Цыбиков Гомбожаб Цэбекович

Рувикидэ иимэ обогтой ондоо хүнүүд тухай үгүүлэлнүүд бии Цыбиков.

Цыбиков Гомбожаб Цэбекович
буряад хэлэн Сэбэгэй Гомбожаб
Түрэһэн һара үдэр	1873 оной апрелиин 20(1873-04-20)
Түрэһэн газар	Урда-Ага һуурин
Наһа бараһан һара үдэр	1930 оной сентябриин 20(1930-09-20) (57 наһатай)
Наһа бараһан газар	һуурин Ага тосхон
Гүрэн	Оросой эзэнтэ гүрэн  Зүблэлтэ холбоото улас
Ажал ябуулгын янза	путешественник-исследователь, этнолог, филолог, улас түрэшэ
Эсэгэ	Цэбек Монтуев
Эхэ	Долгор Шагдарова
Супруга	Лхама Норбоева
Үхибүүд	Дондокринчин (үргэмэл хүбүүн)
Шагналнууд	3-й ст. 2-й ст. 3-й ст.
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Гомбожаб Цыбиковта дурасхаалай хүшөө Ага һууринда

Сэбэгэй Гомбожаб, Гомбожа́б Цэ́бекович Цы́биков (ород хэлэн Гомбожаб Цэ́бекович Цыбиков; монгол хэлэн Цэвэгийн Гомбожав, бусад янзаар; 1873 оной апрелиин 20(1873-04-20), Үбэр Байгал^[d] түрэһэн — 1930 оной сентябриин 20(1930-09-20) (57 наһатай), Ага, Зүүн Сибириин хизаар^[d] наһа бараһан) — Оросой гүрэнэ Алас Дурнын уласай ба Монгол ороной ажаябуулагша ба болбосоролой ажаябуулагша, нэрэтэ монголшон эрдэмтэн, түбэдые шудалагша. Орос гүрэнэй аяншалагша- шэнжэлэгшэ, хизаар орониие шэнжэлэгшэ, зүүн зүгые шэнжэлэгшэ, оршуулагша, хэдэн Ехэ һургуулинуудай профессор. Тэрэнэй Һаса хотодо 1900—1901 ондо абаһан гэрэл зурагууд Һасын эгээн түрүүшын гэрэл зураг байгаа. 1919 ондо «Монгол, Түбэдөөр зуршаһан тэмдэглэлээ» Санкт-Петербургта хэблүүлээ. Мүнөө энэ ном англи, монгол, польшо, франци, хитад, чехи хэлээр оршуулагдан гараба.

Намтар

Уг гарбал

Буддын шажанай заншалта һүзэгтэй гэр бүлэдэ түрэһэн юм. Мүндэлһэн газартань тэрэнэй гэр бүлэ агын буряадуудта хабаатай, угай хубаариин ёһоор хори буряадууд, тодорхойлбол — хүбдүүд, нохой хүбдүүд омогой.

Болбосорол

Гомбожабай эсэгэ Цэбэк Монтуев өөрөө ород хэлэ шудалжа, ниитын тушаалнуудта нютагаархидаараа һунгагдадаг байгаа. Анхандаа тэрэ хүбүүндээ буддын шажанай дасанай һуралсал үгэхэ гэжэ һанабашье, Агын приходской училищида һурахыень эльгээхэдэнь, элитэ гэгээрүүлэгшэ Буда Рабданов хүбүүнэй багша болоо һэн. Удаань Гомбожаб Шэтын гимназида орожо, мүнгэн медальтайгаар дүүргээ. Гимназида Тэрэ А. Н. Корфын нэрэмжэтэ стипендеэр шагнагдаһан байгаа. Һуралсалаа дүүргэхэдээ, багшанарай зүблэлэй шиидхэбэреэр 1893 оной июлиин 2-ой стипендиин 5-дахи пунктын үндэһөөр Эзэн Хаанай Томскын ехэ һургуулида һуралсалаа үргэлжэлүүлхээр гэжэ тоологдожо, өөрын шэлэлгээр Сибириин гүрэнэй эмнэлгын ехэ һургуулида, эмнэлгын факультедтэ, тэрэ үеын Оросой эмнэлгын болбосоролой эрхим табан түбүүдэй нэгэндэ ороһон байна.

