Хориин аймаг

Оросой Холбоото Уласай можонуудай аймаг, нютагай засагай аймаг
ород хэлэн Хо́ринский райо́н
Хориин аймаг
Флаг Герб
52°10′00″ с. ш. 109°46′00″ в. д.
Гүрэн	Орос гүрэн
Ородог	Буряад Уласта
Орууланхай	9 нютагай засагай байгууламжанууд
Захиргаанай түб	Хоринск һуурин
Нютагай засагай аймагай толгойлогшо	Булат Алексеевич Цыремпилов
Түүхэ ба газар зүй
Байгуулагдаһан hара үдэр	1923
Талмай	13 431. (9-дахи hуури)
Сагай бүһэ	MSK+5
Ажаһуугшад
Ажаһуугшад	↘16 573 чел. (2021) (1,7 %, 13-е место)
Үдхэн байрладаг	1,23 чел./км²
Үндэһэтэд	ородууд, буряадууд
Шажан мүргэлэй	үнэн алдартан, буддын шажантан
Албан ёһоной хэлэнүүд	ород, буряад
Тоогой адлидхагшанууд
ОКАТО	81 257
ОКТМО	81 657
Телефонай томьёо	30148
Почтовые индексы	671410
Официальный сайт
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Хориин аймаг (ород хэлэн Хо́ринский райо́н) — Оросой Холбоото уласай Буряад Уласай бүридэлдэ ородог захиргаанай-дэбисхэрэй хэсэг ба нютагай засагай байгууламжа (нютагай засагай аймаг).

Захиргаанай түб — Хоринск һуурин.

Газар зүй

13 431 км талмайтай Хориин аймаг Буряадай түб газарта оршодог. Баруун ба хойто зүгтэ Байгал шадарай ба Баунтын, зүүн зүгтэ Яруунын, урда зүгтэ Хэжэнгын, баруун урда Зүгтэ Загарайн аймагуудтай хилэлдэг.

Хориин аймаг руу орохо газарта стелэ

Байгаалиин-эдэй засагай аймагуудаар аймагай дэбисхэр Үдын бүһэлүүрэй хуурай газарай бүһэлүүртэ хабаатай, Байгал нуурай хамгаалгын бүһэлүүртэ ородог ехэ мүрэнүүд: Үдэ (Сэлэнгын шудхал), Худан, Хүрбэ (Үдэ мүрэнэй оролго), Анаа (Үдэ мүрэнэй оролго).

Улаан-Бургаастай шэлын һалаануудаар байгуулагдаһан Хүрбын хадата орон боложо, Хойто зүгтэнь дамжан, Галуута-Үдын хоорондохи доошололгын гуримай зүүн-хойто захын гүбээлиг-талын захые энэ аймаг эзэлнэ. Урда зүгһөө хориин тала Цагаан-Хуртэй, Худанай шэлын зэргэ ябажа байһан гэнжэнүүдээр хизаарлагданхай, харин Киченгскэ, Худанай голнуудаар хубаагданхай. Уда голоор ба тэрэнэй шудхадаг голнуудаар — Курбаар (Загарайн аймагта ороһон доодо урасхалгүй), Анаагаар, Худанаар, Киченгоор ба Чесанаар аймаг уһалагдадаг.

Аймагай дэбисхэрэй горитой хубиие хоёрдохи гуримай шэлэнүүд эзэлдэг, һалаануудтай ба хаданууд хоорондын хүндынүүдтэй. Далайн нюрууһаа дээшэ эгээн үндэрынь 1800—2000 м, эгээн бага үндэрынь 540 м. Курбын шэлэ (1746 м) Болоно, Энэнь Курба Ба Она мүрэнүүдэй уһа хубаадаг газар юм. Худанай шэлын далайн нюрууһаа дээшэ үндэрынь 1327 м, Замагтань 1280 м.бүхы шэлэнүүд адар томо, хабтагар түгэс, олон бүмбэгэр оройтой, ой модоор бүрхөөгдэһэн дэлһэтэй. Шобхо оройтой, нюсэгэн оройтой, эгсэ хабсагайтай, жалгатай шэлэнүүдэй шэлэнүүд дайралдадаг.

