Янгаажан дасан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Дасан
ород хэлэн Янгажинский дацан
Даши Ширбубулин[1]
буряад хэлэн Янгаажан дасан
Янгажинский дацан.jpg
51°33′58″ с. ш. 107°06′00″ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Конфесси түбэдэй буддын шажан
Харьяатан БТСР
Орденой хамаадал гелуг
Түхэл дасан
Бии болоһон һара үдэр 1830
Үгы болоһоной һара үдэр 1938
Мэдээжэ һуурижагшад Этигэлэй Даши-Доржо,
Ирдыниев Данжа
Байдал мүнөө ажалладаг

Янгаажан хийд, Янгаажан дасан "Даши́ Ширбубули́н " (ород хэлэн Янга́жинский даца́н «Даши́ Ширбубули́н) — Буряадай Ивалгын аймагай «Оронгын» сомоной дэбисхэр дээрэ гэлүг һургуулиин буддын шажанай дасан (хийд). 1830 онһоо 1938 он болотор ажал ябуулаа. 2017 ондо һэргээгдээ.

Ваджрадхара Бурханай Хүрэг(буряад хэлэн Очирдара Бурхан)
9 ступ Янгаажин дасанай 9 субарга

Түүхэ

Янгаажанай дасанай түүхэ 1830 онһоо эхилжэ, Янгаажан гэжэ газарта, Хяагтын замай хажууда, мүнөө үеын Оронго нютагһаа зүүн-хойшоо 5 модоной газарта, зургаан отогой Сэлэнгын буряадууд (шаралдай-харанууд, бабай-хурамша, готол-бумал, булагад, шоно, эхирэд угай олзон) һэеы гэр табигдажа, алба хэжэ байһан дуган. Энээнһээ урид байгалай үмэнэхи эдэ зургаан отогуудай һүзэгшэд 1745 онһоо 1784 он болотор атаган Ацайн дасанда мүргэжэ, өөһэдынгөө аймагай Загастайн дасан барижа, хойто жиндагуудта зорюулжа, Янгаажанда дасан баригдаһан юм.

Янгаажанай дасанай түрүүшын модон Согшон дуган 1831 ондо бодхоогдоо һэн. Ород модошо дархашуулай барилгада хабаадаһан дуганай уран барилга ород һүмын уран барилгын заншалнуудай нүлөө үзөө: табан толгойто үнэн алдартанай һүмын түхэлөөр байшан бодхоогдоо[2].

1868 ондо Согшон дуган һэльбэн шэнэлэгдээ һэн.

Дасанай дэбисхэр дээрэ дуганһаа гадна 1832 он болотор 4 сүмэ (бага дуганууд) баригдаа:

  • «Докшит» — Бурхан Багшын Һургаал Хамгаалагшадта зорюулагдаһан,
  • «Аюша» — Амитаюста Ута Наһа Бурхан Багшада зорюулагдаһан,
  • «Гунрик» — Вайрочана Бурханай хүндэлэлдэ,
  • Шигэмүүни[3].

Сумэ Шэгэмүни задалагдажа, һууридань 1899 ондо Чойра дуганай Хоёр дабхар байшан баригдажа, «цанид» (буддын шажанай гүн ухаанай) һургуули байрланхай. 1902 ондо бэшэ гурбан сумэ шэнээр баригдажа үргэдхэгдэһэн байна.

1903 онһоо 1911 он болотор Янгаажанай дасанда ерээдүйн XII Бандида Хамба Лама Даша-Доржо Этигэлов шэрээтээр (шэрээтэ лама) алба хээ. Ород-япон дайнай эхилхэдэ (1904—1905) Дасанай жиндагууд, Янгаажанай үртөөгэй Үбэр Байгалай хасагууд фронт мордобо. Шэрээтэ Лама Итигэлов дайнда ошоһон нютагаархидаа хамгаалха ёһололнуудые үнгэргэдэг, һүзэгшэдэй, хара зоной дунда гэгээрэлэй ехэ ажал ябуулдаг байгаа. Шэрээтэ лама шармайн оролдолгоор, үнэн сэхээр алба хэһэнэйнгээ түлөө хаанай зарлигаар хүзүүнэй, энгэрэй медальнуудаар шагнагдаа һэн[4]. Этигэловэй үедэ 1905 ондо Гүнриu-сүмын һуурида XIII Дүптэн Гьяцо Далай ламын үргөө боложо, Диважин-сүмэ баригдаһан, тэрэл жэлдээ Урга руу ерэһэн. Тэрэнэй бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэ Агван Доржиев, тэрэ үедэ Үнэн дээрээ Далай ламын хашаагай түрүүшын министр байһан, Тэрэниие Орос гүрэн ошохыень уриха түсэбтэй, харгыдаа буддын шажанай шаталан захирха Ёһо Янгаажанай дасанда тогтохо ёһотой байгаа.

