Байгал шадарай аймаг

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
аймаг/ нютагай засагай аймаг
Байгал шадарай аймаг
ород хэлэн Прибайкальский район
Черепаха-камень.jpg
Герб
Герб
52°12′00″ с. ш. 107°37′00″ в. д.GЯO
Гүрэн Флаг России Оросой Холбоото Улас
Ородог Флаг Бурятии Буряад Уласта
Орууланхай 10 нютагай засагай байгууламжанууд
Захиргаанай түб Турунтаево һуурин
Нютагай засагай аймагай толгойлогшо Семёнов Сергей Александрович
Түүхэ ба газар зүй
Байгуулагдаһан hара үдэр 1940
Талмай

15 472,34[1][2].

  • (8-дахи hуури)
Үндэр
 • Эгээн ехэ 2100 м
 • Эгээн бага 456 м
Сагай бүһэ Эрхүү саг|MSK+5 (UTC+8, зунай саг UTC+9)
Ажаһуугшад
Ажаһуугшад

↘24 217[3] чел. (2021)

  • (2,48 %, 8-е место)
Үдхэн байрладаг 1,57 чел./км²
Үндэһэтэд ородууд — 94,6%,
буряадууд — 2,8 %
Шажан мүргэлэй үнэн алдартан, буддын шажантан, бөө мүргэлтэн
Албан ёһоной хэлэнүүд ород, буряад
Тоогой адлидхагшанууд
ОКАТО 81 242
ОКТМО 81 642
Телефонай томьёо 30144
Официальный сайт(ород)
Байгал шадарай аймаг на карте
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Байгал шадарай аймаг (ород хэлэн Прибайкальский район) — Оросой Холбоото уласай Буряад Уласай бүридэлдэ ородог захиргаанай-дэбисхэрэй хэсэг ба нютагай засагай байгууламжа (нютагай засагай аймаг).

Захиргаанай түб — Турунтаево һуурин.

Газар зүй

Энэ аймаг Байгал шадарай зүүн зүгтэ оршодог. Талмайнь — 15 472,34 км2. Аймагай засаг захиргаанай хилэ дотор байгал нуурай зүүн эрье шадар оршодог. Баруун-урда зүгһөө зүүн-хойшоо утань — 300-гаад модо; Баруун-хойноһоо (Байгалай эрье) зүүн-урагшаа (Улаан — Бургааһанай шэлын уһа хубаадаг һаба)-70-аад модо.бүхы газар дайда 600-һаа 2100 метр хүрэтэр үндэрнүүдтэй, шэлэнүүдээр хүбөөлэгдэһэн хадата орон болоно: Далайн, Хамар-Дабаанай, Улаан-Бургааһанай, Голондын.

Тус аймаг Сэлэнгын зүүн эрье дээрэ баруун-урда хубида — Транссибириин түмэр зам ба «Байгал» Гэһэн холбоото уласай р258 (М-55) харгы, түб ба зүүн-хойто хубида — «Баргажанай зам» гэһэн р-438-дахи нютаг можын харгы хүндэлэн гарадаг.

Сейсмичнэ-8-9 балл. Тектоникын үйлэ ябаса дүүрээгүй, энэ хадаа «Горячинск» курортын болон «Ильинка» санаториин байгуулагдаһан Горячинск, Ильинка һууринуудта халуун аршаануудай бии байһанһаа болоно. Котокель нуурай эрьедэ, Золотой Ключ тосхон шадар Түрхэл голой хүндыдэ Березовая гэжэ газарта хэдэн аршаан булагууд, мүн Гурулёводо Нангин Ключ аршаан бии.

Баргажанай аймагтай хойто хилэ Түрхэ голой уһа хубаадаг далангаар (Голондинский хребет) гарадаг, Каткова хушуун шадар 220-дохи километртэ Баргажанай зам гаталдаг. Баунтын, Хориин, Загарайн аймагуудтай зүүн ба зүүн-урда хилэнүүд Улаан-Бургасай хада уулаар гарадаг. Байгал шадарай аймагай баруун-хойто хилэ Байгал нуурай уһан талмайгаар гаража, аймаг Эрхүү можотой хилэлдэг. Кабанскын, Ивалгын ба Загарайн аймагуудтай баруун ба урда хилэ Байгалай эрьедэ нарин хушуунһаа эхилдэг, саашадаа Далайн шэлын хадануудые, Сэлэнгэ мүрэниие, 423 модоной зайда «Байгал» гэһэн харгы ба Улаан-Үдэһөө 18-дахи модоной зайда Баргажанай замые (Улаан-Бургасуудта) хүндэлэн гарадаг.