Томск хотодо мэдээжэ эмшэн, политик Петр Бадмаев ябууд гарахадаа, хүрэжэ, оюутаниие анагааха ухаае хаяжа, зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэлгэ хэхыень үгэдөө оруулаа. Гомбожаб зүбшөөгөөд, Урга руу (Улаан-Баатар) ошожо, Бадмаевай байгуулһан буряадуудта Императорай Санкт-Петербургын университедтэ орохоёо бэлдэхэеэ хитад, монгол, манжуур хэлэнүүдые шудалаа һэн.

Цыбиков 1895 ондо Санкт-Петербургын гүрэнэй университедэй Зүүн зүгэй факультедтэ Петр Бадмаевай стипендидэ орожо һурана. Тэрэнэй багшанарай дунда мэдээжэ зүүн зүгые шэнжэлэгшэ А. М. Позднеев байгаа. Саашадаа Бадмаев стипендиадуудаа үнэн алдартын шажанда оруулха заабари Дээдын засагһаа абана. Цыбиков Буддын шажанда үнэн сэхэ байһанаа сахижа, стипендиеэ гээбэшье, нютагаархидайнгаа дэмжэлгээр һуралсалаа үргэлжэлүүлнэ. 1899 ондо тэрэ алтан медаляар болон нэгэдэхи шатын дипломтойгоор ехэ һургуулияа түгэсхэнэ.

1897 ондо Цыбиков Куломзинай Үбэр Байгалай можодо газар ашаглалга ба газар эзэмдэлгэ шэнжэлхэ Талаар Комиссиин ажалда хабаадаа. Энэ тэрэнэй түрүүшын шэнжэлэл байгаа. Хээрын ажаглалтанууд болон суглуулагдаһан зүйлнүүд комиссиин Баримта Зүйлнүүдэй тоодо 1898 ондо гараа.

Түбэд руу аяншалга (1899—1902)

«Ехэ Нааданай» үедэ Россиин импери Түбэдэй хилэ дээрэ гараа һэн. Энэ орон руу, нэн түрүүн Н. М. Пржевальский]] шэнжэлэлгын экспедицинүүд эмхидхэгдэһэн аад, Түб Түбэд, Һасада тэдэ хүрөөгүй. Энэдхэгэй «Пандит (тагнуулшан), пандитуудай» — британиин агентнүүдэй ба шэнжэлэгшэдэй дүй дүршэлдэ түшэглэн, Петербургын эрдэмэй академи ба оросой эзэнтэ гүрэнэй гадаадын хэрэгүүдэй яаман Түбэд орон руу буряадуудай ба хальмагуудай мүргэлшэдэй ёһо заншалда анхаралаа хандуулаа һэн. Цыбиков 1899 онһоо 1902 он болотор үргэлжэлһэн аяншалгада мүргэлшэдэй бүлэгтэ, шэнжэлгынгээ наринаар нюугдаһан түхеэрэлгэнүүдтэй ошоо. Үнэндөө Түбэдтэ шэнжэлэгшэ 888 үдэр үнгэргэһэн байна. Энэ болзорой ехэнхи хубинь (1900 онһоо 1901 он болотор) Цыбиков гүрэнэй ниислэл Һаса болон оршон тойронхи дасангуудта байжа, хэдэн шухаг гэрэл зурагуудые (бүхыдөө аяншалһанай түлөө — 200-гаад онууд) хэжэ, XIII-дугаар Далай ламын аудиенцидэ хүртөө], гэбэшье ёһын тэдысэ шэнжэтэй байгаа.

Һасада Потала ордоной дэлхэй дээрэ түрүүшын гэрэл зурагуудай нэгэн. 1901 он

Монголдохи Буддын Шажанай Тумбум хиид. 1900 он

Түбэдтэ хари гүрэнэйхидтэ (Хитадһаа ба Монголһоо бэшэ) нэбтэрэн оролго хоригдоһон байгаа. Хорюул эбдэһэн ушар үхэлөөр хэһээлтэ үзүүлжэ болоо. Цыбиковай урид Н. М. Пржевальский мэтэ аяншалагшад түбэдэй ниислэл хото хүрэхэ гэһэн һэдэлгэдээ урагшагүйдэбэ.

