температуры, Климатическая таблица - ru.Climate-Data.org. ru.climate-data.org. Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 28 май 2019 года.
  35. ↑ Владимир Намжилов: «Сельское хозяйство – основа экономики Агинского района» (ород хэлэн). aginsk-pravda.ru (28 июль 2025). Дата обращения: 18 октябрь 2025.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ага_һуурин&oldid=367219" хуудаһанһаа абтаһан