Алайрай дасан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Дасан
Алайрай дасан
Даши Чойнхорлинг[1]
ород хэлэн Аларский дацан
Строящийся Аларский дацан.jpg
53°21′40″ с. ш. 102°47′29″ в. д.GЯO
Гүрэн
Конфесси гелуг, (Орос гүрэнэй буддын шажанай заншалта сангха)
Түхэл дасан
Бии болоһон һара үдэр 1814
Основные даты
  • 1814 ондо байгуулагдаһан — 1938 ондо хаагдаа
  • 2004 ондо дахин нээгдээ — 2007 ондо һэргээгдээ
Здания
Цогчен-дуган • сумэ Аюши • сумэ Цаган-Эбугэн • буддын шажанай субарганууд
Шэрээтэ лама Ширээтэ лама - Долгоржапов Алдар Эрдэмович.
Байдал мүнөө ажалладаг

Алайрай дасан «Даши́ Чойнхорли́нг» (ород хэлэн Ала́рский даца́н) — Эрхүү можын Усть-Ордын Буряадай тойрогой Алайрай аймагай Кутулик тосхондо буддын шажанай дасан (Сүмэ). Оросой Буддын шажанай заншалта сангхын байгуулгада ородог.

Эрхүү можын дэбисхэр дээрэхи Гэлүг һургуулиин буддын шажанай шүтөөнэй эгээл үнинэй согсолборинуудай нэгэн болон можо нютагай буряад буддын шажанай түүхын болон соёлой шухала түб мүн[2].

Түүхэ

Алайрай дасанай түүхэ 1809 ондо Хигинай нютагта Алайрай буряадууд аянай майхан табижа, буддын шажанай түрүүшын уншалга үнгэргэһэн түүхэтэй.

Угай бэшэгүүдээр, 1811 ондо 70 наһатайдаа «Василий Баймин» гэжэ нютагай хүн хамбада, Данзан-Гаваан Ешижамсуевта мори унаад, дасан байгуулха тухай гуйһан байна. Гуйлтыень хангаһан байгаа. Тиихэһээ байтагай, Байминтай хамта Нангин номуудые асарһан ламанар Алайрта ерэбэ.

Тэрэ дары дасан баригдажа эхилээд, 1814 ондо түгэсэбэ. Тиихэдэ ламанар шэнэ дуганаа гэрэлтүүлхэ ёһолол үнгэргэбэ. Василий Баймин өөрөө энэ үйлэ хэрэг олохоёо болёо: тэрэ энээнһээ жэл урид наһа бараа. «Баатар» хүбүүниинь барилга түгэсхөө[3].

Дасанай байшан баханануудаар бүһэлэгдэһэн 4 дабхар дуган байгаа. Олон жэлэй туршада Алайрай дасан буддын шажанай сүмэ байхаһаа гадна, гэгээрүүлгын түб байһан, тэндэ нютагай зон ород, монгол, түбэд бэшэгтэ һураһан юм.

Согшон дуганай гол дуганһаа гадна дасанай дэргэдэ «Аюша», «Цагаан-Үбгэн» гэжэ хоёр «Сүмэ»(бага дуган) баригдаа.

1880-яад онуудай һүүл багаар бүхы дэлхэй дээрэ мэдээжэ болоһон ерээдүйн XII Бандида Хамба Лама Даша-Доржо Итигэлов Алайрай дасанда алба хээ[4].

Алайрай дасан руу цанид-хамба Лама Агван Доржиев нэгэтэ бэшэ айлшалһан юм.

XIX зуун жэлэй эсэстэ модон Согшон дуган ехээр хуушараа. Тэрэниие һэльбэн шэнэлхэ бэшэ, харин шэнэ байшан бодхоохо гэжэ шиидэһэн байгаа. Архитекторнүүдэй һанаашалгаар, дуган галерейн түсэблэгдэһэн нюур талаһаань бэшэниинь, анханайнгаа хэмжээнүүдые зандань үлөөхэ ёһотой байгаа. Бата бэхи байхын тула хуушан модон һууриин орондо шулуун һуури бариха гэжэ шиидээ. 1893 ондо шэнэ дуганай барилга дүүрэһэн байна.

1894 ондо дасанай дэбисхэр дээрэ нарһанай, хасууриин, хушын, шэнэһэнэй һуулганууд һуулгагдаа һэн. XX зуун жэлэй эхиндэ дасан ошоһон зүүн зүгые шэнжэлэгшэ эрдэмтэн, ниитын ажал ябуулагша Цыбен Жамцарано иигэжэ зураглана:

"«Тэгшэ газарта баригдаһан (дасан), модон, багашаг хэмжээнэй, гонзогор түхэлтэй. Тойроод модод һуулгагданхай, һэнэгтэй сэсэрлиг бии болгоно. Илангаяа дасанай зүүн талын, онсо хорёолһон сэсэрлиг һайн. Мүнөөнэй ширетуй (шэрээтэ) гайхалтай түргөөр ургадаг садигые гайхамшаг дуратайгаар харууһална. Эндэ бүхы Алайр соохидол адли хасуури, хуша, жодоо, шэнэһэн, үлир, мойһон, үхэр нюдэн, крыжовнигууд болон бусад зэрлиг олон сэсэгүүд ургадаг… Сэсэрлигһээ сэдьхэгдэл һайхан, ямаршьеб үнжэгэн, хөөрхэн. Урда сагһаа, 1902 онһоо ламанар огород таридаг болоо: хартаабха, хапууста, горох, һонгино, редькэ г. м., туршахын тула бүхыдөө бага багаханаар, урматай»

— [3]

1911 ондо Алайрай дасанай ажалшадай тоо табан ламанарһаа бүридэһэн байгаа. 1914 ондо дасанай зуун жэл һайндэрэй мүргэлнүүдээр тэмдэглэгдээ һэн.

