Будаев Осор Дугарович

Осор Дугарович Будаев
Осор Дугарович Будаев
Түрэһэн үдэр	1886 оной или 1887 оной
Түрэһэн газар	Үбэр Байгалай можо[d], Оросой эзэнтэ гүрэн;
Наһа бараһан үдэр	1937 оной августын 29
Наһа бараһан газар	Ленинград, РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас;
Эрхэтэнэй эрхын байдал	СССР
Түхэл	буддын шажанай уран зураг, ажаһуудалай зураглалнууд
Покровители	А. Доржиев, В. Богораз-Тан

Осор Дугарович Будаев (Отсор, Отсар гэжэ нэрэ бэшэлгэ дайралдадаг; дансанууд соо мүн лэ «Осор Будаевич Будаев» гэжэ тэмдэглэгдэнхэй^[1]; 1886 оной или 1887 оной, Үбэр Байгалай можо^[d] түрэһэн — 1937 оной августын 29(1937-08-29), Ленинград наһа бараһан) — буряадай буддын шажанай гэлэн лама, уран зурааша, бурханай дүрэ зурагша, буддын шажанай заншалта урлал шэнжэлэгшэ. Ленинградай шажанай түүхын Музейн хүдэлмэрилэгшэ (МИР). 1937 ондо хамалганда абтаа.

Намтар

Осор Будаев 1887 ондо Үбэр Байгалай можын Шэтын уездын Һүдэнтэ гэжэ газарта түрэһэн юм. Нагаса эжынгээ гэр бүлэдэ хүмүүжүүлэгдэжэ, 11 — тэйдөө Хубисхалай урда тээхи Орос гүрэнэй буддын шажанай эгээл томо дасан Болохо Агын дасанда хубарагаар ороһон юм. 1904 ондо Урга (Мүнөө Улаан-Баатар) ошожо, тэрэ үедэ XIII Далай лама байһан, тэрэниие үдэшэһэн түбэд уран зураашадһаа һураһан юм. Урга Хотодо мүн лэ Буряад угтай Агван Доржиевтай уулзажа, Далай ламын дүтынь зоной эгээл дүтын дүхэригтэ орожо, залуу хүбүүндэ харгалзалгаяа үзүүлбэ. Түбэд уран зурагай урлал, модоор һиилэлгэ тон һайнаар шудалаа, буддын шажанай номуудые шэмэглэхэ дадалтай болоо. 1910 онһоо 1913 он болотор Агван Доржиевай урилгаар уран зурааша Санкт-Петербургда баригдажа байһан буддын шажанай һүмэ шэмэглэхэ ажалда хабаадаһан юм. Гэрэй дотор талын шэмэглэлые Рерих, Николай Константинович^[1] хүтэлбэрилөө. Будаевай эскизээр, тодорхойлбол, түбэй зал соо плафонуудай витражнууд хэгдэнхэй^[2].

1915 ондо Будаев Буряад Ороноо бусажа, сэрэгэй албанда татагдаа һэн. Сэрэгһээ табигдаһанай удаа Агын дасанда ажаһуугаа, Буряадай эрдэмтэ хороонтой (Буручктай) суг ажаллаа, түүхын-этнологическа экспедицинүүдтэнь хабаадалсаа. Энэ үеын ажалнуудай дунда каноническа шажанай зурагшье, һуудал байдалай зурагуудшье танк юм. 1930 ондо уран зурааша Агын дасанай бүлэг ламанартай суг дахин Ленинград хото ерэжэ, ЦАМ гэһэн шажанай ёһололой тоглолтодо хабаадахадаа, Тэрэ гэһээр хуушан тосхоной дуганай дэргэдэхи хамтын байрада ажаһуудаг байгаа. 1932 оной намарһаа һая нээгдэһэн Шажанай түүхын Гүрэнэй Музейдэ (МИР) реставратор уран зураашаар хүдэлжэ эхилээ. Тэрэнэй экспедицинүүдһээ асарһан шүтөөнэй зүйлнүүд музейн зүүн зүгэй жасын үндэһэ һуури болоһон юм. Будаев экспонадуудайнгаа шанар шэнжэдэ, буддын шажанай үзэсхэлэнэй уран шэмэглэлдэ эдэбхитэйгээр хабаададаг, һэльбэн шэнэлхэ хүдэлмэринүүдые үнгэргэдэг байгаа. «Сукхавати-Абида Бурханай Сэбэр нютаг» гэһэн олон дүрэтэ найруулгын түрүүшын үзэсхэлэндэ бэлдэлгын аша габьяатай^[1]. Тэрэниие дэмжэһэн Богоразай МИР-ай захиралай наһа бараһанай һүүлээр, Владимир Германович / В Г. Богораз-Танай (1936 оной майн 10-да наһа бараа) ажалһаа гаргагдаа; Хубисхалай Музейдэ нэгэ хэды саг соо уран зураашаар хүдэлөө.