ймагай түбһөө, Турунтаево тосхонһоо эгээл холын Золотой Ключ һуурин хүрэтэр — 150 км райцентрһээ Горячинск хүрэтэр — 123 км, Булган хүрэтэр — 125 км, Түрхэ хүрэтэр — 108 км, Ильинка хүрэтэр — 32 км, Кома хүрэтэр — 12 км, Гремячинск хүрэтэр — 88 км, Зырянск хүрэтэр — 13 км, Нестерово хүрэтэр — 29 км, Таловка хүрэтэр — 41 км, Татаурово хүрэтэр-19 км.

Улаан-Үдын агломерациин бүридэлдэ ородог.

Аймагай уһанай нөөсэнүүд

Аймагай бүхы голнууд Байгалай / Енисейн һабада хабаатай. Аймаг дотор голнууд урдадаг: Сэлэнгэ (Монголһоо эхиеэ абаһан голой утань — 1024 км, аймагайнь хэм соо — 50 км тухай), Түрхэ (272 км), Итанца (85 км), Ангир (55 км), Кика (82 км), Пьяная (43 км, Зүүн Пьяная голтой), Кома (28 км), Ехэ Уналей (27 км), Иркилик (26 км), Таловка (29 км, ехэ Таловка голоор), Цивилей (22 км), хаим, котчик, голонда, ямбуй гэхэ мэтэ. Хэдэн багахан голнууд бии: Метешиха, Золотуха, Красичиха, Ехэ горхон (Покровская), Нүүдэл, Батуринская, Нестеровская, Манжеевка, Гутимовка, Безымянка гэхэ мэтэ.

Байгал далай: Байгал Шадарай аймагай эрьеын утань — 124 км.

Котокель нуур: талмайнь-68,9 км2, утань — 15 км, үргэниинь — 5 км тухай. аймагай дэбисхэр дээрэ мүн Колок, Бага, Ехэ Духовын гэхэ мэтэ нуурнууд байдаг.

Түүхэ

Буряад-Монголой АССР-эй Байгал шадарай аймаг РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1940 оной декабриин 12-ой Зарлигаар Кабанскын болон Баргажанай аймагуудай дэбисхэрэй хуби таһалжа байгуулагдаа. Байгал шадарай аймагай бүридэлдэ удаадахи сельсоведүүдэй: Баргажанай-адаг, Горячинскын, Батуринай, Турунтаевай, Ильинскын болон Таракановскын дэбисхэрнүүд ороо. Тэдэ РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Секретариадай 1942 оной июлиин 2-ой тогтоолоор баталагдаа.

Нангин-Троицко Сэлэнгын эрэшүүлэй дасан заһабарилгын үедэ. Байгалай саанахи түрүүшын шулуун байшан.

Баргажанай-адаг сомоной зүблэл 1945 ондо РСФСР-Эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлигаар Баргажанай аймагта дамжуулагдаа;

Таракановай сомоной зүблэл РСФСР-ЭЙ Верховно Соведэй Президиумэй 1957 оной июлиин 16-Най Зарлигаар Таловой сомоной зүблэл гэжэ шэнээр нэрлэгдээ;

Байгал шадарай аймаг РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1963 оной февралиин 1-нэй Зарлигаар болюулагдажа, анханай Байгал шадарай аймагай Батуринай болон Турунтаевай сельсоведүүд нютагтань дамжуулагдажа, Посольско сельсовет Байгал шадарай үйлэдбэрин аймагта дамжуулагдаа һэн. Байгал шадарай аймаг РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1965 оной январиин 11-нэй Зарлигаар болюулагдаһан Прибайкалиин үйлэдбэриин аймагай дэбисхэрэй ба Кабанскын аймагай дэбисхэрэй хуби дамжуулгын ашаар дахин байгуулагдаа. Бабушкин хото, выдрино, Селенгинск, Каменск, Танхой тосхонуудай хүдэлмэришэд, мүн Посольско сельсовет Байгал шадарай аймагһаа Кабанск аймаг дамжуулагдаа. Кабанскын аймагай батуринска болон Турунтаевай сельсоведүүд Байгал Шадарай аймагта дамжуулагданхай.

Гремячинскын сомоной зүблэл Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1966 оной июлиин 21-эй Зарлигаар Горячинскын сомоной зүблэлые томодхохо аргаар байгуулагдаа;

Татауровай сомоной зүблэл 1966 оной июлиин 21-Эй БУРЯАДАЙ АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлигаар Ильинскэ сельсоведые томодхоһоной ашаар байгуулагдаа;

Итанцинай сомоной зүблэл Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1967 оной декабриин 26-най Зарлигаар Турунтаевай сомоной зүблэлые томодхоһоной ашаар байгуулагдаа;

Батуринай сомоной зүблэл Буряадай АССР- эй Верховно Соведэй Президиумэй 1967 оной декабриин 27-ой зарлигаар Зырян сомоной зүблэл гэжэ шэнээр нэрлэгдээ;

Туркын тосхоной зүблэл Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1974 оной ноябриин 13-ай зарлигаар байгуулагдажа, Горячинскын сомоной зүблэл болюулагдаа һэн. Тиихэдэ Ильинскын сельсовет тосхоной соведэй зэргэтэй болоо һэн;

Нестеровскын сельсовет Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1976 оной июниин 29-нэй Зарлигаар Зырянска сельсоведые томодхоһоной ашаар байгуулагдаа һэн.

