Ивалгын дасан

Ивалгын дасан
	Дасан
Ивалгын дасан
	Түгэс Баясгалантай, Үлзы Номой Хүрдын Хийд / Гандан Даши Чойнхорлиy
	;
	51°45′30″ с. ш. 107°12′12″ в. д.GЯO
Гүрэн	Орос гүрэн
Буряад Улас	Буряад Улас , ; Дээдэ Ивалга
Конфесси	түбэдэй буддын шажан
Харьяатан	Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангха
Орденой хамаадал	гелуг
Түхэл	эрэшүүлэй
Бии болоһон һара үдэр	1945
Мэдээжэ һуурижагшад	Этигэлов Даша-Доржо
Реликвии и святыни	мүнхэ бэе хамбо-лама Этигэлэй Хамба лама, Даша-Доржо Этигэловай
Шэрээтэ лама	Цырендылыков, Аюр Дагбадоржиевич
Зэргэ	Объект культурного наследия народов РФ нютаг можын . Рег. № 031520381150005 (ЕГРОКН). Объект № 0400000150 (БД Викигида)
Байдал	мүнөө байһан
Сайт	ivolgdatsan.ru
	РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Ивалгын даса́н «Хамбы́н Хуреэ́» (ород хэлэн Иволги́нский даца́н «Хамбы́н Хурэ́)^[1] (тиб. དགའ་ལྡན་བཀྲ་ཤིས་ཆོས་འཁོར་གླིང, Вайли dga ldan bkra shis chos 'khor gling; Гандан Даши Чойнхорлин; буряад хэлэн Түгэс Баясгалантай Үлзы Номой Хүрдын Хийд — «Жаргал асардаг ба баяр баясхалангаар дүүрэн Һургаал заабариин хүрдын байра») — Түбэдэй шажан мүргэлэй Буддын шажанай хийд- дасан, Орос гүрэнэй буддын шажанай заншалта Сангхын түб^[2].

Түүхын ба архитектурын дурасхаал^[3]. Буряад Уласта Дээдэ Ивалга тосхондо, Улаан-Үдэ хотын түбһөө баруун тээ 36 км газарта оршодог.

Субурганууд. Ара таладань — «Даши Чойнхорлин» Ехэ һургуули

Түүхэ

СССР-тэ Буддын шажанай ёһо заншал 1930-аад онуудаар үндэһөөрөө үгы хэгдээ. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эсэстэ гүрэн дотор дугангууд, һүмэнүүд, мечетьнүүд, дасангууд нээгдэжэ эхилээ. «Дунда Ивалга һууринда „Хамбын Сүмэ“ гэһэн буддын шажанай дуганай нээлгэ тухай» гэһэн Буряад-Монголой АССР-эй Арадай Комиссарнуудай Соведэй 1945 оной майн 2-ой № 186-ж тогтоолоор шэнэ дасанай барилга зүбшөөгдэбэ. Буддын шажантанай бүлгэм мүнгэ хандиб бүридхэжэ, шажанай хэрэгсэлнүүдые суглуулжа эхилээ. Суглуулагдаһан мүнгөөр Ивалгын хонхорто (Сэлэнгын һалаа) Ошор-Булаг нютагта дуганай түхэлтэй модон гэр бодхоогдоо. Домогой ёһоор, дуганай һууриие тэрэ газарта өөрөө ерэһэн сагаан морин зааһан гэлсэдэг юм.

Дасангуудай хоорондо Бидия Дандарон Падма-Доржо ламатай хамта Буряад орондо буддын шажанай дасангуудые һэргээхэ тухай Сталинда гуйлта бэшэһэн юм. Бэшэгтэнь түргэн харюу болоо: 1946 ондо Агын дасан һэргээгдэжэ, улаан-Үдэһөө 40 км газарта Ивалгын дасан баригдажа эхилээ. Һүзэглэгшэд дуганай нээлгэ тухай мэдээд, барилгын ажалда эдэбхитэйгээр хабаадажа эхилээ.