Аймагай газар дайдын гүн соо түмэр малтамалнуудаар нэн түрүүн алта, түмэр, титан, туулган, сайр, молибден гээд нэрлэхэ хэрэгтэй. Эдээн сооһоо гансал алтан олзоборилогдоно. Бусад түмэрнүүд тус сагта эрилтэтэй бэшэ. Түмэр бэшэ ашагта малтамалнуудһаа пиритова руда бэлдэгдэнэ, тэрэ серэ абахада түүхэй эд болоно.

Аймагай түүхэ

Аймагай болбосорол

Хориин аймаг (аймаг) 1923 оной ноябриин 25-да Буряад-Монголой АССР-эй түрүүшын захиргаанай хэсэгүүдэй тоодо байгуулагдаһан юм. Аймагай засаг захиргаанай түб, тэрэнэй байгуулагдаһанай һүүлээр, Хул һуурин, харин 1926 оной февралиин 4 — һөө Хори һуурин (Урдын нэрэнүүд — Никольское, Додо-Анинск) байгаа.

XVIII -дахи зуун жэл

• 1702-хори-буряадай I Петр Хаанда морёор шэлжэн оролго.
• 1703-Нэгэдүгээр Пётр хориин буряадуудай хойноһоо «үүлтэртэ газарнуудые» сахин хамгаалха тухай зарлиг гаргаһан юм.
• 1729-шодой галзууд угай Зайһан Граф Савва Рагузинскиин зууршалгаар «тайшаа» гэһэн нэрэ зэргэдэ патент абаа .
• 1763-Гелун Лубсан Юмсун хориин буддын шажантанай ахамад ламаар һунгагдаа һэн. «Хэб» гэһэн хуули тогтоолгын суглуулбари бүридхэгдөө.
• 1768-1804-хори буряадуудай гол тайшаа Ринцеев Дамбадугар байгаа.
• 1795-Анаагай дасан байгуулагданхай.
• 1799-хориин ахамад ламын тушаалда Ригдэл Пунцук Сондола баталагдаһан байгаа.

XIX -дэхи зуун жэл

• 1804-Хасуурай һуурин тухай түрүүшын дурдалга.
• 1805-Кудунай дасанай штатна ламанарһаа Нирба гецул Шоймпил Тубусын ахамад ламаар томилогдоо һэн.
• 1806-Анаагай хушуунай училищи нээгдэнхэй.
• 1811-Анаагай «Дондуб Дашинлинг» дасан түймэрөөр үгы хэгдээ. Пренскэ модон дасан түймэрөөр үгы хэгдээ.
• 1822-Хориин талын Дүүмэ байгуулагдаа.
• 1837-Хориин талын Дүүмын албан зургаанһаа агын буряадууд Агын степной дүүмэ боложо таһарба. I Николай Император хори-буряадуудай 14 Һайхан Алтан Тугуудые грамотаар үршөөһэн юм.
• 1839-Доржо Дагбаев хори-буряадуудай түүхээр ехэ элидхэһэн бэшэг зохёогоо.
• 1843-хориин түүхэ бэшэгшэ Аюши Саагиев (Ванчик) хори-буряадууд тухай «хори гэжэ нэрэтэй арадай уг гарбал тухай Зохёол» гэһэн түүхэтэ тэмдэглэл бэшэһэн юм.
• 1838-1849-Ринчиндоржо Дэмбилов хори буряадай ахамад тайшаа байһан юм.
• 1863-Тугултур Тобоев (Гомбожаб) Хуацай угай хори-буряадууд тухай түүхэтэ түүхэ бэшээ.
• 1875-Вандан Юмсунов (Гэнин-Лубсан Цэдэн Доржо Тарбаев) «хориин арбан нэгэн отогой гарбалай Түүхэ» гэһэн зохёолоо түгэсхөө.
• 1881-хориин тала дайдаар франциин аяншан Эдмон Котто аяншалаа.