1977 оной октябрь һарада Буряадай АССР-эй Байгал шадарай аймаг Байгал шадарай аймаг гээд дахин нэрлэгдээ.

Ажаһуугшад

Численность населения
1939[4]1959[5]1960[6]1961[7]1963[8]1964[9]
18 800↗24 200↗26 800↘26 300↗27 600↗27 700
1965[10]1966[11]1967[12]1968[13]1969[14]1970[15]
↗27 800↗28 200↘27 700↗28 400↗28 500↘28 000
1971[16]1972[17]1973[18]1974[19]1975[20]1976[21]
↘27 100↗27 400↗28 300↘27 900↗28 000↗28 100
1977[22]1978[23]1979[24]1980[25]1981[26]1982[27]
↗28 400↗28 800↘27 800↗28 000→28 000↗28 200
1983[28]1984[29]1985[30]1986[31]1987[32]1988[33]
↗28 900↘28 800↗29 400↗29 700→29 700↗30 100
1989[34]1990[35]1991[36]1992[37]1994[38]1996[39]
→30 100↗30 200↗30 600↗30 700↗31 000↘30 600
1997[40]1998[41]1999[42]2000[43]2001[44]2002
↘30 400↘30 200↘29 900↘29 500↘29 300↘28 205
2003[45]2004[46]2005[47]2006[48]2007[49]2008[50]
↗28 600↘28 400↘28 200↘27 900↘27 700→27 700
2009[51]2010[52]2011[53]2012[54]2013[55]2014[56]
→27 700↘26 856↘26 780↗26 904↗26 935↘26 840
2015[57]2016[58]2017[59]2018[60]2019[61]2020[62]
↗26 890↘26 847↘26 756↘26 693↘26 488↘26 303
2021[63]
↘24 217
10 000
20 000
30 000
40 000
1939
1964
1969
1974
1979
1984
1989
1996
2001
2006
2011
2016
2021
Ильинка һууринда нангин Шүтөөнэй һүмэ заһабарилгын үедэ. 1800-аад онуудта баригдаһан.

Оросой Эдэй Засагай Хүгжэлтын Яаманай уридшалһан мэдээнэй ёһоор, хүн зоной тоо бүридүүлхэ[64]:

  • 2024 — 27,03 мянг.хүн.
  • 2035 — 27,94 мянг.хүн.
Үндэһэ яһатанай бүридэл
  • ородууд — 94,6 %;
  • буряадууд — 2,8 %;
  • татаарнууд — 0,4 %;
  • украинцууд — 0,7 %;
  • белорусууд — 0,2 %;
  • армянгууд — 0,2 %;
  • азербайджан — 0,1 %;
  • немцүүд — 0,1 %;
  • бусад арадууд — 0,9 %.
Ажаһуугшадай нягта һиирэг

Байгал шадарай аймаг үсөөн һуурижаһан газар болоно. Хүн зоной дундажа нягта һиирэгынь 0,02 хүн/га байдаг. гэхыдээ аймагай бүхы хүн зон нютаг дэбисхэрэйнь 1,0 % — ээр амидаржа, дундажа нягта һиирэгынь нэгэ гектарта 2,1 хүндэ ойролсоо байдаг.

Урбанизаци

Хүдөө нютагай 38 һуурин газарта. Хотожуулгын ниитэ хэмжээн 1996 оной байдалаар 19 % болоно, Энэнь буряадаар бүхыдөө ороходоо хоёр дахин шахуу бага (45 %, 1996 он). Хотын түхэлэй тосхонуудай шэнжэнүүд Таловка, Татаурово, Турунтаево ба Горячинск гэһэн һуурин газарнуудтай, тэдэниие хараадаа абан, аймагай хотожуулгын хэмжээн 60 % (1996 он) болотор дээшэлнэ, энэнь Орос гүрэнһөө нэгэ бага доогуур (73 %, 1996 он).

Газар дэбисхэрэй байгуулалта

Байгал шадарай аймаг 10 сельсоведүүдтэ засаг захиргаанай-дэбисхэрэй хэсэгүүд боложо хубааранхай[65][66].

Нютагай засагай аймагта сомонуудай зэргэтэй 10 нютагай засагай байгууламжанууд ородог. Тэдэнэр сельсоведүүдтэ таарана[67].

