Сагаан Үбгэн

Сагаан Үбгэн
Сагаан Үбгэн
	ород хэлэн Сагаан Убугун
	;
	үрэжэлэй, ута наһанай бурхан
Үльгэр домог	Буддын шажанай мифологи
Местность	Монгол, Буряад, Хальмаг
Толкование имени	хүйтэн жабарые харуулһан үбэлэй дүрэ
Имя на других языках	хальмагаар Цаһан өвгн; ; монгол хэлэн Цагаан өвгөн
Хүйһэнэй илгаа	эрэ
Связанные события	Сагаа алхаха, Сагаа һара, Сагаалган
Атрибуты	тулуур, эрхи, дэгэл, бээлэй, һахал
Адлишаалга	Жабар Үбгэн,; Шоу-син
В иных культурах	мүн Санта-Клаус ба Жабар Үбгэнэй суг ажалтад

Сагаан Үбгэн (Белый Старец) (ород хэлэн Сагаан Убугун) — буряадай үбэлэй үльгэрэй дүрэ, ородой Жабар Үбгэнэй адлирхал^[1]. Монгол арадуудта Сагаан Үбгэн амидарал, ута наһа сахигша, буддын шажанай пантеондо үрэжэлэй, үлзы хэшэгэй һүлдэ тэмдэгүүдэй нэгэн юм^[2].

Түүхэ

Сагаан Убугун ― «Сагаан үбгэн» гээд буряад хэлэн дээрэ оршуулагдана^[3]. Жабар Үбгэнһөө илгаань гэхэдэ, шэдитэ-бэлэг баригша бэшэ.

Сагаан Үбгэн тухай домогууд бүри буддын шажанай дэлгэрээгүй үедэ монгол арадуудта мүндэлһэн түүхэтэй. Үбгэнэй шүтөөнэй үргэнөөр дэлгэрэлгэ хоёр мянга гаран жэлэй саана болоһон юм.

Домогой ёһоор Сагаан Убугун буддын шажанай бурхан болоод бурханай пантеондо гол һууринуудай нэгые эзэлнэ. Сагаан Убугун Газар дэлхэйе, тэрээн дээрэхи хамаг амитаниие аршална. Арад зоной һайн һайхан, үлзы хэшэгтэй, зол жаргалтай, баялиг зөөритэй, һайн байдалтай байхын түлөө харюусалгатай юм.

2007 ондо Буряад улас түрын аяншалгын хорооной түрүүлэгшэ Андрей Измайлов «Сагаан Убугун» гэһэн түсэл дурадхажа, Сагаан Үбгэнэй дүрэ Буряад ороной аяншалгын һайн дүрэ бүрилдүүлгэдэ ехэ үүргэ дүүргэхэ ёһотой гэжэ мэдүүлээ.

Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангхаһаа Буряад ороной соёлой болон һайндэрэй хэмжээ ябуулгануудта Сагаан Үбгэнэй дүрэ хэрэглэхэ албан ёһоной зүбшөөл абтаба^[4].

Сагаан Убугунай дүрые 2007 онһоо Буряадай академическэ драмын театрай зүжэгшэн, Оросой Холбоото Уласай габьяата артист Дамбадугар Доржиевич Бочиктоев заатагүй наадана^[5], тэрэ мүрысѳѳнѳѳр гурбан һэдэгшэдһээ шэлэгдэһэн байгаа. Тэрэл жэлдээ Сагаан Убугун Жабар Үбгэнэй Великий Устюгдахи үргөө хүрэжэ ерээ. Тэндэ хоёр үльгэрэй баатарнууд аха дүүнэр гэжэ нэрлэгдэһэн юм. 2016 ондо Сагаан Убугун бусад Үндэһэн Жабар Үбгэдтэй хамта «Поле чуде» гэһэн шэнэ жэлэй һайндэрэй теле-дамжуулгада хабаадаа^[2].

2022 оной декабриин һүүл багаар Сагаан Убугун Донецкэ Арадай Республикада хүрэжэ, эхин классуудай 1,5 мянган үхибүүдтэ шэнэ жэлэй һайндэрнүүдтэ хабаадаа^[6].

Дүрэ

Буряад Сагаан Үбгэн буурал толгойтой, буурал һахалтай^[7], луугай толгойтой тулуур баряад ябана. Үндэһэн буряад угалзануудаар угалзатуулан оёгдоһон сагаан дэгэл, арһан малгай үмдэнхэй^[2]. Хүзүүндээ буддын шажанай адар томо эрхи зүүдэг.

Сагаан Үбгэнэй Үргөө

Буряад Жабар Үбгэнэй гэр Улаан-Үдэ хотодо (Буряад Улас), Үбэр Байгалай арадуудай Угсаата Зүйн музейн дэбисхэр дээрэ байдаг. Музей өөрөө Улаан-Үдын үзэсхэлэн һайхан аймагта-Дээдэ Онгостой оршодог. Сагаан Убугунай үргөө 2013 оной февралиин 14-дэ байгуулагдаһан юм^[8].