XX-дохи зуун жэл

• 1918-Додо-Анинск һууринда түрүүшын уншалгын гэр нээгдэнхэй.
• 1922-Хори зон «Универсал» трактор түрүүшынхиеэ хараһан байна.
• 1923-Хориин сэрэгэй комиссариат байгуулагдаа. Загс-ын таһаг ба горстол эмхидхэн байгуулагдаа. Аймагай арадай гэгээрэлэй таһаг байгуулагдаа. Хүдэлмэришэдэй, таряашадай болон красноармейскэ депутадуудай соведүүдэй I -дэхи аймагай съезд болоһон юм.
• 1924-Хориин аймгүйсэдкомой шиидхэбэреэр «Долой неграмотность» гэһэн бүлгэмэй аймагай таһаг эмхидхэгдээ.
• 1925-Хориин аймгүйсэдкомой Президиумэй тогтоолоор коммунальна ажахын таһаг байгуулагдаа.
• 1926-ВЦИК-эй Тогтоолоор Хориин аймагай түб Кульск һууринһаа Додо-Анинск һуурин абаашагдаа.
• 1927-Хори һууринда түб буусатай Хориин леспромхоз Эмхидхэгдээ.
• 1928-Үдын голоор ТОЗ-ууд (газар хамта элдүүрилхэ нүхэрлэлнүүд) эмхидхэгдээ.
• 1929 —Түрүүшын коммуна эмхидхэгдээ. Аймагай «Улаан туг» сонин (Саашадаа — Үдинская Новь) байгуулагдаа
• 1931-Хандагай леспромхоз эмхидхэгдээ.
• 1937-Буряад-Монголой АССР-эй ЦИК-эй Президиумэй Тогтоолоор Анаагай дасан хаагданхай.
• 1939 — Хориин һалбаринуудай хүдөө ажахын болон мал ажахын ударник стахановтанай һөөгүүдэй зүблөөн болоо. Хориин аймагта ажалшадай депутадуудай аймагай зүблэлдэ һунгалта үнгэргэгдөө. Эдеэ хоолой үйлэдбэриин наркомат кондитерска мастерской ба квасай цех нээгдээ.
• 1940-Буряад-Монголой АССР-эй Засагай газарай комиссяар Хориин механизированнэ тоһоной завод ашаглалгада тушаалгын акт абтаа. Мелькрупкомбинат ашаглалгада ороо. РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй зарлигаар Хэжэнгын аймаг Хориин аймагые томодхоһоной ашаар байгуулагдаа.
• 1943-Буряад-Монголой АССР-эй СНК-гай тогтоолоор Үдын машина-тракторна станци эмхидхэгдээ.
• 1944-ОРС байгуулагдаа. Хангалгын газарта Хоринск, Хандагай, Нарин, Майла, Зун-Хурай, Яруунын ЛПХ-гай Тужинка ороо.
• 1945-Анинск нютагта һургуули нээгдэбэ.
• 1947-Үдын ойн ажахы байгуулагдаа. Бүридэлдэнь Хориин, Хүрбын, Үдын, Хэжэнгын, Дээдэ-Кодунскын, Яруунын болон Нарһатын ойн ажахынууд ороо. Кульск һууринда 150 үхибүүдэй харууһагүй үхибүүдтэ хүүгэдэй гэр нээгдэнхэй.
• 1955-Хориин аймагай түрүү полеводуудай бүлэг ВДНХ-да Москва ошолгоор шагнагдаа.
• 1957 — «Сталин», «Киров», «Дүлэн», «Абарга», «Калинин» болон «Арбиджил» гэһэн зургаан колхозуудай үндэһэн дээрэ «Хоринский» гэһэн хони үсхэбэрилгын совхоз байгуулагдаа.
• 1959 оной ноябриин 23-да РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй зарлигаар Хэжэнгын аймаг газар дайдаяа Хориин аймагай бүридэлдэ дамжуулжа болюулагдаа.