Гэрэл зураг буулгалга, замай тэмдэглэлнүүдые эрхилэлгэ Цыбиков нюусаар, элирүүлэгдэхэ аюулда абтадаг байгаа. Һонирхолтойнь гэхэдэ, гэрэл зурагуудые буулгалга (мүргэлэй буддын шажанай тээрмын забһараар) 1900 оной һүүл багта Һасада Агван Доржиевай элшын бү0лэгтэ ерэлсһэн хальмаг Овше Норзуновай Орос гүрэнэй хоёрдохи шэнжэлэгшэһээ мүн лэ гэрэл зурагуудые буулгаһан байгаа.

1902—1917 онуудта эрдэмэй ажал ябуулга

1905 ондо XIII-дугаар Далай ламатай Цыбиков дахинаа, энэ удаа Монголой ниислэлдэ уулзажа, Түбэдые толгойлогшо британиин сэрэгүүдэй Түбэдые эзэмдэжэ байха үедэ Оросой эзэнтэ гүрэнэй политигуудтай, эрдэмтэдтэй уулзаһан юм. Эндэ Цыбиков ород гүрэнэй болон түбэдэй талын түлөөлэгшэдэй хоорондо оршуулагша боложо хабаадаа.

Аяншалгынгаа һүүлээр Цыбиков багшын ажал ябуулгадаа, түбэдэй Эрдэмтэ Зонхобын «Ламрим» гэһэн үндэһэн ажал оршуулгын түсэлдэ өөрыгөө зорюулна.

1899 ондо байгуулагдаһан Владивосток хотодо Зүүн зүгэй дээдэ һургуулиие монгол ба хальмаг хэлэ бэшэгэй эрдэмтэн, доктор А. М. Позднеев Санкт-Петербургын ехэ һургуули нилээд залуу дүүргэгшэдһээ бүридхэгдэһэн Орос гүрэнэй бодото зүүн зүг шэнжэлэлгын түрүүшын түб байгуулаа. «Дүй дүршэлөөрөө шалгагдаһан түсэбүүдгүй, зааха программануудаа туршангүй», багшанар өөһэдөө һуралсалай онол арга зохёохо, һуралсалай пособинуудые бэшэхэ баатай болоо, юундэб гэхэдэ, эрдэмэй иимэ ажалнууд огтолон үгы байгаа. Цыбиков монголой аман үгын тэнхимдэ уригдажа, 1906 онһоо 1917 оной октябриин 15 болотор тэрэниие толгойлоо һэн. Хэдэн хрестоматиин суглуулбаринуудһаа гадна эрдэмтэн энэ үедэ «Түбэд хэлэ шудалха туһаламжа» гаргажа, яряанай түбэд хэлээр материалнуудые суглуулжа согсолһон байна. Энэ учебник гурбан дахин хэблэгдэхые тэсэжэ гараа, Оросой Эзэнтэ гүрэн ба СССР хоёрто түрэл авторай байгуулһан яряанай түбэд хэлэнэй ори ганса учебник зандаа байгаа.

Гомбожаб Цыбиковай гэрэл зурагууд

• 

  Бага субарган

• 

  Мааниин хүрдэ

• 

  Санаартанай малгай ба аяга

• 

  Зонхобо бурханай дүрсэ

• 

  Мандала

Буряадай автономи болон Алас Дурнын улас

1917-1930-аад онуудта Цыбиковэй гүрэнэй тус байгуулгануудта ажал ябуулгань горитой гэжэ дурдагдабашье, Зүблэлтэ үеын хэблэлнүүдтэ элирүүлэгдэдэггүй.

Цыбиков Шэтын съезддэ горитой үүргэ дүүргэдэг, мүн атаман Семёновой эртэ урдын үүсхэлнүүдые дэмжэдэг байһан гэжэ мэдээжэ (нэн түрүүн расказачирование болюулһан тухай).

Наһанайнгаа эсэстэ ошожо, улас түрын ажал ябуулгаһаа холодожо, үмсынгөө малша ажахые амжалтатай эрхилһэн юм.

Сибирьтэ болбосоролой системэ байгуулга

1920-ёод онуудаар Цыбиков 1922 ондо Буручкомой байгуулагшадай нэгэн, Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй профессор болохо Сибирьтэ эхин, дунда, дээдэ багшанарай болон зүүн зүгэй шэнжэлэлгын һуралсалай байгуулга зохёон бэлдэхэ талаар тон шухала дүрэнүүдэй нэгэн байгаа.