Ондоо мэдээгээр, Диважин сүмэ ород-япон дайнай үедэ наһа бараһан нютагаархидайнгаа сэрэгшэдэй дурасхаалда баригдаһан юм. 1911 ондо сүмын байшан шаташоо. Тэрэл жэлдээ дуганиие Этигэлов жиндагуудай мүнгөөр һэргээбэ[4].

1913 ондо гол дуганай хуушан байшанай орондо Согшон дуганай Гурбан дабхар шулуун байшан баригдаа һэн. Буддын шажанай санаартанай болон жиндагуудай хандибаар барилга хэгдээ.

Удаадахи жэлнүүдтэ Янгаажанай дасан хүгжэжэл, үргэдэжэл байгаа. 1917 ондо Манба дуган нээгдэжэ, ерээдүйн эмчи ламанар (түбэд эмнэлгын эмшэд) һуража эхилээ. 1918 Ондо Дара Эхэ сүмэ ба Дуйнхор сүмэ баригдаа. 1923 ондо Жүд-сүмэ баригдаһан. 1938 ондо сталинай шажан хашалган хамалганай үедэ Янгаажанай дасан хаагдаа һэн. Олон ламанар хамалганда ороһон байгаа. Дугангууд болон сумэ задалагдаһан байгаа. 1940 ондо урдын дасанай байрын гэрнүүд Ивалгын гүйсэдкомой мэдэлдэ дамжуулагдаа һэн.

Оршон үе саг

1970-аад онуудаар Янгаажанай дасанда хадагалагдажа, Гүнрик Мандалай түһөө түлэб ламанар зохёоһон юм. Тэрэл жэлдэ гүрэнэй Эрмитажай хүдэлмэрилэгшэдөөр буддын шажанай хүшөөнүүд һэльбэн шэнэлэгдээ. Мүнөө бурхадай ёһололой зүйлнүүд ба барималнууд Буряадай түүхын Музейдэ байдаг.

Ивалгын дасанда Гүнрик-сүмэ баригдажа, Янгаажан дасанай эхэ бэшэгтэ хүсэд тааранхай. Барилга 2009 оной ноябрь соо эхилээ ба һүзэгшэдэй һайн дуранай хандибта хэгдээ[5].

2017 оной июль һарада арадай барилгын аргаар Һэргээгдэжэ, байһан Янгаажанай дасанай шэнэ байшан бодхоогдожо эхилээ[6].

2020 оной сентябриин 19 — дэ дасанда түрүүшын уншалга-Дэлхэй дээрэ ори ганса Ваджрадхара Бурханай Ордон арамнайлга үнгэрөө (буряад хэлэн Очирдара Бурханай Ордон). Сентябриин 20-до баярай нээлтэ болоо[7].

Галерей

  • Янгаажин дасанай үүдэн

    Янгаажин дасанай үүдэн

  • Янгаажин дасан. 2021 оной июньб һара

    Янгаажин дасан. 2021 оной июньб һара

  • Дасанай субарганууд

    Дасанай субарганууд

  • Янгаажинй дасан.

    Янгаажинй дасан.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Монголизированное тибетское название
  2. ↑ Буддийская традиционная Сангха России. web.archive.org. Дата обращения: 8 январь 2026.
  3. ↑ Энциклопедия Забайкалья. web.archive.org. Дата обращения: 8 январь 2026.
  4. ↑ 1 2 Биография. web.archive.org. Дата обращения: 8 январь 2026.
  5. ↑ Буряты всем миром построят точную копию храма, разрушенного в начале 20 века (ород хэлэн). infpol.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
  6. ↑ В Бурятии всем миром возрождают один из старейших буддийских храмов России - новости Бурятии и Улан-Удэ (ород хэлэн). Информ Полис (9 август 2017). Дата обращения: 8 январь 2026.
  7. ↑ Освящение Дворца Будды Ваджрадхары. web.archive.org.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Янгаажан_дасан&oldid=367387" хуудаһанһаа абтаһан