• 1959 — «Ленин», «Карл Маркс», «Дружба» болон «Авангард» колхозуудһаа «Анинский» совхоз эмхидхэгдээ.
• 1961 оной апрелиин 6-да Загарайн аймагһаа Хориин аймагай бүридэлдэ Верхнеталецкын сомоной зүблэл дамжуулагдаа.
• 1961-Мяха һүнэй «Курбинский» совхоз байгуулагдаа
• 1962-Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй зарлигаар шэнээр бии болоһон Майла тосхоной һуурин бүридхэлдэ абтанхай. 3507-дохи харгын-ашаглалгын хэһэг 597-дохи Харгын хэһэг гэжэ шэнээр нэрлэгдээ.
• 1963 оной февралиин 1-дэ Яруунын аймаг Хориин аймагай бүридэлдэ оруулагданхай.
• 1964 оной мартын 4-Дэ Яруунын аймаг Хориин аймагай бүридэлһөө илгарба.
• 1975-Дээдэ Тальцы һууринда Эсэгэ ороноо Хамгаалгын агууехэ дайнай 114 сэрэгшэдтэ — һууринһаа уг гарбалтай сэрэгшэдтэ, мүн Карбаиновка һууринай сэрэгшэдтэ хүшөө табигдаа. Эсэгэ ороноо Хамгаалгын агууехэ дайнда Илалтын 30 жэлэй ойдо зорюулжа, аймагай түбэй талмай дээрэ наһа бараһан геройнуудта хүшөө нээгдээ. Уран барималай найруулгын Автор-уран зурааша Чернов.
• 1976-«Дээдэ-Талецкий» совхозые томодхоһоной ашаар «Кульский» совхоз байгуулагдаа.
• 1977 — «Хасууртайн» совхоз байгуулагдаа. ПТУ № 24 СПТУ-37 гэжэ шэнээр нэрлэгдэнхэй.
• 1985-Санномыск һууринда обелиск нээгдээ. Эсэгэ ороноо Хамгаалгын агууехэ дайнай үедэ наһа бараһан Хориин 1-дэхи дунда һургуули 68 багшанар болон түгэсхэгшэдэй хүндэлэлдэ хүшөө нээгдээ.
• 1988-байгаали хамгаалгын болон байгаали ашаглалгын талаар хороон Дахин байгуулагдаа. Үдын дунда һургуулиин шаби үйлэдбэриин бригада 1988 оной Буряадай АССР-эй Ленинскэ комсомолой шангай лауреат болоо һэн.
• 1989-Хэлхеэ холбооной уулзуурай шэнэ байшан ашаглалгада тушаагдаа.
• 1990-Хориин аймагаар налогой инспекци Байгуулагдаа.
• 1991 — Хориин аймагаар ажалай болон ажалаар хангалгын түб байгуулагдаа. Аймагай түбэй номой сангай шэнэ байшан ашаглалгада тушаагдаа.
• 1992—1993 онуудта совхоз хамтын-хубиин үйлэдбэри болгогдоо.
• 1993-хэрэглэгшэдые хамгаалгын таһаг байгуулагдаа. Буряад Уласай Верховно Соведэй Президиум өөрынгөө зарлигаар Ашангинай хүдөөгэй захиргаанай дэбисхэр дээрэ оршодог Булуганск һуурин бүридхэлэй мэдээнүүдһээ гаргаһан байна.
• 1994 — Наһатайшуулда ба эрэмдэг зондо интернат-байшан ашаглалгада тушаагдаа.
• 1995-эсэгэ ороноо Хамгаалгын агууехэ дайнай фронтнууд дээрэ унаһан хори сэрэгшэдтэ дурасхаалай хүшөө Нээгдэжэ, 207 сэрэгшэдэй нэрэнүүд һиилэгдээ. Авторынь-А. С. Яковлев. Залуушуулай хэрэгүүдэй, аяншалгын, бэеын соёлой болон тамирай талаар аймагай хороон байгуулагдаа.
• 1999-аймагууд хоорондын таһагые таһагһаа гадуур хамгаалгын түблэгдэһэн хамгаалгын газар хүдэлжэ эхилээ.

