Анаагай дасан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Дасан
Гандан Шаддублинг - монголжуулһан түбэд нэрэмжэ
ород хэлэн Ани́нский даца́н «Ганда́н Шаддубли́нг»
Анинский дацан.jpg
52°18′54″ с. ш. 109°49′56″ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Байһан газар

  Буряад Улас

,
Хориин аймагай Алан нютагһаа 5 модоной зайда оршодог
Конфесси түбэдэй буддын шажан
Харьяатан Орос гүрэнэй буддын шажанай заншалта сангха
Орденой хамаадал гелуг
Түхэл эрэшүүлэй
Основатель Дамба-Дугар Иринцеев
Бии болоһон һара үдэр 1795
Основные даты
  • 1811 — түймэр ба һэльбэн шэнэлэлгэ
  • 1930-аад — хаагдаа
  • 1990-аад — һэргээлгэ
Здания
Цогчен-дуган
Мэдээжэ һуурижагшад Этигэлэй хамба Даши-Доржо
Лайдапов, Цыбикжап-Намжил
Зэргэ Объект культурного наследия народов РФ нютаг можын (Бурятия) Объект культурного наследия народов РФ нютаг можын . Рег. № 031620443880005 (ЕГРОКН). Объект № 0401168000 (БД Викигида)
Байдал мүнөө ажалладаг
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Анаагай хийд, Анаагай дасан «Ганда́н Шаддубли́нг» (ород хэлэн Ани́нский даца́н «Ганда́н Шаддубли́нг; тиб. དགའ་ལྡན་བཤད་སྒྲུབ་གླིང, Вайли dga' ldan bshad sgrub gling;) — Буряад ороной зүүн зүгтэ Хори һоо зүүн-хойшоо 30 модоной газарта (харгыгаар), Алан (Буряад Орон) нютагһаа 5 модо газарта, Анаа голой баруун эрьедэ (Үдэ мүрэнэй шудхал) оршодог буддын шажанай дасан.

Анаагай дасан 1930-аад онуудаар һандарха хүрэтэр Сэлэнгэ мүрэнһөө зүүлжээ шажан мүргэлэй, эрдэм һуралсалай, ном хэблэлгын, бурханай дүрэ зуралгын, графикын, театрай урлалай (мистери Цам) түбүүдэй нэгэн байһан юм.

Түүхэ

Тус дасаниие хориин тайшаа Дамба-Дугар Иринцеев Хатан Хаан II Екатеринын хааншалгын түгэсхэлдэ 1795 ондо байгуулһан, тэрэнэй сээжэ дүрсэ Согшон дуганай тахилай шэрээ дээрэ байһан-хубилгаан гэжэ шүтэдэг байгаа (Сагаан Дара Эхэ). Тус дасанда I -дүгээр Пётр Хаанай барюулһан хори буряадуудай угай 11 туг хадагалаатай байгаа[1703 ондо хориин зоной делегацинууд.

1811 ондо дасанда Согшон дуганай модон байшанай шатаһан хойно орондонь ород дархашуулай хабаадалгатайгаар шулуун баригдаһан байгаа. Дуган балюстрадатай, балконуудтай, гротуудтай ба нүхэнүүдтэй хоёр дабхар барилга байгаа. Нэгэдэхи дабхар хүнэй ургалтын үндэрһөө эхилээ. Гэрэй оройн орондо шулуун пирамида баригдажа, үндэрынь хоёр дабхар байшан тоолонгүй, ондо ондоо аршаануудаар 10-һаа 15 метр хүрэтэр байгаа. Пирамидада 30 бахана тулгалаа[1].

1825 ондо Анааһаа Эгэтын дасан таһараа һэн.

XIX зуун жэлэй эсэстэ дасан шадар хэдэн арбаад мянган хүн ажаһуудаг байгаа. Дасан ехэ тосхон байһан, тэрэнэй түб хубиие дасан-дасанай комплекс эзэлдэг һэн. Тэрээн соонь асари олон субарганууд (бусад буряад дасангуудтай сасуулхада) байгаа — 26-һаа бага бэшэ. Шэтын тракт холо бэшэ үнгэржэ, хүлгөөтэй наймаан боложо, бухарай еврейнүүдэй, хитадай наймаашадай, ород болон монгол олзын хэрэг эрхилэгшэдэй, түбэдэй мүргэлшэдэй гэр, алаабхинуудаар бүхы хүнды баригдаа[2].

Анаагай дасанда һуралсал гараһан зоной тоодо 23 жэлэй таршада эндэ Бурхан багшын һургаал үзэһэн XII-дугаар Хамба Итигэлов ороно. 1904 онһоо 1908 он болотор дасанай шэрээтээр (ширээтэ) Намжил Лайдапов, хожомынь 1917—1919 онуудта 13-дахи Хамба лама байһан.

Анаагай дасанай субарганууд

Зүблэлтэ засагай үедэ 1930-аад онуудта дасан хаагдаһан байгаа. Хубарагуудай горитой хубиие буудажа алаа, байшангууд һандаргагдаа, моридой байра, унаа хадагалдаг байранууд гэхэ мэтэ болгогдоо.

1990-ээд онуудһаа Анаагай дасан һэргээгдэжэ байна. Согшон дуган нютаг можын удха шанартай соёлой уг баялигай зүйлнүүдэй зэргэ олгогдоо[3].

Мүнөө тус дасан россиин буддын шажанай түүхэдэ түрүүшын гэр бүлын-угай дасанай комплекс болоно — тэрэниие тойроод 108 субурган бодхоогдоо-хори буряадуудай 108 гэр бүлын уг гарбалай хадагаламжанууд. Субаргануудай арамнайлалга 2011 ондо боложо, Буряадай Ород гүрэнэй бүридэлдэ һайн дураараа ороһоор 350 жэлэй ойн баярта дашарамдуулагдаа. Һэргээгдэжэ байһан Анаагай дасанай дэбисхэр 9 гектар эзэлжэ, 9 эрдэни һүлдэтэй 9 хубида хубаагдажа, 17 дуган бодхоогдохо юм.

Галерей

  • Анаагай дасанай Согшон - дуган

    Анаагай дасанай Согшон - дуган

  • Согшон - дуган

    Согшон - дуган

  • Анаагай дасанай дуган

    Анаагай дасанай дуган

  • Анаагай дасанай дуган ба субарганууд

    Анаагай дасанай дуган ба субарганууд

  • Анаагай дасанай дугангуудай нэгэн соо

    Анаагай дасанай дугангуудай нэгэн соо

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Анинский дацан - чудо света в развалинах. web.archive.org. Дата обращения: 7 январь 2026.
  2. ↑ Бурятия: тайны Анинского дацана (ород хэлэн). bigasia.ru. Дата обращения: 7 январь 2026.
  3. ↑ Приказ от 20 марта 2009 г. №15 г. Улан-Удэ Об утверждении границ территории и зон охраны объекта культурного наследия регионального значения «Анинский дацан: Цогчен-дуган», режимов использования земель и градостроительных регламентов в границах данных зон. (ород хэлэн). buryatia-gov.ru. Дата обращения: 7 январь 2026.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Анаагай_дасан&oldid=367480" хуудаһанһаа абтаһан