1937 оной январиин хуушаар Ленинград хотын буддын шажанай сүмэ хаагдажа, тэндэ ажаһуудаг бүхы хубарагууд тушаагдаба. Осор Будаев 1937 оной февралиин 23-да тушаагдажа, августын 29-дэ РСФСР-эй УК-гай 58-дахи статьягаар СССР-эй Верховно сүүдэй Сэрэгэй коллегиин нүүдэл сүүдээр гэмнэгдээд, тэрэл үдэртөө буудуулһан байна. 1959 ондо сагааруулагдаа.

Уг баялиг

Осор Будаевай шабинарай нэгэн Данзан Дондоков байгаа^[3]. Тэрээнтэй хамта хэдэн зурагуудые бүтээгээ, тэрэ тоодо эгээл мэдээжэ зурагуудай нэгэн «Сансарын Хүрдэ».

Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнай ба Будаевай ажалай Ленинградай бүһэлэлгын жэлнүүдтэ болон буддын шажанай талаар түрүүшын үзэсхэлэнэй шэмэглэлэй тодорхой зүйлнүүдые шажанай түүхын Музейн хүдэлмэрилэгшэд хадагалһан байна. Мүнөө сагта тэдэ «Зүүн Зүгэй Шажан Мүргэл» гэһэн саг үргэлжын үзэсхэлэнэй хуби болоно. «Буддын шажан» (2010 ондо нээгдэһэн). Будаевай нэрэтэй холбоотой музейн суглуулбари 150 гаран зүйлнүүдтэй, мүн 1930-аад онуудаар Буряад болон Үбэр Байгалда хамтадхаһан ажалайнь үрэ дүнгүүдтэй^[1].

2017 ондо, уран зураашын түрэһөөр 130 жэлэй ойдо, гүрэнэй шажанай түүхын музейдэ «Осор Будаев» гэһэн үзэсхэлэн үнгэрөө. Буддын шажанай гэлэн, уран зурааша, музейн хүдэлмэрилэгшэ". Тэрээн дээрэ 1920-ёод онуудта — Түб Азида экспедициин Н. К. Рерихэй ударидалга доро хүдэлжэ байһан сагта Буряад орондо минеральна шэрээр зураг дээрэ бэшэгдэһэн «Шамбала» ажал анха түрүүшынхиеэ харуулагдаа һэн^[1].

Ажаглалтанууд

↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ "Осор Будаев. Буддийский монах, художник, сотрудник музея" (неопр.). Государственный музей истории религии. Дата обращения: 12 май 2026.
↑ Выставка «Осор Будаев — буддийский монах, художник, сотрудник музея» (неопр.). Дата обращения: 12 май 2026. Архивировано 3 апрель 2015 года.
↑ Дань памяти — служителям культа - Ассоциация «Буддизм в Интернете» (ород хэлэн). buddhist.ru. Дата обращения: 12 май 2026.

Ном зохёол

Цыбыктарова С. Д. Осор Будаев — мастер Петроградского буддийского храма // Байкал. 1990. № 5. С. 130—135 (то же: Orient: Альманах. СПб., 1992. Вып. 1: Буддизм и Россия. С. 38-50); Андреев, 1993. С. 316, 333, 337, 340—341; ЛМ. Т. 4. С. 64.
Арх.: СПбФ АРАН. Ф. 221, оп. 4, д. 33.

Ссылкэнүүд

Будаев Осор Дугарович (неопр.).

[museum_exh-1] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ "Осор Будаев. Буддийский монах, художник, сотрудник музея" (неопр.). Государственный музей истории религии. Дата обращения: 12 май 2026.

[2] Выставка «Осор Будаев — буддийский монах, художник, сотрудник музея» (неопр.). Дата обращения: 12 май 2026. Архивировано 3 апрель 2015 года.

[3] Дань памяти — служителям культа - Ассоциация «Буддизм в Интернете» (ород хэлэн). buddhist.ru. Дата обращения: 12 май 2026.

[1]

[2]

[3]