XXI-дэхи зуун жэл

• Оросой гүрэнэй нюурһаа хори-буряадуудай угай («үүлтэртэ») газарнуудые хэтэ мүнхэдөө эдлэхэ эрхэ гэршэлһэн Нэгэдүгээр Пётр Хаанай зарлигай 2003—300 жэлэй ой. Хори-буряадуудай Нэгэдүгээр Пётр Хаанда ошоһоор 300 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хүшөө нээгдээ. хүшөөгэй Автор — С. И. Суворов, гүйсэдхэгшэ — Ц. Ц. Цыбанов. X зунай республикын хүдөөгэй нааданууд.
• 2004-Алан (Буряад улас) тосхон шадар Бурхан Багшын 200 барималай зурагууд олдоо. Улаан-Үдэдэ Хориин аймагай залуушуулай түрүүшын хуралдаан үнгэрөө. Нютагай зэбсэгтэ зүрилдөөнүүдтэ наһа бараһан аймагһаа гарбалтай зондо хүшөө нээгдээ.
• 2005-Хориин аймагай дэбисхэр дээрэ Буряад орондо Урид мэдэгдээгүй дунда палеолидай үеын шулуун зэбсэгэй үеһөө бэшэгдэһэн археологиин соёл олдоһон. Алан голой хүндыдэ, Хэнгэрэгтэ хадын хажууда олдоо. Июниин 27-Уласхоорондын Байгалай мэдээсэлэй соёлой хуралдаанда хабаадагшадай дүхэриг шэрээгэй зүблөөн. Декабриин 14-дэ Хориин аймагай түбэй номой санда дурасхаалай самбар тодхожо, Д. З. Жалсараевай нэрэ олгогдоо. Улаан-Үдын «Мяханай хоройн» Хориин филиалай цех нээгдээ. Худан гол дээгүүр авто-унаагай хүүргэ ашаглалгада тушаагдаа.
• 2006 — «Хориин аймаг» гэһэн нютагай засагай байгууламжын Хүндэтэ эрхэтэн" гэһэн нэрэ зэргэ тогтоогдоо. Москвагай страховой компаниин Буряадай филиал нээгдээ. Баян-Үндэрэй орой хориин отогуудай гол обоо — нангин газар гэжэ баталһан буддын шажанай шүтөөнүүд олдоо. Эндэл хуушан монгол, ород хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэһэн, отог бүхэнэй бүлэгүүдэй гар табилгануудаар баталагдаһан суглаанай протокол үлэнхэй. Хориин юрэнхы болбосоролой 1-дэхи дунда һургуулиин байгуулагдаһаар 200 жэл.
• 2008-үйлсэнүүдэй Һайндэр.
• 2009-январиин 31-Дэ Борголовой уншалганууд үнгэрөө. Августын 22-то Хоридо «Rap in Motherland fest» гэһэн түрүүшын рэп-фестиваль
• 2011 оной августын 5 — Хориин залуушуулай «Өөрын хүсөөр» гэһэн түрүүшын фестиваль.

Ажаһуугшад

Численность населения

1939	1959	1960	1961	1962	1963
25 500	↗33 600	↗38 800	↘38 400	↗39 700	↗41 200
1964	1965	1966	1967	1968	1969
↗42 100	↘41 600	↗42 100	↘23 300	↗23 400	→23 400
1970	1971	1972	1973	1974	1975
↘22 100	↘21 900	↘21 400	↘21 300	↗21 900	↗22 100
1976	1977	1978	1979	1980	1981
↘21 900	↘21 800	→21 800	↘21 500	↗21 800	↗22 000
1982	1983	1984	1985	1986	1987
↗22 200	↘22 100	→22 100	↗22 400	↗22 800	↗22 900
1988	1989	1990	1991	1992	1993
→22 900	→22 900	↗23 000	→23 000	↗23 100	↘23 000
1994	1995	1996	1997	1998	1999
↘22 700	↘22 300	↘21 900	↘21 500	↘21 000	↘20 500
2000	2001	2002	2003	2004	2005
↘20 200	↘19 700	↘19 314	↘19 300	↘19 200	↘19 100
2006	2007	2008	2009	2010	2011
↘19 000	↘18 900	↘18 800	↗19 023	↘18 467	↘18 445
2012	2013	2014	2015	2016	2017
↘18 236	↘18 121	↘17 826	↘17 653	↘17 516	↘17 281
2018	2019	2020	2021
↘17 138	↘16 952	↘16 757	↗665 089