№Хүдөөгэй
һуурин		Захиргаанай
түб		Нютаг
һуурингуудай
тоо		Ажаһуугшад
(хүн)		Талмай
(км²)		Захиргаанай-
газар дэбисхэрэй
нэгэнжэ
1ГремячинскоеГремячинск һуурин5↘1058[3]3249,26[68].Гремячинскын сомоной зүблэл
2ЗырянскынЗырянск һуурин3↘792[3]793,63[68]Зырянскын сомоной зүблэл
3ИльинскынИльинка һуурин2↗4299[3]158,77[68]Ильинскын сомоной зүблэл
4ИтанциинКома һуурин7↘2014[3]979,46[68]Итанциин сомоной зүблэл
5МостовскойнМостовка һуурин2↗948[3]231,75[68]Таловскын сомоной зүблэл
6НестеровскынНестерово тосхон4↘1252[3]2044,16[68]Нестеровскын сомоной зүблэл
7ТаловскынТаловка станциин дэргэдэхи тосхон3↘2545[3]387,66[68]Таловский сомоной зүблэл
8ТатауровайТатаурово тосхон3↘2571[3]127,88[68]Татауровскын сомоной зүблэл
9ТуркынТурка һуурин4↘2293[3]630,00[68]Туркын сомоной зүблэл
10ТурунтаевайТурунтаево тосхон5↘6445[3]6908,00[68]Турунтаевай сомоной зүблэл
Нютагай засагай аймагай хүдөөгэй һуурингууд: 1 - Туркагай, 2 - Гремячинскын, 3 - Нестеровскын, 4 - Зырянскын, 5 - Турунтаевай, 6 - Итанциин, 7 - Татауровай, 8 - Ильинскын, 9 - Таловскын, 10 - Мостовкын

Нютаг һуурингууд

Байгал Шадарай аймагта 38 нютаг һуурингууд бии.

Аймагай нютагай һуурингуудай тоолбори
№Нютагай һууринТүхэлАжаһуугшадХүдөөгэй
һуурин
1Ангирһуури→229[69]Зырянскын
2Батуриноһуурин↗45[69]Нестеровскын
3Бурдуковоһуурин↘50[69]Итанцын
4Бурлятосхон↘43[69]Зырянскын
5Горячинскһуури↗967[69]Туркын
6Гремячинскһуурин↗846[69]Гремячинскын
7Гурулёвоһуурин↗231[69]Нестеровой
8Еловкатосхон↘320[69]Татауровай
9Засухиноһуури↗46[69]Турунтаевай
10Золотой Ключтосхон↘95[69]Туркагай
11Зырянскһуурин↗661[69]Зырянскын
12Ильинкаһуурин↘4202[3]Ильинскын
13Иркиликһуурин↗535[69]Турунтаевай
14Истоктосхон↘142[69]Гремячинскын
15Итанцатосхон↘1022[69]Итанциин
16Карымскһуурин↗258[69]Турунтаевай
17Кикатосхон↘508[69]Нестеровскын
18Клочневоһуурин↗12[69]Итанциин
19Комаһуурин↘743[69]Итанциин
20Котокельтосхон↘145[69]Гремячинскын
21Лесовозноразъезд↘97[3]Ильинскын
22Лиственничноһуурин↘161[69]Итанциин
23Мостовкаһуурин↘889[69]Мостовкын
24Нестеровоһуурин↗540[69]Нестеровскын
25Острогһуурин↘100[69]Итанциин
26Покровкаһуурин↘242[69]Итанциин
27Соболихатосхон↘186[69]Туркагай
28Старое Татауровоһуурин↘992[69]Татауровай
29Таловкастанциин дэргэдэхи тосхон↘1956[69]Таловскын
30Таловкаһуурин↘161[69]Мостовкын
31Татауровотосхон↘1810[69]Татауровай
32Троицкоеһуурин↗497[69]Таловскын
33Туркаһуурин↘1450[69]Туркагай
34Турунтаевоһуурин↘5628[3]Турунтаевын
35Халзановоһуурин↘120[69]Турунтаевын
36Черёмушкатосхон↘68[69]Гремячинскын
37Юговоһуурин↘428[69]Таловскын
38Ярцытосхон↘80[69]Гремячинскын