1945 оной декабриин 12-то Гэбшэ Галсан Хайдубын ударидалга доро «Сахюусан хуралай» түрүүшын нээмэл хурал үнгэргэгдөө. 1946 оной февраль һарада «(Цаган сар) Сагаалганай хурал» гэһэн Зүүн зүгэй литээр Шэнэ жэлэй мүргэл бүхы шажанай ба ёһололой тогтоогдоһон гурим баримталжа үнгэрөө. Түрүүшын Согшон-дуган 1948 ондо баригдажа, хоёрдохи Согшоной барилгатай хамта гүн ухаанай факультедэй Чойра-дуган болоһон байна.

Засагай газар 1951 ондо дасанай комплекс бариха газар албан ёһоор хубаарилаа. Ламанарай ажаһуудалай байшангууд, хэрэглэмжын ба албанай байшангууд баригдаа. 1970-аад онуудта дасанай ехэнхи дугангууд баригдаа. 1970 ондо хоёрдохи найман ханатай Согшон-дуган баригдаа, 1976 ондо гурбадахи (мүнөөнэй) собор һүмэ баригдаһанай удаа, Диваажан Һүмэ болгогдон, хубилгагдаа.

Дасанда 1991 ондо «Дамба Даржа Заяевай нэрэмжэтэ Даша Чойнхорлин» гэһэн Буддын шажанай ехэ һургуули байгуулагдаа.

Ивалгын дасан 2002 оной намар Этигэлэй Дашадоржо Хамба ламын мүнхэ бэетэй болобо. 2003 оной январь һарада нангин һүлдэ хадагалхын тула Ордон-Һүмэ бариха тухай шиидхэбэри абтаа. Ордон үшөө 1906 ондо Этигэловэй өөрөө түсэблэжэ, бариһан Янгаажан дасанай үгы болоһон Диважин-дуганай түсэбөөр баригдаһан юм. 2008 оной октябриин 31-дэ Этигэлов Хамба Ламын ордониие арюудхаха ёһолол үнгэрбэ. Багшын үмхирхэгүй мүнхэ бэетусхай ёһололой гуримаар дуган руу дамжуулһан байгаа.

Мүнөө үедэ дасанда Буддын шажанай түүхэдэ болоһон шухала үйлэ хэрэгүүдтэ зорюулагдаһан хуралай уншалганууд, һургаалай хамгаалагшад, сахигшад — сахюусанарай хүндэлэлэй үдэр бүриин ёһололнууд болон һүзэглэгшэдтэ элдэб хорото хүсэнүүдһээ туһалдаг, аршалдаг бусад ёһололнууд үнгэргэгдэдэг.

Дасанай ордон-дугангууд

Хийдэй бүридэлдэ ородог:

Согшон-дуган — Гол соборно дуган (1976 оной ноябрь һарада бодхоогдоо);
Чойра-дуган — гүн ухаанай таһагай дуган — түрүүшын Согшон-дуган (1947—1948 онуудта баригдаһан);
Диваажин-сумэ — Сухавати-Будда Амитабхын арюун газар, хоёрдохи Согшон-дуган, найман ханатай, хоёр дабхар шабар байшан (1970 ондо баригдаһан).;

Мүргэлгын хурдэ

Согшон-дуган

Һүмэ- Этигэлэй Хамба-ламын ордон — нангин һүлдэ хадагалагдадаг газар — агууехэ Багшын үмхиршэгүй мүнхэ бэе;
Ногоон Дара Эхын дуган (буряад хэлэн Ногоон Дара Эхын сумэ) — храм, эхэнэр бодисада Ногоон Дара бурханда зорюулагдана;
Жууд-дуган — Тантриин дуган;
Маанин-дуган — һүмэ Арьяа Баалын Энэрил хайрын бодисада;
Гунрик-дуган — Будда Вайрочана бурханай дуган;
Майдариин-сүмэ — багахан модон дуган Майдари бурханай (1970-аад онуудта баригдаа);

Майдариин-сумэ

Сахюусан-сүмэ — дүрбэлжэн түхэлтэй модон дуган — Һургаалай хамгаалагшад болохо дхармапалануудта зорюулагдаһан (1986 ондо баригдаһан);
Нангин (Ficus religiosa) Бодхи модоной сэсэрлиг.