100 000

200 000

300 000

400 000

500 000

600 000

700 000

1961

1966

1971

1976

1981

1986

1991

1996

2001

2006

2011

2016

2021

Оросой Эдэй Засагай Хүгжэлтын Яаманай уридшалһан мэдээнэй ёһоор, хүн зоной тоо бүридүүлхэ:

• 2024 — 16,67 мянган хүн.
• 2035 — 15,87 мянган хүн.

Үндэһэтэнэй бүридхэл

2006 оной январиин 1-дэ: ородууд — 62,2 %, буряадууд — 34,4 %, татаарнууд — 1,9 %, украинцууд — 0,2 %, белорусууд — 0,2 %, молдаван — 0,1 %, армянууд — 0,1 %, азербайджанууд — 0,1 % ба бусад — 0,1 %.

Газар дэбисхэрэй байгуулалта

Хориин аймаг захиргаанай-дэбисхэрэй удаадахи нэгэдэлнүүдтэ хубаагданхай: 7 сомоной зүблэл ба 3 сомон.

Нютагай засагай аймагта сомонуудай зэргэтэй 9 нютагай засагай байгууламжанууд ородог. Тэдэнэр сельсоведүүдтэ ба сомонуудта таарана.

№	Хүдөөгэй һуурин	Захиргаанай түб	Нютаг һуурингуудай тоо	Ажаһуугшад (хүн)	Талмай (км²)	Захиргаанай- дэбисхэрэй хэсэг
1	Ашангын	һуурин Георгиевска	3	↗828	127,87	Ашангинский сомон
2	Дээдэ Хүрбын	һуурин Тэгда	4	↘1497	52,04	Дээдэ Хүрбын сомон
3	Дээдэ тальцын	һуурин Дээдэ Тальцы	2	↗1178	20,47	Дээдэ тальцын сомоной зүблэл
4	Улаан партизанай	һуурин Ониноборск	3	↘720	17,77	Улаан партизанай сомоной зүблэл
5	Хүльхын	һуурин Санномыск	5	↘1071	29,30	Хулай сомоной зүблэл, Хандагайн сомоной зүблэл
6	Ойбонтын	һуурин Тохорюкта	1	↘223	4,62	Дээдэ хүрбын сомон
7	Үдын	һуурин Удинск	3	↘995	68,22	Удын сомон
8	Хасуртын	һуурин Хасурта	1	↘468	13,19	Хасуртын сомоной зүблэл
9	Хориин	һуурин Хоринск	5	↗9593	68,42	Хориин сомоной зүблэл, Улаан-Одоной сомоной зүблэл

2013 ондо Хориин сомонтой нэгэдэһэн Улаан-Одоной сомон болюулагдаа, харин 2015 ондо Хүлэй һомонтой нэгэдэһэн Хандагайн сомон болюулагдаа.

Нютаг һуурингууд

Хориин аймагта 27 һуурин бии.