Ниигэмэй- эдэй засагай харуулалтанууд

Байгал шадарай аймаг уласай бусад аймагуудтай сасуулхада, яһала үндэрөөр гадаада унаа тээбэриин харилсаануудаар хангагданхай, тэдэнь мүнөө үеын эрхэ байдалда хүдөө ажахын һалбаринуудай хүгжэлтэдэ, аймагай ашаа болон хүн зониие зөөхэ хэрэгсээ хангалгада горитой нүлөө үзүүлнэ. Тэрээнһээ гадна унаа тээбэриин сүлжээн хүдөө һуурин газарнуудай уран барилгын-түсэблэлгын түхэл бүрилдүүлгэтэй, хүн зоной ариг сэбэрэй-ариг сэбэрэй, соёлой-ажаһуудалай ба гоё һайханиие мэдэрэн ажаһууха эрхэ байдал һайжаруулгатай нягта холбоотой. «Бурятгражданпроект» гэһэн нээмэл хуби ниилүүлһэн түхэлэй бүлгэмэй түһөө түсэлэй бюрогой шэнжэлэлгын ёһоор, улайсай эгээ хүгжэнги зургаан аймагуудай дунда (Байгал шадарай, Кабанскын, Ивалгын, Тарбагатайн, Загарайн, Сэлэнгын) Байгал Шадарай аймаг гол харуулалтануудаар 2-3-дахи һуури эзэлнэ. Тэрэ тоодо: дэбисхэрэй хэмжээгээр — 1 — дэхи һуури, хүн зоной тоогоор — 4 — дэхи һуури, гэр байраар хангагдаса — 1-дэхи һуури, үйлэдбэриин эд бараа гаргалга-3-дахи һуури, ажалтай хүн зоной тоогоор-2-дохи һуури.

Эдэй засаг

Аймагай дэбисхэр дээрэ 416 үйлэдбэринүүд — хуулита нюурнууд, 462 олзын хэрэг эрхилэгшэд хүдэлнэ. Аймагай эдэй засагта үйлэдбэриин хубиин шэгнүүр хүдөө ажахын үйлэдбэриһээ нилээд ехэ.

Унаа тээбэри

Байгал Шадарай аймагай дэбисхэр дээрэ бүхы түхэлэй унаанууд хүдэлдэг: түмэр харгын, авто-унаагай, уһанай болон агаарай. Унаа тээбэриин замуудай утань Байгал Шадарай аймагай хэмжээндэ байдаг: түмэр харгынууд — 42 км, уһан замууд — 48 км, хатуу хушалтатай харгынууд — 258 км.

Түмэр харгын зам

Аймагай баруун-урда хубида, Сэлэнгэ мүрэнэй зүүн эрьеэр 48 км утатай Транссибириин түмэр зам, тэрээн дээрэ оршодог Татаурово, Таловка, Модо зөөдэг станцинуудтай гарадаг. Станцида аймагай үйлэдбэринүүдһээ хүдөө ажахын бэлэн зүйлнүүд, ой ороно. Станцинуудһаа аймаг руу түүхэй эд, тоног түхеэрэлгэ, барилгын зүйлнүүд, нүүрһэн, нефтиин зүйлнүүд, минеральна үтэгжүүлгэ ороно. Татаурово түмэр замай станцяар 1995 ондо ашаанай эрьесэ 145 мянган тонно байгаа.

Спасскын һүмэ Турунтаево һууринда. Барилга 1791 оной июниин 10-да эхилээ. Архитектурын хүшөө.

Хото шадархи зам харилсаанда 6-8 дүрбэн һууритай пассажирска вагонуудһаа зайн галай поезднууд ба тепловозно зүдхүүр дээрэ поезднууд хэрэглэгдэдэг. Унаагаар ябагшадай эгээл ехэ урасхал баруун шэглэлээр хүдэлдэг.

Уһан замууд

Байгал Шадарай аймагта онгосоор ябадаг гол хадаа Сэлэнгэ мүрэн болоно. Аймагай дэбисхэр дээгүүр голой таатай шэглэл, Байгал нууртай холбоон, тэрэниие ехэнхи эрье шадарай һуурин газарнуудта шухала унаа тээбэриин һудал болгоно. Сэлэнгэ дээрэхи гол буудалнууд Татаурово, Ильинка болоно. Эндэ ой модо, барилгын зүйлнүүдые, нефтиин зүйлнүүдые дамжуулгын баазанууд табигданхай.

Байгал нуураар ой модо, нефтиин зүйлнүүдые, цемент болон бусад барилгын зүйлнүүдые шэрэлгэ хэгдэнэ. Тэрэ хадаа эрхүү, Ангарска, Шелехов, Усоль — Сибирскэ болон бусад үйлэдбэриин хотонуудай хоорондохи гол холбоо, Нижнеангарска Байгал дээрэхи БАМ-ай гол порттой болоно.

Түрхэ тосхон шадар оршодог пристань ба Гремячинск һууринда загаһа үсхэбэрилгын пристань бии, тэдэниие үргэдхэхэдэ ба болбосон түхэлтэй болгоходо, пассажирнуудые ба аяншалагшадые угтан абаха аргатай. Һүүлшынхидэнь Ярцы болон Котокель нуурта нэмэлтэ причалнуудые табихаар түсэблэгдэнэ.