Гадна дасанай талмайда Хамба ламын ордон, номой сангай байшан, «Даши Чойнхорлин» гэһэн Буддын шажанай Ехэ һургуулиин эрдэмэй байшангууд, зунай зочид буудал, Буддын шажанай урлалай хүшөөнүүдэй музей, нангин субарганууд, элдэб янзын хангамжын таһалганууд болон ламанарай байшангууд, Сибириин бугын хорёо бии.

Дасан айлшадые мэдээсэхэ түбтэй, тэндэһээ хуралнуудай болзор, айлшадай байшангуудта байрлалга болон бусад мэдээсэлнүүдые мэдэжэ абаха арга олгогдонхой^[4]. Дасанай талмайн зүүн үүдэндэ буддын шажанай элдэб янзын зүйлнүүдые худалдажа абамаар дурасхаалай дэлгүүрнүүд бии.

Дасанай хашаагай саана урда таладань багахан стадион бии, тэндэ буряад заншалта тамирай зүйлнүүдээр — барилдаагаар, һур харбалгаар мүрысөөнүүд үнгэрдэг. Дасанай зүүн зүгтэ мори урилдаанай ипподром бии.

Буддын ехэ һургуули

«Даша Чойнхорлин» гэһэн Буддын шажанай ехэ һургуули 1991 ондо дээдэ болбосоролой эмхиин лицензи- үнэмшэлгэ абаад, хүдэлжэ эхилээ^[5]. Ехэ һургуули хадаа буддын шажанай дээдэ болбосоролой гүрэнэй бэшэ эмхи юм. Түрүүшын Бандито хамба ламын хүндэлэлдэ зорюулжа, 2003 ондо «Дамба Даржа Заяевай нэрэмжэтэ Даши Чойнхорлин» гэжэ Буддын шажанай Ехэ һургуули болгогдоо. Мүнөө сагта 200 гаран хувараг- оюутад ехэ һургуулиин дүрбэн таһагуудта һурана: гүн ухаан, тарниин, бурхан зурагай ба анагааха эрдэм ухаанай гээд^[6]. Буддын шажанай номнол тухай тодорхойгоор Бурханай номнол гэжэ толилолго соо бэшээтэй.

Сог жабхаланта Согшон дуган

Ород гүрэн дотор Буддын шажанай Бандида Хамба ламын тушаалай хуулиин ёһоор тогтоогдоһоор, 260 жэлэй ойн баяр 2024 ондо үндэр хэмжээндэ тэмдэглэгдэбэ. Ивалгын дасанай шэнэ Согшон дуган арамнайлагдаа, Ородой II Екатерина хатан хаанда болон түрүүшын Бандида Хамба лама Дамба-Даржа Заяевта зорюулагдаһан хүшөө нээгдээ. уран барималай зохёомол бүридэлдэ Агууехэ Екатерина хатан гартаа Буддын шажанай дунда һургуули байгуулха тухай зарлигай свисток бариһан болон Нэгэдэхи Бандида Хамба лама Дамба-Даржа Заяев нартаа хадаг бариһан зогсоно. Хүрэл эдээр бүтээгдэһэн дурасхаалта хүшөө 4,5 метр үндэртэй. Тэрэниие уран барималша Иван Итыгилов бүтээгээ. Уран дархан Петербург хотодо ажаһуудаг, уг гарбалаараа Буряад Уласай Хяагтын аймагһаа гараһан. — Дасан дуган ерэжэ мүргэхэдөө, хүн бүхэн ерээдүйнгөө түлөө һанамжална, тогтоод байһан сагые алхан дабажа гарахаяа мүргэнэ ха юм. Тиимэһээ шэнэ дуганда һүзэгшэдэй олоор ябахадань, сагнай үргэлжэлжэл байха, — гэжэ Дамба Аюшеев тайлбарилха зуураа, — сэрэгэй тусхай үйлэ хэрэгүүдтэ хабаадажа байһан хүбүүдээрээ омогорхонобди. Энэ муухай хёморолдоон бүхы айл бүлэнүүдые дайран гарана. Сагай хэды хүндэ байбашье, 1941- 1945 онуудтал адли бидэ дайлалдаха, Эсэгэ ороноо хамгаалха, хажуугаарнь баярлаха ёһотойбди. Буряад арад зон, һүзэгтэн, лама санаартан аяар 260 жэлэй хугасаада буддын шажанай һургаал алдангүй, сагай һэлгэгдэбэшье, хамгаалжа, хүгжөөжэ ябана бшуу. Энээгээр бидэ баһа омогорхонобди, — гэжэ 24 дугаар Бандида Хамба лама Дамба Аюшеев тэмдэглээ^[7].