1928 ондо Шажан хашаха үедэ Алайрай дасан хаагдаа һэн. Дугангуудай байшангууд барилгын зүйлнүүд болгогдоо. Ламанар хамалганда ороһон байгаа[4].

Һэргээлтэ

Зүблэлтэ сагай шажанда эсэргүү бодолгоор үүсхэгдэһэн удаан сагта хооһорһоной һүүлээр Алайрай дасанай һэргээлгэ XXI зуун жэлэй эхиндэ эхилһэн юм. 2004 ондо тус дасан албан ёһоор дахин нээгдэжэ, Эрхүү можын буддын шажантанай бүлгэмдэ шухала үйлэ хэрэг болоо һэн.

2006 ондо дасанай дэбисхэр дээрэ буддын шажанай түрүүшын субарга бодхоогдожо, 2007 ондо Гол дуган — Согшон дуган һэргээгдээ. Буддын шажанай һүмын уран барилгын түүхэтэ заншалнуудые хараадаа абан, уран барилгын комплекс һэргээн бодхоолго хэгдээ.

2015 оной июлиин 16-да дасанай байгуулагдаһаар 200 жэлэй ойдо зорюулагдаһан баяр ёһололнууд үнгэргэгдөө. Тэдээндэ XXIV Бандида Хамба Лама Дамба Аюшеев болон Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангхын бусад ламанар хабаадаа[4].

Мүнөө үедэ Алайрай дасан шажан мүргэлэй, соёлой болон гэгээрэлэй түб боложо хүдэлнэ. Алдар Эрдэмович Долгоржапов шэрээтэ (ширээтэ лама) болоно[3].

Шэрээтэнэр

  1. 1814—1831 —?[5]. Кукчин (Кукчун)[6].
  2. 1831—1857 — Чойван Самсонов (1796—?)[5]
  3. 1857—1858 — Ганжур Чойванов (1834—?), Чойвана Самсоновай хүбүүн[6], (Галуута нуурай) Тамчын дасанда һурахаяа ошоо[5].
  4. и. о. 1858—1861 Балдан-Еши Доржиев (1831?—?) (Сартул-Гэгээтын дасан) Гэгээтын дасан руу эльгээгдээ[5]
  5. и. о. до 1861 — Вампил Балыков[5],
  6. и. о. до 1861 — Цыренпил Гумпылов[5]
  7. 1861—1880 — Ганжур Чойванов (1834—?), хүндэ үбшэнһөө боложо тушаалһаа буугаа[5]
  8. 1880—1889 — Дамба Цырен Ишигэнов, тушаалһаань буулгаха, гэлэнүүдтэ оруулха тухай гуйлта бэшээ[5].
  9. 1889—1890/1891? — Аюша Дылыков (1855?—?), Ацайн дацан руу эльгээгдээ[5]
  10. 1890/1891?—1894 — Убаши Дымшеев[5]
  11. 1894—1920 — Нанзан Найданов Гармаев (1867—?)[5]
  12. 1920—до 1927? — Лубсан Ирбанов, шэнэдхэлгын тала баригша[5]
  13. до 1927 — Содбо Назаров (1877—?), шэнэдхэлгын тала баригша[5], 1932 оной ноябрь Һарада Анаагай дасанда тушаагдаад, 58.10 ч. 2-дохи статьягаар 5 жэлээр Нарында сүлэгдөө[7].
  14. 1927—1928 (дасанай зүблөөнэй түрүүлэгшэ) — Лубсан Дагба Доржиев (1884—?), 1928 ондо дасан хаагдаа[5]. 1938 Ондо Лубсан Доржиев Доодо Бургултайда Молотовой колхоздо хүдэлөө, БМАССР-эй НКВД-эйн 58-7, 58-10, 58-11-дэхи статьягаар гэмнэгдээд тушаагдаа, 1939 оной февраль һарада гаргагдаа[8]. 1946 ондо Дид Хамба Ламаар (Хамба ламын орлогшоор) Эрхүү можоор һунгагдаа[5].

Галерей

  • Баригдажа байһан Алайрай дасан. 2023 он

    Баригдажа байһан Алайрай дасан. 2023 он

  • Алайрай дасанай дэргэдэхи буддын шажанай субарга

    Алайрай дасанай дэргэдэхи буддын шажанай субарга

  • Оросой хэлхеэ холбооной открытка. 1905 он

    Оросой хэлхеэ холбооной открытка. 1905 он

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Монголжуулһан түбэд нэрэмжэ
  2. ↑ Аларский дацан «Даши Чойнхорлинг» в Иркутской области. Дата обращения: 4 апрель 2026. Архивировано 21 ноябрь 2015 года.
  3. ↑ 1 2 3 Аларский дацан, история (ород хэлэн). irkipedia.ru. Дата обращения: 4 апрель 2026.
  4. ↑ 1 2 3 200 лет под сенью древнейшей религии Аларский дацан отметил юбилей (ород хэлэн). web.archive.org. Дата обращения: 6 апрель 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Доржиев С. С. Краткая истоиия Аларского дацана, Аларский дацан: история и перспективы развития буддизма в Иркутской области. Материалы научно-практической конференции к 200-летию Аларского дацана 17 июля 2015 г. (ород хэлэн). lib-vampilov.ru. Дата обращения: 6 апрель 2026.
  6. ↑ 1 2 Аларская летопись (ород хэлэн). vostlit.info. Дата обращения: 6 апрель 2026.
  7. ↑ "Назаров Содбо Петрович (1877)". 2026-04-05. 
  8. ↑ "Доржиев Лубсан Доржиевич (1884)". 2026-04-05. 

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Алайрай_дасан&oldid=359969" хуудаһанһаа абтаһан