Агаарай унаа

Аймагай дэбисхэр дээрэ, Улаан-Үдэ хотоһоо 160 км газарта, Горячинск аэродром оршодог. Аэродромой Класс-Д.хүрьһэн хушалтатай 1300 м×90 м хэмжүүртэй Ниидэлгын зурууд Ан-2, Л-410 түхэлэй самолёдуудые, бүхы түхэлэй вертолёдуудые абажа болохо. 1990 ондо ниидэлгын талмай заһабарилагдаа һэн. 1991 онһоо ашаггүй ушарһаа аэродром гансал онсо яаралтай санитарна рейснүүдые абадаг байгаа, зониие шэрэлгэ хаагдаа, аэропортын байшан арендэдэ тушаагдаа.

Юрэнхы түсэбэй түлэбөөр аэропорт һэргээлгэ хараалагдана. Улаан-Үдын авиапредприяти техническэ тоногжолго, ниидэхэ онгосын буудал бетонировани, привокзалай газар болбосон түхэлжүүлгэ, сагай уларил һайжаруулга, навигациин албанууд, гсм хадагалалга гэхэ мэтые ерээдүйдэ дээшэлүүлхэ гэжэ зууршалагдана. Ил-114 гү, али Дорнье-327 түхэлэй шэнэ, зохид ба урагшаа һанаатай самолёт худалдан абаха тухай асуудал хаража үзэхэ хэрэгтэй. Ерээдүйдэ аэропортын ажал ябуулга дахин эхилхэ гээд багсаамжалагдана.

Авто унаагай тээбэри

Байгал шадарай аймагай авто-харгын һужаа холбоото уласай, уласай, нютагай удха шанартай, дүн хамта 348 км утатай харгынуудһаа бүридэнэ. Унаа тээбэриин гол һудал хадаа федеральна удха шанартай Р258 «Байгал», III техническэ бүлэг, аймагай баруун-урда талаар гарадаг хатуу асфальтобетон хушалтатай, 48 км утатай автомобильна харгы болоно.

Баргажанай тракт

Автомобилиин харгы [[Р / 438{{{2}}} (автодорога)|Р / 438{{{2}}}]] «Баргажанай тракт» (Улаан-Үдэ — Турунтаево — Хурамхаан — Улюнхан) уласай харгынуудта ангилалаар ородог болон тэрэнэй хажуугаар оршодог һуурин газарнуудай, мүн Буряадай ниислэл — Улаан-Үдэ хототой хоорондохи холбооной гол арга болоно. Тэрэнэй утань Байгал шадарай аймагаар — 183 км. Зам гол түлэб дунда зэргын үндэр хадануудай дунда оршодог, тэдээндэ тектоническа ехэ эдэбхи ба сейсмичнэ ехэ байдаг. Авто-харгы харгын-уларилай 1-дэхи бүһэлүүртэ оршодог. Уларилай байдал шэрүүн, эрид түби газарай, хүйтэн үеын дундажа температура −24,1 °C, дулаан — +16,6 °C. Баргажанай замай татасын бүһэдэ нютагай болон уласай удха шанартай подъезднүүд ороно.

Турунтаево — Острог — Покровка — Шергино гэһэн авто-харгы нютагай удха шанартай авто-харгынуудта удха шанараараа оруулагданхай, тэрэнэй утань 89 км, тэдэнэй 60-иинь Байгал шадарай аймагай хилэ соо гарадаг. Авто-харгыгаар Кабанскын аймаг, Байгалай эрьедэ ба Сэлэнгын дельтэдэ, мүн Тресково һууринай дэргэдэхи Сэлэнгэ дээгүүр авто-унаагай хүүргэ дээгүүр холбоото уласай «Байгал» түмэр замда гаража болоно.

Харгы [[Р / 439{{{2}}} (автодорога)|Р / 439{{{2}}}]] Турунтаево — Татаурово, 18 модо утатай, нютагай удха шанартай авто-харгынуудта хабаатай, Байгал Шадарай аймагта Татаурово түмэр замай станцида, барилгын үйлэдбэриин үйлэдбэринүүдтэ тон дүтын гаралга болоно. Тэрээнһээ гадна харгыдаа баруун эрьеын модо бэлэдхэлэй предприятинуудай ой модо Сэлэнгын лесобазада шэрэлгэ хэгдэнэ. Татаурово тосхоной дэргэдэхи Сэлэнгэ мүрэн дээгүүр ниитэ хэрэглэмжын унаагай ябадал хаарбазаар хэгдэдэг. Бии байгаа хаарбазын ашаанай багтаамжа — 75 тонно, хоёр катернуудаар шэрэгдэнэ. ГАЗ түхэлэй ашаанай авто-унаануудта тоолоходо, тэрэнэй багтаамжа — 53 — 6 хэсэг.х Хаарбазаар гараха замай бүхы утань — 1,6 км, хаарбаза хүлеэжэ юрын автомашина—0,5-1,2 час. Үбэлэй үедэ тээбэриин хүдэлөө мүльһэн гарасаар хэгдэдэг.