Ивалгын дасанай түүхын музей

Сентябриин 17-до Ивалгын «Хамбын Хүрээ» дасанда Оросой Холбоото Уласай заншалта буддын шажанай түбэй түүхын музей нээгдээ. Ивалгын дасан Бурядай үндэһэтэнэй музейтэй суг хамта «Ивалгын „Хамбын Хүрээ“ дасанай түүхэтэ хүшөөнүүдые хамгаалга» гэһэн түсэл юрэнхылэгшын грантын жасын илагша болоо һэн. Ородто буддын шажанай заншалта түб болохо Ивалгын дасан гайхамшаг түүхын хүшөөнүүдтэй юм. Энээнһээ урид тусхай тоногжуулһан байрагүй байһан дээрэһээ эдэ экспонадууд үргэн олондо харуулагдаха аргагүй байгаа. Юрэнхылэгшын грантын мүнгэнэй туһаламжаар буддын шажанай ехэ һургуулида шэнэ музей нээгдэбэ, тэндэ манай гүрэндэ буддын шажанай соёлой-шажанай зүйлнүүдтэй ба шажанай тараһан түүхэтэй танилсаха арга олгогдоо. Музей бүрилдүүлхэ талаар ажал нэгэ доро хэдэн шэглэлээр ябуулагдаа: байра заһабарилха, тусхай тоног түхеэрэмжэ худалдан абаха, хадагалха газар байгуулха, экспонадуудай тайлбари, текстнүүдэй тобшо оршуулга хэхэ ба үзэсхэлэн дэлгэхэ талаар ажалнууд^[8].

Унаа тээбэри

Ивалгын дасанһаа урагшаа 5 модо зайда А340 Улаан-Үдэ — Хяагта гэһэн холбоото уласай унаагай харгы-зам оршодог. Улаан-Үдэ хотоһоо Ивалга тосхон хүрэтэр автобус ябадаг. Тэндэһээ дасан хүрэтэр хубиин унаагаар хүн зониие шэрэдэг юм.

Галерей

Ивалгын дасанай дугангуудай нэгэн. 2021 оной июль һара
Этигэлэй Хамба ламын Ордоной гадаадын гоёолто
Этигэлов Хамба ламын ордон
Согшон-дуган
Маанин-дуган
Диваажин-дуган
Ногоон Дара Эхын ордон
Мүргэлэй хүрдэ "Дуншуур маани"
Бандида Хамбо-ламын байшан
Ивалгын дасан
Этигэлов Хамба ламын ордон
Согшон-дуган
Ивалгын дасанда
Ивалгын дасанда
Ногоон Дара Эхын дуган
Ивалгын дасанай гол үүдэнүүд
Дасанай санаартанай байдаг гэрнүүд

Ажаглалтанууд

↑ Дацаны Сангхи (неопр.). sangharussia.ru. Дата обращения: 17 октябрь 2025. Архивировано 25 март 2019 года.
↑ Иволгинский дацан (ород хэлэн) (26 июнь 2025). Дата обращения: 20 октябрь 2025.
↑ Иволгинский дацан (Хамбын Сумэ) в Республике Бурятия (ород хэлэн). culture.ru. Дата обращения: 17 октябрь 2025.
↑ Иволгинский дацан (неопр.). Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано из оригинала 8 ноябрь 2011 года.
↑ Лицензия № ААА 000080 (неопр.). Федеральная служба по надзору в сфере образования и науки. isga.obrnadzor.gov.ru. Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 14 апрель 2019 года.
↑ Первый буддийский университет в России - Буддийский университет «Даши Чойнхорлин» имени Дамба Даржа Заяева (неопр.). budduniver.ru. Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 14 апрель 2019 года.
↑ Сог жабхаланта согшон дуган (ород хэлэн). burunen.ru (11 сентябрь 2024). Дата обращения: 18 октябрь 2025.
↑ В Бурятии открылся музей истории Иволгинского дацана (неопр.). ТРК «Арис Ус» (18 сентябрь 2019). Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 21 сентябрь 2020 года.