Уласай онсо шэнжые (тэрэ тоодо буряад бэшэгэй бодото графигые) хараада абаһан, гүрэнэй ашада шэнэ бүгэдэ ниитын болбосоролой гол бодол бэлдэлгэһээ ба зүбшэн хэлсэлгэһээ гадна Цыбиков буряад хэлэнэй хэдэн һуралсалай номуудай автор болоо.

Буручкомһоо Монголой арадай республика(МНР) руу Цыбиковые эльгээлгэ шухала байгаа, тэндэ һуралсал харюусалгата кадрнууд баһал адли дүршэлгүй, бүгэдэ ниитын болбосоролой системэ байгуулха зорилгодо байгаа, энэнь зарим тэдыгээр тэрэ аяншалгын дневник соо харуулагданхай.

Һүүлшын үе хаһа

Нютагтаа, эмнэлгын газарта наһа бараа. Нютагай буддын Шажанай Агын дасанай дэбисхэр дээрэ хүдөөлүүлэгдэһэн байгаа.

Шагналнууд

• Нангин Аннын Орден III-дахи шатын
• Нангин Станиславай (Оросой Эзэнтэ гүрэн) II-дохи ба III -дахнэрэмжэтэ шан

Намтарта нэмэлтэ

Дурасхаалай хүндэлэл

• 1961 он — Агын тосхондо Тойрогой Гомбожаб Цыбиковай нэрэмжэтэ хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей байгуулагданхай. Нэгэ танхим эрдэмтын экспонадуудта ба данса бэшэгүүдтэ зорюулагданхай.
• 1971 он — Цыбиковэй аяншалгада зорюулагдаһан баримтата туужа хэблэгдээ: Парнов Е. И. «Хүрэл миһэрэл». (нэгэдэхи хэблэл: Бронзовая улыбка: Баримтата туужа. Молодая гвардия, 1971. Мүн хэблэлдэ харагты: Зохёолнуудай согсолбори 10 боти. 10-дахи боти. Атлас Гурагона. Бронзовая улыбка. Корона Гимал. Терра — Книжный клуб, 1999 он. Хатуу гадар, 416 с. ISBN 5-300-02424-4, 5-300-01818-X).
• 1973 он — эрдэмтын түрэһөөр 100 жэлэй ойдо дашарамдуулан, хизаар ороноо шэнжэлгын музейн захирал Ж. Д. Доржиевай Агын тосхондо, Комсомольская, 35 хаягаар (2-дохи дунда һургуулиин сэсэрлиг соо) Цыбиковтэ хүшөө бодхоогдоо.
• 1990-аад онуудай эхин — СО РАН-ай монгол шудалалгын, буддын шажанай болон түбэд хэлэ шэнжэлэлгын Дээдэ һургуулиин дэргэдэ Улаан-Үдэдэ «Цыбиковские чтения» гэһэн уласай хэдэн конференцинүүд эхилнэ.
• 1998 оной майн 15-да РАН-ай Сибириин таһагай монгол шудлалай, буддын шажан болон түбэд шэнжэлэлгын хүреэлэндэ «Зүүн зүг шэнжэлэгшэдэй долоон хоногой» хэмжээндэ «Цыбиковские чтения» гэһэн нютаг можын эрдэмэй VII-дохи хуралдаан нээгдэһэн байна. Цыбиковэй түрэһөөр 125 жэлэй ой, 120 жэлэй Б.Барадинай, 95 жэлэй Г. Румянцевай, 85 жэлэй М. Хомоновой, 70 Жэлэй Регби Пубаевай гээд ойн баярнууд тэмдэглэгдээ. Пленарна зүблөөн дээрэ тэдэнэй ажабайдалда ба ажал ябуулгада зорюулагдаһан элидхэлнүүд шагнагдаа.
• 2003 оной майн 15-16-ай үдэрнүүдтэ РАН-гай Сибириин таһагай монгол шудлалай, буддын шажан болон түбэдые шэнжэлэлгын хүреэлэндэ Цыбиковэй түрэһөөр 130 жэлэй, зүүн зүг шэнжэлэгшэ Георгий Румянцевай түрэһөөр 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан «Цыбиковские чтения» гэһэн VIII- дахи можын эрдэмэй хуралдаан нээгдэһэн байна.
• 2001 оной апрелиин 17-до Эрхүү хотоһоо Түбэд руу «Байгалһаа Түбэд хүрэтэр» гэһэн гэрэл зураг буулгагша Эрхүүгэй спелеолог, гэрэл зураг буулгагша Алексей Шевелевэй «Цыбиковэй аяншалһанай удаа зуун жэлэй үнгэрһэн хойно Түбэд орониие хараха» гэһэн зорилго урдаа табяа һэн.
• Цыбиковэй нэрэмжэтэ үйлсэнүүд Улаан-Үдэдэ, Агын Буряадай тойрогой Ага тосхондо, Буряад Уласай, Хурамхаанай аймагай Алла нютагта болон бусад һууринуудта нэрлэгдэнхэй, мүн «Элитэ аяншалагша Г. Ц. Цыбиков» гэһэн тэмдэг табигдаа.