Паромай ябасын гурим
Сэлэнгэ мүрэн дээгүүр Татаурово станциин дэргэдэ[70]
Ябалга
зүүн эрьеһээ 		Ябалга
баруун эрьеһээ
- 8 ч 00 мин
9 ч 00 мин 10 ч 00 мин
11 ч 00 мин 13 ч 00 мин
14 ч 00 мин 15 ч 00 мин
16 ч 00 мин 17 ч 00 мин

Газар эсхэмжэлгэ

Аймагай хамтын талмайһаа (1544,2 мянган га) ойн газарнуудай хубида 1166,7 мянган га, хүдөө ажахын үүргэтэй газарнууд — 82,0 мянган га, һуурин газарнууд — 13,6 мянган га, үйлэдбэри, унаа тээбэри, хэлхеэ холбоон, радио — дамжуулганууд ба телевидени — 2,5 мянган га, уһанай жаса — 276,6 мянган га, онсо хамгаалагдадаг газарнууд — 0,18 мянган га, нөөсын газарнууд-2,6 мянган га хүртэнэ. га, хүдөө ажахы 29,1 мянган га эзэлнэ, тэдэнэй таряалан доро 13,4 мянган га байна.

Онсо харууһатай дэбисхэрнүүдэй бүһэлүүртэ байгаали хамгаалгын үүргэтэй газарнууд — «Байгал шадарай» дархан газар, уһа хамгаалгын, хорюултай ба түрьһэеэ хаядаг хамгаалгын зурууд газарнууд, хоморой газарай нюруу түхэлнүүдээр, хамгаалгын үүргэ дүүргэдэг ойнуудаар эзэлэгдэһэн газарнууд, харууһатай байгаалиин дэбисхэрнүүдэй байгуулгаһаа бусад газарнууд ороно.

Аяншалга

Аяншалга-аймагай эдэй засагай тон шухала һалбаринуудай нэгэн. Оросой Холбоото Уласай засагай газарай 2007 оной февралиин 3-ай тогтоолоор[71]нютагай засагай аймагай дэбисхэр дээрэ «Байгалай сүнхэр» гэһэн аяншалгын-амаралгын түхэлэй онсо эдэй засагай бүһэлүүр байгуулагдаа.

Покровка һууринда Курдюковой гэр. Архитектурын хүшөө.
Горячинскда айлшадай гэр

Аяншалгын һалбарида хамтын ехэ һомололгонуудай 7 %, ажалай 16-дахи һуури бүхэн, дэлхэйн эд хэрэглэлгын гаршануудай 11 % ба татабариин бүхы оршонуудай 5 % хүртэнэ. Аяншалгын һалбариин эдэбхитэйгээр хүгжэжэ байһан олонхи гүрэнүүдтэ гүрэн тэрээндэ горитой дэмжэлгэ үзүүлнэ — хүрэнгэжүүлгэнүүдэй орохые урмашуулдаг татабариин ба тамуужанай хүнгэлэлтэнүүдэй оршон хангалгын байгуулгын объектнүүдые бүрилдүүлгэдэ, дотоодын ба гадааһаа оролгын аяншалга үргэдхэлгэдэ шэглүүлэгдэһэн сэхэ хүрэнгэжүүлгэнүүдһээ.

Байгал шадарай аймагай дэбисхэр дээрэ олоороо амарха 4 газар байгуулагданхай: Хаим нютаг, Гремячинск һууринда «Бартаа К Байкалу» гэһэн эрьеын шугам, Түрхэ, Горячинск һууринуудай паркнуудай бүһэлүүрнүүд.

Байгалай зүүн эрьеын байгаалиин эгээл һонирхолтой, юрэ бусын хүшөөнүүдэй нэгэн гэхэдэ, «Шулуун Мэлхэй» хабсагай болоно. Түрхэ тосхоной хойто захада оршодог хүзүүгээ һунааһан мэлхэйе һануулһан байгаалиин хүрэг.

Тиихэдэ Байгал шадарай аймагай үзэсхэлэнгүүд гэбэл:

  • Байгалай гаваньда Маяк. Түрхэл голой адагай эрьедэ оршодог. Тэрэнэй барилга 2014 ондо эхилээ, 6 һарын туршада бодхоогдоо. Һууриһаа шпиль хүрэтэр 26 метр.
  • Батурино һууринда сретенскэ эхэнэрнүүдэй дасан-Буряадай ори ганса эхэнэрнүүдэй үнэн алдартанай байра,
  • Троицкое һууринда Нангин-Троицко Сэлэнгын дасан,

Байгал шадарай аймагай аяншалгын-амаралгын комплекс хүгжөөхын тула тон баян онсо арга боломжотой. Байгал ба тэрэнэй эрье шадар, Котокель нуур ба Колок нуур хоёр, Улаан-Бургаастай шэлын боори амаралгын талаар тон сэнтэй газар дайда түлөөлнэ.