Аймагай нютаг һуурингуудай тоолбори
№	Нютаг һуурин	Түхэл	Ажаһуугшад	Хүдөөгэй һуурин
1	Алан	һуурин	↗323	Хориин
2	Амгаланта	һуурин	↘218	Ашангын
3	Анинск	һуурин	↘270	Хориин
4	Ашанга	һуурин	↘223	Ашангын
5	Баруун-Хасуурта	һуурин	↘237	Удын
6	Баян-Гол	һуурин	↗334	Удын
7	Булум	һуурин	↗352	Улаан партизанай
8	Дээдэ Тальцы	һуурин	↘1100	Дээдэ талецкын
9	Георгиевска	һуурин	↘579	Ашангын
10	Доодо-Гол	һуурин	↘215	Верхнеталецкын
11	Зун-Хурай	тосхон	↘383	Краснопартизанскын
12	Хул	һуурин	↘173	Хүүлэй
13	Хулэй Станок	һуурин	↗571	Хориин
14	Майла	посёлок	↘337	Хориин
15	Бага Курба (Буряад улас)	тосхон	↘60	Дээдэкурбинскын
16	Могой	һуурин	↘26	Дээдэкурбинскын
17	Нарын	тосхон	↘171	Хүүлэй
18	Ойбонт	тосхон	↘71	Дээдэкурбинскын
19	Ониноборск	һуурин	↘308	Краснопартизанскын
20	Санномыск	һуурин	↘408	Хүүлэй
21	Тарбагатай (Хориин аймаг)	Тарбагатай	һуурин	↘157
22		Удинск (Буряад улас)	һуурин	↘719
23		Тохорюкта	һуурин	↘223
24		Хасурта	һуурин	↘468
25		Тэгда	һуурин	↘1756
26		Хандагай (Буряад улас)	тосхон	↘448
27		Хоринск	һуурин	↗8650
28

Соёл

Аймагай дэбисхэр дээрэ хүдөөгэй 23 клуб болон соёлой байшангууд, 26 номой сангууд, аймагай арадай түүхын болон хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей 3990 экспонат гол жасатай, соёлой болон амаралтын парк, хүүгэдэй урлалай һургуули, түүхын болон археологиин 32 хүшөөнүүд, сэрэгэй түүхын 26 хүшөөнүүд, арадай аман зохёолой уран һайханай 6 бүлгэм, арадай дуу хатарай «Үдэ» ансамбль, хүүгэдэй жэшээтэ фольклорно "Мүнхэ гэрэл"ансамбль хүдэлдэг.

Жэл бүри Заншалта ёһоор Арадай Һайндэрнүүд Сагаалган, Масленица, «Дангина — Гэсэр» урилдаан, арадай дуунуудые гүйсэдхэгшэдэй «Алтан гургалдай», эстрадна дуунай залуу дуушадай мүрысөөнүүд, арадай аман зохёолой бүлгэмүүдэй фестивальнууд, гэр бүлын «Түрэл гуламтын Дулаан» гэһэн аймагай конкурснууд, мэргэжэлтэ бэлиг шадабариин харалга-фестивальнууд, ДПИ ба НХП-гэй урашуулай бүтээлнүүдэй үзэсхэлэнгүүд, «Хори-буряадай заншалта хубсаһан» гэһэн конкурс гэхэ мэтэ үнгэргэгдэдэг.

Хориин аймаг 19 мянган ажаһуугшадтай түүхэ соёлой баялигтай. Түбэй номой сан Буряад уласай эгээл үнинэй номой сангуудай нэгэн, Зүүн Сибирьтэ эгээл томо номой сангуудай нэгэн болоно. 2005 оной декабрь һарада тэрээндэ арадай поэт, буряадай магтаалай автор Д. З. Жалсараевай нэрэ олгогдоо.

Хориин түүхын ба хизаар ороноо шэнжэлэлгын аймагай музей

Хориин түүхын ба хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей Хориин түбтэ оршодог. Иннокентий Яковлевич Труневай байгуулһан Музей. Мүнөө Нина Иннокентьевна Степанова директор болонхой.

Музейдэ элдэб сэдэбүүдтэ зорюулагдаһан олон үзэсхэлэнгүүд бии. Эртэ урдын шулуун, шулуун, хүрэл, түмэр зэбсэгэй үеын эртэ урдын зэр зэмсэгүүдэй эгээл шухаг суглуулбари — 46 зүйл.