Һонин баримтанууд

• National Geographic сэтгүүлэй түүхые манай мэдэһээр, текст гэрэл зурагуудта хабаатай юрын гэхэ гү, али сэдхүүл 1905 оной январь соо түбэдэй аяншалгануудһаа Цыбиков болон Овше Норзунов гэгшэдэй толилолгонуудһаа эхилээд, тиихэдэ мэдэгдээгүй сэдхүүл руу түлбэригүйгөөр дамжуулагдаһан толилолгоһоо эхилээ. Энэ хадаа хэдэн олон һалаануудые «зурагуудта» зорюулха боломжотой дэлхэйн түрүүшын географическа хэблэл байгаа. Сэдхүүл тэрэ үедэ панхарууталгын шатада байһан тула тексттэй материалнуудай дуталдаһанһаа боложо, энэ хэгдээ, зүгөөр анха түрүүшынхиеэ хэблэлдэ амжалта, олоной дура асараа. National Geographic дэлхэйдэ мэдээжэ бренд болоһон хадаа эгээл энэ толилолгоһоо эхилээ.
• Цыбиков Буряад орондо һуралсалай байгуулга зохёолсоходоо, хэдэн эрдэмтэй буряад-хориин зоной нэгэн байһан ушарынь саашадаа кирилл үзэг бэшэг хэрэглэжэ, буряад литературна хэлэ байгуулха аман үндэһэн боложо, хори нютаг хэлые шэлэхэдэнь нүлөөлһэн байжа болоо. Гэбэшье, Цыбиков өөрөө анханһаа энэ асуудалаар нэгэл урданай хараа бодолтой байһан, хожомынь кирилл үзэгөөр һэлгэгдэһэн лата үзэгүүдэй (боломоор түхэлнүүдтэй) заншалта монгол бэшэгһээ арсаха дурагүй байһан юм.
• Цыбиковэй наһа бараһанай һүүлээр уданшьегүй 1930 ондо тэрэнэй толгой хүдөөлэлгын газарһаа хулуугдаһан байгаа. Хулууһанай гэм хадаа сагай һүлдын, «габалай дүрсэтэй толгой» тухай үе наһан соогоо аман үгын заншалай ёһоор (тарниин олон практикануудай зайлашагүй шанар болохо ёһололой аяга) буддын шажанай санаартанда даалгагданхай байгаа.

Хубилбаринууд ба багсаамжалганууд

• Цыбиковэй Һаса хүрэжэ ерэхэдэ, тиихэдэ XIII-дугаар Далай ламын ордондо байһан Агван Доржиев дэмжэһэн байжа болоо. Түбэдтэ аяншалга тухай зураглал түбэдэй хэдэн хубарагуудһаа — Цыбиковэй ерэмсээрнь дэмжэлгэ үзүүлһэн нэрэнүүдые дурдажа үгэдэггүй.

Библиографи

Цыбиковай гол хүдэлмэринүүд

Ород хэлэн дээрэ

• Цыбиков Г. Ц. Избранные труды. — Новосибирск: Наука, 1981. (Переиздание: Новосибирск: Наука, 1991. ISBN 5-02-029626-0)

1. т.1 Буддист-паломник у святынь Тибета.
2. т.2 О Центральном Тибете; О монгольском переводе «Лам-рим чэн-по»; Цзонхава и его сочинение «Лам-рим чэн-по»; Материалы к русскому перевода «Лам-рим чэн-по»; Дневник поездки в Монголию в 1895 г.; Дневник поездки в Китай в 1909 г.; Дневник поездки в Ургу в 1927 г.; Забайкальское бурятское казачье войско; Культ огня у восточных бурят-монголов; Цагалган; Шаманизм у бурят-монголов; О национальных праздниках бурят; Монгольская письменность как орудие национальной культуры.