Ном зохёол

Варнавский П. К. «Национальная» религия в контексте глобализации: традиционный буддизм в современной Бурятии // Антропологический форум / гл. ред. А. Байбурин. — 2011. — № 14. — С. 192—211.

Ссылкэнүүд

Иволгинский дацан (ород хэлэн). Архивировано из оригинала 13 март 2019 года.

Иволгинский дацан на официальном сайте Буддийской традиционной Сангхи России (ород хэлэн).

Иволгинский дацан на «Живых дорогах Сибири» (ород хэлэн). Архивировано из оригинала 7 декабрь 2008 года.
Ищем "Семь чудес" в каждом крае (ород хэлэн).

[1] Дацаны Сангхи (неопр.). sangharussia.ru. Дата обращения: 17 октябрь 2025. Архивировано 25 март 2019 года.

[2] Иволгинский дацан (ород хэлэн) (26 июнь 2025). Дата обращения: 20 октябрь 2025.

[3] Иволгинский дацан (Хамбын Сумэ) в Республике Бурятия (ород хэлэн). culture.ru. Дата обращения: 17 октябрь 2025.

[Иволгинский_дацан-4] Иволгинский дацан (неопр.). Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано из оригинала 8 ноябрь 2011 года.

[5] Лицензия № ААА 000080 (неопр.). Федеральная служба по надзору в сфере образования и науки. isga.obrnadzor.gov.ru. Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 14 апрель 2019 года.

[6] Первый буддийский университет в России - Буддийский университет «Даши Чойнхорлин» имени Дамба Даржа Заяева (неопр.). budduniver.ru. Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 14 апрель 2019 года.

[7] Сог жабхаланта согшон дуган (ород хэлэн). burunen.ru (11 сентябрь 2024). Дата обращения: 18 октябрь 2025.

[8] В Бурятии открылся музей истории Иволгинского дацана (неопр.). ТРК «Арис Ус» (18 сентябрь 2019). Дата обращения: 18 октябрь 2025. Архивировано 21 сентябрь 2020 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангхын дасангууд
Буряад Улас	Анаагай дасан Атаган-Дырестын дасан Ацайн дасан Байгалай дасан Баргажанай дасан Бултумурский дацан Гусиноозёрскын (Тамчиин) дасан Эхэнэрэй дасан Зандан-Жуу Загустайн дасан Ивалгын дасан Иройн дасан Хэжэнгын дасан Хурамхаанай дасан Хэрэнэй дасан Өөрлигэй дасан Санагын дасан Сартуул-Булагай дасан Сартуул-Гэгээтын дасан Хойто Байгалай дасан Табангуут-Үшөөтын дасан Тугнын дасан Улаан-Үдын Мамбын-дасан Улаан-Үдын дасан Хамбын Хурэ Хойморой дасан «Дэчен Равжалин» Цээжэ-Бургалтайн дасан Цонголой дасан Шибертын дасан Эгэтын дасан Янгаажинай дасан
Үбэр Байгалай хизаар	Агын дасан Зугаалайн дасан Угдаанай дасан Узөөнэй дасан Сүүгэлэй дасан Шэтын дасан
Эрхүүгэй можо	Алайрай дасан Эрхүүгэй дасан Унгын дасан Оһын Адагай дасан
Новосибирскын можо	Ринчин-дацан
Санкт-Петербург	Санкт-Петербургын буддын шажанай Дасан Гунзэчойнэй
Саха-Яхад	Яхадай дасан