Аймагай онсо һайн талань — олон тоото халуун аршаанууд ба аршаан булагууд, нуурай эрьеын нэгэ янзын микроклимат, амарагшадай бэедэ юрэнхы элүүржүүлгын нүлөө, байгаалиин-уларилай ба гоё һайханай эрхэ нүхэсэлнүүдэй хэмжээн.

Түүхын ба байгаалиин шухаг хүшөөнүүд, агнууриин ехэ газарнууд танин мэдэлгын байгаали хамгаалгын ба тамирай аяншалга, альпинизм, агнуури хүгжөөхэ арга олгоно, элүүржүүлгын амаралгын айхабтар һайн эрхэ байдал зохёоно. Аймагта аяншалгын бүхы янзануудай хамтын боломоор багтаамжа 650,0 мянган хүн-жэлэй үдэрнүүд гэжэ сэгнэгдэдэг. Аймагай дэбисхэр дээрэ Олондо мэдээжэ «Горячинск» курорт, Байгал-Котокельскэ амаралгын бүһэлүүртэ оршодог хэдэн арбаад аяншалгын баазанууд болон амаралтын гэрнүүд хүдэлдэг.

2007 оной февралиин 3-да Оросой Холбоото Уласай Засагай газар «Байгалай сүнхэр» гэһэн аяншалгын-амаралгын түхэлэй онсо эдэй засагай бүһэлүүр буряад уласай "Байгал Шадарай аймаг"гэһэн нютагай засагай байгууламжын дэбисхэр дээрэ байгуулха тухай 68-дахи тогтоол абаһан.

  • Колок нуур

    Колок нуур

  • Горячинскда элһэн пляж

    Горячинскда элһэн пляж

  • «Шулуун мэлхэй»

    «Шулуун мэлхэй»

  • Байгалай сүнхэртэ маяк

    Байгалай сүнхэртэ маяк

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Положения о территориальном планировании Прибайкальского района. Градостроительная деятельность на официальном сайте Прибайкальского района. Дата обращения: 19 январь 2026.
  2. ↑ Материалы по обоснованию схемы территориального планирования. Градостроительная деятельность на официальном сайте Прибайкальского района. Дата обращения: 19 январь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
  4. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  5. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  6. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  7. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  8. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  9. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  10. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  11. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  12. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  13. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  14. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  15. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  16. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  17. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  18. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  19. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  20. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  21. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  22. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  23. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  24. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  25. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  26. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  27. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  28. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  29. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  30. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  31. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  32. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  33. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  34. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  35. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  36. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  37. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  38. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  39. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  40. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  41. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  42. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  43. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  44. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  45. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  46. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  47. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  48. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  49. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  50. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  51. ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
  52. ↑ СОЦИАЛЬНО-ДЕМОГРАФИЧЕСКИЙПОРТРЕТ РОССИИ ПО ИТОГАМВСЕРОССИЙСКОЙ ПЕРЕПИСИ НАСЕЛЕНИЯ 2010 ГОДА.
  53. ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  54. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  55. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
  56. ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  57. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  58. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  59. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  60. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  61. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  62. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  63. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  64. ↑ Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект). web.archive.org (31 декабрь 2018). Дата обращения: 19 январь 2026.
  65. ↑ Об административно-территориальном устройстве Республики Бурятия от 10 сентября 2007 - docs.cntd.ru. docs.cntd.ru. Дата обращения: 19 январь 2026.
  66. ↑ Об административно-территориальном устройстве Республики Бурятия. web.archive.org. Дата обращения: 19 январь 2026.
  67. ↑ Об установлении границ, образовании и наделении статусом муниципальных образований в Республике Бурятия от 31 декабря 2004. docs.cntd.ru. Дата обращения: 19 январь 2026.
  68. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Запрос к Базе данных показателей муниципальных образований. web.archive.org. Дата обращения: 19 январь 2026.
  69. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 Всероссийская перепись населения 2010 года. (ород хэлэн). 03.rosstat.gov.ru. Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 3 январь 2025 года.
  70. ↑ Расписание движения парома в виде указателя у причала парома на левом берегу реки Селенга вблизи станции Татаурово по состоянию на 15 августа 2010 года.
  71. ↑ "Постановление Правительства РФ от 3 февраля 2007 г. N 68 О создании на территории муниципального образования Прибайкальский район Республики Бурятия особой экономической зоны туристско-рекреационного типа". 2026-01-19. 

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Байгал_шадарай_аймаг&oldid=367606" хуудаһанһаа абтаһан