• Цыбиков Г. Ц. Буддист паломник у святынь Тибета. Издательство: Издание Русского Географического Общества. Петроград, 1918. (1919) 482 с.
  • Переиздавался репринтом в 1968—1975 гг. в Великобритании с данными: (репринт русского издания) Buddhist Pilgrim at the Holy Places of Tibet (1971-05) ISBN 0-576-03102-X Gregg Publishing, Farnborough, 1970.
• Цыбиков Г. Ц. Буддист-паломник у святынь Тибета. — М.: Ломоносовъ, 2011. — 344 с. ISBN 978-5-91678-113-7

Ород хэлэн дээрэ оршуулганууд

• Цыбиков Г. Ц. (ред., пер.) Лам-рим Чэн-по (Степени пути к блаженству). Соч. Цзонхавы в монгольском и русском переводах. 1. Низшая степень общего пути. Вып. 1. Монгольский перевод «Боди мури йехэ цзэргэ». Владивосток, 1910.
• Цыбиков Г. Ц. (ред., пер.) Лам-рим Чэн-по (Степени пути к блаженству). Соч. Цзонхавы в монгольском и русском переводах. 1. Низшая степень общего пути. Вып. 2. Русский перевод с предисловием и примечанием. Владивосток, 1913.

Англи хэлэн дээрэ

• Tsybikoff, G. Ts. Lhasa and Central Tibet // Smithsonian (Washington D.C. National Museum) Report for 1903, Pages 727—746. Publication 1534 / Washington: Government Printing Office, 1904. Soft Board. Staple-fold Booklet. 8vo — over 7¾" — 9¾" tall. illustr. with 7 plates.
• Tsybikoff G., Journey to Lhasa. // The Geographical Journal, Vol. XXIII, 1-1904. The Royal Geographical Society, London, 1904

Буряад хэлэн дээрэ

• Цыбиков, Гомбожаб. Түбэд орон руу аяншлага. 1899—1902 онууд. (Г. Ц. Цыбиковэй замай тэмдэглэл)
  // Байкал № 2 (стр. 131—145), № 6 (стр. 79-89), 1966.
• Цыбиков, Гомбожаб. Улаан-Баатар хото элгээгдэсэн буряадай эрдэмтэ секретарь Гомбожаб Цэбекович Цыбиковэй 1927 оной апрелиин 20 июниин 9 хүрэтэ ябасанай дневник
  // Байкал № 2 (стр. 137—147), 1963.

Хитад хэлэн дээрэ

• 崔比科夫、王献军 《佛教香客在圣地西藏》 西藏人民出版社, 1993。Gonbochzhab Tsėbekovich Tsybikov, Wang Xianjun (перевод) Fójiào xiāngkè zài shèngdì Xīzàng ISBN 7-223-00475-4, 9787223004756 Всего страниц: 342

Монгол хэлэн дээрэ

• Цыбиков, Гомбожав Цэбекович. Монгол, Төвдөөр зорчсон тэмдэглэл. Орчуулсан, моотгон Дарийн Бадамням; орчуулгын редактор, Ц. Cvxбаатар. 3-р хэвлэл. Description: 244 p. : ill., ports. ; 22 cm. Монсудар хэвлэлийн газар, Улаанбаатар, 2001.

Поляк хэлэн дээрэ

• Cybikow G., Buddyjski pielgrzym w świątyniach Tybetu, PIW 1975 (POLISH) / Cybikow, Gonbodżab: Buddyjski pielgrzym w świątyniach Tybetu, według dziennika prowadzonego w latach 1899—1902 / Tłumaczenie z rosyjskiego Buddist pałomnik u swiatyń Tibeta. Według dziennika prowadzonego w latach 1899—1902. Przelozyl Eugeniusz Piotr Melech. Seria: Rodowody Cywilizacji (tzw. ceramowska)/DUŻY CERAM / s. 284, ilustr. poza tekstem czarno-białych 24, barwnych 8 pł., obwol., 24 cm. Wydanie 1: 1975, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. Format 230x170, okł. płócienna w obw. Nakład 17.290 egz.

Француз хэлэн дээрэ

• Tsybikov G.T., Un pélerin bouddhiste au Tibet, 1899—1902, trad. du russe, Paris, Peuples du monde, 1992.