Үргөө өөрөө хүрдэ дээрээ һуулгаһан уран найруулгатай томо буряад гэр юм. Эдэ хүрдэнүүд буряад Жабар Үбгэн һууридаа һуудаггүй, Харин Буряад, Орос гүрэнүүдээр ехэ аяншалдаг гэһэн һүлдэ тэмдэг болохо ёһотой^[8].

Үргөөгэй хажууда «Үльгэрэй харгы зам» тодхогдожо, Орос гүрэнэй бусад үльгэрэй геройнуудай байха газар хүрэтэр шэглэл, зай заагданхай^[2]. Шэглэлнүүдынь һомон бэшэ, хэдэн сэргэ заана. Буряад зоной заншалаар, айлшан бүхэндэ өөрын сэргэ байха ёһотой^[8].

Сагаалган (Цагаан Сар)

Сагаан Убугун 2008 онһоо буддын шажанай һарын литээр шэнэ жэлые һайндэрлэхэ хэмжээ ябуулгануудта Саг үргэлжэ хабаададаг ― Сагаалган («Сагаан һара»).

Сагаалганай үдэрнүүдтэ тэрэнэй «үльгэрэй» суг хүдэлдэг нүхэдынь Сагаан Убугунда айлшалхаяа ерэнэ. Тодорхойлбол, Яхадһаа Чысхаан, Костромаһаа Саһан Хүүхэн, Санта Клаус (Урда Солонгос), Увлин Унгун (Монгол), Гэгээн Микулаш (Словаки) болон хитадай һармагшануудай Хаан Сунь Укун элдэб жэлнүүдтэ ерэһэн байна.^[4].

Буряад Орондо Хоёр дахин Сагаан һарын һайндэртэ, Жабар Үбгэн Великий Устюгһаа ерэдэг байгаа.

Сагаан Убугун өөрөө мүн лэ үльгэрэй баатарнуудай тоонто нютагта үнгэрдэг үндэһэн һайндэрнүүдые эмхидхэнэ.

Сагаан Үбгэн ниигэмэй хүүгэдэй эмхи зургаануудые эмхидхэжэ, һайндэрнүүдые эмхидхэжэ, үхибүүдтэ бэлэг баридаг^[2].

Ажаглалтанууд

↑ Тринадцать родственников Деда Мороза (неопр.). ТАСС (28 декабрь 2016). Дата обращения: 26 январь 2026.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ Сагаан Убген - бурятский Дед Мороз (неопр.). Дата обращения: 26 январь 2026.
↑ Международный туристский проект «Сказочный Сагаалган в Бурятии-2019» стартует 3 февраля (неопр.). egov-buryatia.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.
↑ ¹ ² На 800 лет старше Деда Мороза: как Сагаан Убгэн появился в Бурятии (неопр.). burunen.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.
↑ Белый Старец из Бурятии принял участие в первом заседании академии Лукоморья в Салехарде (неопр.). bgtrk.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.
↑ Сагаан Убгэн посетил ДНР К детям Старобешевского района на новогодние праздники приехал Белый старец из Бурятии (неопр.). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.
↑ Братья и верные помощники Дедушки Мороза в России (неопр.). travel4us.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.
↑ ¹ ² ³ Сказочные идеи бурятского турбизнеса (неопр.). ratanews.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.

Ном зохёол

Г.-Д. Нацов, Галданова Г. Р. Материалы по истории и культуре бурят.. — Улан-Удэ, 1995.
Бакаева Э. П. Добуддийские верования калмыков АПП «Джангар». — 2003.

Ссылкэнүүд

Зимние волшебники народов России (ород хэлэн).

[1] Тринадцать родственников Деда Мороза (неопр.). ТАСС (28 декабрь 2016). Дата обращения: 26 январь 2026.

[:0-2] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ Сагаан Убген - бурятский Дед Мороз (неопр.). Дата обращения: 26 январь 2026.

[3] Международный туристский проект «Сказочный Сагаалган в Бурятии-2019» стартует 3 февраля (неопр.). egov-buryatia.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.

[:2-4] ¹ ² На 800 лет старше Деда Мороза: как Сагаан Убгэн появился в Бурятии (неопр.). burunen.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.

[5] Белый Старец из Бурятии принял участие в первом заседании академии Лукоморья в Салехарде (неопр.). bgtrk.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.

[6] Сагаан Убгэн посетил ДНР К детям Старобешевского района на новогодние праздники приехал Белый старец из Бурятии (неопр.). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.

[7] Братья и верные помощники Дедушки Мороза в России (неопр.). travel4us.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.

[:1-8] ¹ ² ³ Сказочные идеи бурятского турбизнеса (неопр.). ratanews.ru. Дата обращения: 26 январь 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]