Стенднүүд дээрэ нютагай зоной һуудал байдал, хори-буряадуудай уг гарбал харуулагдана. Буряадуудай заншалта һуудал байдалда зорюулагдаһан үзэсхэлэнэй гол һуури һэеы гэр эзэлнэ. XIX зуун жэлэй һүүлэй ба XX зуун жэлэй эхинэй гэрэй һуудал байдалай шэнжэтэй тэрэнэй жиирэй байдал (гуламта, буддын шажанай ёһололой зүйлнүүд, хубсаһан, гэрэй хогшол, хүгжэмэй зэмсэгүүд) сахигдаа.

Болбосорол

Аймагай болбосоролой байгуулгада юрэнхы болбосоролой 27 һургуули, нэмэлтэ болбосоролой 5 эмхи зургаан, 15 ДДУ, УКП ба ПУ № 37 үдэшын һургуули бии. Үдын дунда һургуули федеральна туршалгын талмайн зэргэтэй, Уласай туршалгын талмайн зэргэ хамгаалхаяа Тэгдын дунда һургуули бэлдэжэ, аймагай туршалгын талмайнуудай хэмжээн соо Хориин 1, 2-дохи дунда һургуулинууд, Тохорюктын, Хасуртайн, Булумай, Георгиевскын дунда һургуулинууд хүдэлнэ. Аймагай 7 һургуулида үхибүүдэй хари хэлэнүүдтэ, хүүгэдэй 6 сэсэрлигтэ буряад хэлэндэ, үхибүүдэй экологическа хүмүүжүүлгэдэ эртын һуралсал ябуулагдана. 37-дохи ПУ-да һурагшадай жэлэй дунда зэргын бүлэг 8-10 мэргэжэлээр һурадаг 320 хүн болоно.

Түүхын болон соёлой уг баялигай хүшөөнүүд

Аймаг дотор археологиин хүшөөнүүд үсөөн бэшэ, нютагайнгаа баян, һонирхолтой түүхэ гэршэлнэ. Энэ хадаа Нэн түрүүн Санна Хушуунда палеолитическэ суута гэр, Худаг-хада дээрэ һая нээгдэһэн һуурин гээшэ. Неолидай үе сагта олон тоото эртэ урдын байранууд ородог. Хүрэлэй, эртын түмэрэй үе сагуудай хүшөөнүүд нилээд олон, Тэдэнэй тоодо Хотогойн петроглифууд-Хабсагай, Наран-Хабсагай, Баин-Хара, Додогол, Шубугуй, Шаргын Хушуун болон бусад. Хабтагар шулуун хүүр булашануудай соёл (Орото, Анинский дацан, Алан, Хакир, Булаганск). Хүрэл зэбсэгтэ үеһөө дундада зуун жэлнүүд хүрэтэр элдэб үе сагуудай үхэрнүүдэй сугларһан холимог булашанууд үсөөн бэшэ. Дундада зуун жэлнүүдэй үе саг багаар шэнжэлэгдэнхэй. Санномысск шадар манхан байра ба Алан һуурин шадар шүтөөнэй шэнжэтэй бүлэг объектнүүд олдоо. Хубисхалай урда сагай хүшөөнүүдһээ Анаагай буддын шажанай дасанай һандархай үлэгдэлнүүд болон оршон тойронхи хэдэн субарганууд тон ехээр мэдээжэ болонхой.

Анаагай дасанай субарганууд

Ажаглалтанууд

Ссылкэнүүд

• Страница Хоринского района на сайте правительства Республики Бурятия (ород хэлэн).
• Хоринский историко-краеведческий районный музей (ород хэлэн).
• Хоринская районная библиотека (ород хэлэн).
• Путеводитель Байкал и Бурятия Маршруты города Улан-Удэ и Иркутска Туристская карта Байкала Географическая карта Байкала (неопр.).
• Официальный сайт ОМСУ МО «Хоринский район» Республики Бурятия (ород хэлэн).