Чех хэлэн дээрэ

• Cybikov, C. G. Cesta k posvátným místům Tibetu / Vydáno: 2001 / Vazba: vázaná / Jazyk: český / ISBN 80-7203-392-1 / EAN 9788072033928
• Cybikov, Gonbožab Cebekovič. Cesta k posvátným místům Tibetu. Podle deníků vedených v letech 1899 až 1902 (Buddist palomnik u svjatyň Tibeta) / Kolmaš, Josef — překlad z ruštiny / LF, Praha, Vyšehrad 1987 (То же что и 2001, первое издание)

Цыбиковэй ажалнууд нэмэлтэ

Ород хэлэн дээрэ

• Цыбиков Г. Ц. Дневник по поездке в Ургу (20.04-9.06.1927) Публикация Р. Е. Пубаева (сокр.) // Байкал, № 2, 1964. (хранился у его вдовы Лхамы Норбоевой, передан в РО БИОН СО АН СССР. В дальнейшем опубл. во 2 томе двухтомника)
• Цыбиков Г. Ц. О новом бурят-монгольском алфавите. // Бурятоведческий сборник, вып. 5, с. 54-57. Иркутск, 1928. (тж. в 1927 там же — Культ огня, Цагалган)
• Цыбиков Г. Ц. Монгольская письменность как орудие национальной культуры. Брошюра — Буручком (?), 1928.
• Цыбиков Г. Ц. Грамматика бурят-монгольского письменного языка. Буриад монгол-ун ном бичиг-ун хэлэн-у дурим. Буручком 1924 (также букварь для детей, 1925, и букварь для грамотных по-русски, 1927, 1929 — три издания, переводы Ленина 1928)
• Цыбиков Г. Ц. Буддист-паломник у святынь Тибета. (По дневникам, веденным в 1899—1902 гг.). Ок. 200 фотографий автора и из британских изданий. Петроград, 1919.
• Цыбиков Г. Ц. (ред., пер.) Лам-рим Чэн-по (Степени пути к блаженству). Соч. Цзонхавы в монгольском и русском переводах. 1. Низшая степень общего пути. Вып. 2. Русский перевод с предисловием и примечанием. Владивосток, 1913.
• Цыбиков Г. Ц. (ред., пер.) Лам-рим Чэн-по (Степени пути к блаженству). Соч. Цзонхавы в монгольском и русском переводах. 1. Низшая степень общего пути. Вып. 1. Монгольский перевод «Боди мури йехэ цзэргэ». Владивосток, 1910.
• Цыбиков Г. Ц. Пособие для изучения тибетского языка: Упражнения в разговорном и литературном языке и грамматические заметки. Ч. 1. Разговорная речь. Владивосток, 1908.
• Цыбиков Г. Ц. Монгольские тексты: образцы слога и орфографии современного делопроизводства для чтения 3-го курса Восточного ин-та. Владивосток, 1908.
• Цыбиков Г. Ц. Пособие для практического изучения монгольского языка. Владивосток, 1907. (выдержал 3 издания, 4 изд. см. Архивы)
• Цыбиков Г. Ц. Монгольские официальные бумаги: Учебное пособие для студентов Восточного ин-та. СПб, 1898.
• Цыбиков Г. Ц. О Центральном Тибете // Известия РГО. Т. 39, вып. 3. СПб, 1903. (переиздано в томе 2 двухтомника 1981 г.)
• Цыбиков Г. Ц. (составитель) Высочайше учрежденная под председательством статс-секретаря Куломзина комиссия для исследования землевладения и землепользования в Забайкальской области: Материалы. Вып. 15. Подати и повинности. СПб, 1898.

Англи хэлэн дээрэ

• Tsybikoff, G. Ts. Lhasa and Central Tibet // Smithsonian (Washington D.C. National Museum) Report for 1903, Pages 727—746. Publication 1534 / Washington: Government Printing Office, 1904. Soft Board. Staple-fold Booklet. 8vo — over 7¾" — 9¾" tall. illustr. with 7 plates.
• Tsybikoff G., Journey to Lhasa. // The Geographical Journal, Vol. XXIII, 1-1904. The Royal Geographical Society, London, 1904

Ном зохёол

• Доржиев Ж. Д., Кондратов А. М. Гомбожаб Цыбиков. Серия: Замечательные люди Сибири. 240 стр. Тираж 40 000. Иркутск, Вост.-Сиб. Кн. Изд-во, 1990.
• Доржиев Ж. Д., Кондратов А. М. Путь в Тибет. 70 стр. Тираж 55 000. М: «Мысль», 1973.
• Шагдаров Л. Д. Г. Ц. Цыбиков как лингвист-монголовед // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Цыдендамбаев Ц. Б. Жизненный путь Г. Ц. Цыбикова // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Герасимова К. М. Гомбожаб Цыбиков — исследователь тибетского ламаизма // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Семичов Б. В. Г. Ц. Цыбиков — исследователь Тибета // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Михайлов Т. М. Труды Г. Ц. Цыбикова по этнографии бурят. // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Кочешков Н. В. Проблемы этнографии и филологии народов Монголии и Тибета в трудах Г. Ц. Цыбикова. // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Хаптаев П. Т. О двух публицистических статьях Г. Ц. Цыбикова. // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976. (о публикациях Цыбикова в газете Даль, Чита, 1906, № 14, 22, 44, 56, 57)
• Мельхеев М. Н. Деятельность профессора Г. Ц. Цыбикова в Иркутском университете. // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Хороших П. П. Воспоминания о совместной работе с Г. Ц. Цыбиковым в Вост-Сиб. отделе ГО СССР. // К столетию со дня рождения профессора Г. Ц. Цыбикова: Материалы научной конференции и статьи. Улан-Удэ, 1976.
• Румянцев Г. Н. Два письма акад. Б. Я. Владимирцова // Тр. БКНИИ Со АН СССР. Сер. востоковедная. Вып. 16, с. 226. 1965.
• Цибиков Б. Д. Из общественно-политической деятельности профессора Г. Ц. Цыбикова // Зап. Бурятск. НИИК. Вып. XXV. стр. 229—247. Улан-Удэ, 1958. (об отношении Ц. к панмонголизму и семёновщине) — Пубаев также называет несколько тематически связанных документов по теме на монгольском.
• Рыгдалон Э. Р. Г. Ц. Цыбиков как филолог. // Труды Иркутского Гос. Ун-та, Т. 26, серия языкознания, вып. 1, с 26. 1958.
• Гомбожаб Цыбиков — выдающийся учёный и путешественник: Сб. науч. статей. Вып. 1. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского научного центра СО РАН, 2008. — 192 с.
• Гомбожаб Цыбиков — выдающийся учёный и путешественник: Сб. науч. статей. Вып. 2. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского научного центра СО РАН]], 2008. — 198 с.

Архивай зүйлнүүд

• СССР-эй Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай ниитэ эрдэмүүдэй Буряадай институдай гар бэшэгэй таһаг, ф. 5, оп. 1, д. 11, д. 16 («Очерк Монголии» гэһэн монголшуудай тобшо түүхын гар бэшэмэл) (РО БИОН СО АН СССР)
• Примориин Хизаарай Гүрэнэй архив, ф. 115, оп. 3, д. 1, л. 268, л. 249 (ГАПК) — Цыбиковээр буддын шажанай түүхэ гү? хоёр боти номой нэгэдэхи ботиин оролто үгэ соо 30-дахи ажаглалта Р.Пубаевай оролто үгэдэ зарим зүүн зүг шэнжэлэгшэдэй оршуулагдаһан монгол уран зохёолдо муу хандалга тухай үгэнүүдэй һүүлээр энэ архив тээшэ заабаритай.

Ажаглалтанууд

Ссылкэнүүд

• Гомбожаб Цыбиков. Паломник особого назначения. (ород хэлэн). tsybikov.rgo.ru.
• Покорение Тибета (ород хэлэн). eastrussia.ru.

Намтар тухай толилолгонууд

• [ Цыбиков Гонбочжаб Цэбекович] — статья из Большой советской энциклопедии
• Гомбожаб Цыбиков. Жизнь как подвиг, достойный славы и подражания (ород хэлэн).
• Миссия невыполнима: как подданный Российской империи проник в Лхасу и вернулся живым (ород хэлэн).
• Яньков Н. Д.. «Открытие мира Майтрейи» на tibet.ru (ород хэлэн).

Зарим баримтанууд

• Андреев А. И.. «История первых фотографий Тибета и Лхасы» (ород хэлэн).
• «Намерен продолжить образование» (ород хэлэн).

Дурдагдаһан объектнүүд

• Агинский национальный музей им. Г. Цыбикова (ород хэлэн).
• Музей, в котором оживает история (ород хэлэн).