Эгэтын дасан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Дасан
ород хэлэн Эгитуйский дацан
буряад хэлэн Эгэтын дацан; Дамчой Равжелинг[1]
Egituysky datsan.jpg
52°26′14″ с. ш. 110°43′14″ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Хара Шэбэр

  Буряад Улас

,
Яруунын аймаг
Конфесси түбэдэй буддын шажан
Харьяатан Орос гүрэнэй Буддын шажантанай заншалта сангха (БТСР)
Орденой хамаадал гелуг
Түхэл дасан
Бии болоһон һара үдэр 1820
Основные даты
  • 1826 — албан ёһоной байгуулга
  • 1901 — Зандан Жуу ололго
  • 1937 — хаалга
  • 1991 — Зандан Жуугай бусалга
  • 2008 — Зандан Жуу ордон-дуганай арамнай
Мэдээжэ һуурижагшад Гомбо Доржо Эрдынеев, Мунко Цыбиков
Реликвии и святыни Зандан Жуу бурхан
Байдал мүнөө ажаллана

Эгэтын дасан «Дамчо́й Равжели́нг» (ород хэлэн Эгиту́йский даца́н; тиб. དམ་ཆོས་རབ་རྒྱས་གླིང, Вайли dam chos rab rgyas gling — «Гэгээн Номой бүрин хүгжэлтын газар») — Буряад Уласай Улаан-Үдэһөө зүүлжээ Яруунын аймагта 250 км газарта, Эгэтэ тосхонһоо баруун-хойшоо, Хара-Шэбэр горхоной баруун эрьедэ (Эгэтын баруун шудхал) 1,5 км газарта байдаг Буддын шажанай дасан.

Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта Сангхада хабаатай. Дасанда Дэлхэйн буддын шажанай нангин шүтөөнэй газар — («Зандан Жуу») — Түүхэ домогой ёһоор Шигэмүүни Бурханай бүхы наһанайнь ори ганса баримал юм.

Түүхэ

Дасанай байгуулга

Эгэтын (Эгэтын)голой баруун эрьеэр һайн дураараа суглуулһан хандибай үргэлдэ хара зоной зууршалгаар энэ дасан 1820 ондо байгуулагданхай[2]. Албан ёһоор 1826 ондо мэдэрэгдэжэ, Аннаагай дасанай филиал гэжэ тоологдодог байгаа. Зүүн зүгые шэнжэлэгшэ А. М. Позднеев Эгэтын дасаниие буряадууд нюусаар, Хориин арбан нэгэн отогой анханай буряадай гол конторын зүбшөөлөөр бариһан гэжэ бэшэһэн байдаг[3]. Нютагай домог соо «дасанда һуури гурбан жэл шахуу бэдэрээбди. Моодхон харгана угай аха захатанай нэгэн, Һохор Уунтын Гэлэн гурбан жэл соо элдэб дасангуудай зурхайшадта хандаһан байна. Монгол Орон руу Богдо гэгээндээ ошоошье һэм. Маарагта голой зүүн эрьедэ, Хара-Шэбэр нютагта энэ газарыень хүн бүхэн заажа үгэдэг һэн. Ерээдүйн дуганай модонуудые илангаяа наринаар шэлэдэг һэн. Өөрөө нюдэ алдама аха заха Уунтын Гэлэн тулуураа тоншон, тэдэнэй таарахые тодорхойлдог һэн»[4].

Дасан 1937 он болотор

Эгэтын дасан буддын шажанай ехэ түб байгаа-эндэ цам-ай шажанай зүжэгүүд үнгэргэгдэдэг һэн. Дүрбэн дуганһаа бүридэдэг һэн. Соборно дуганиие, Согшон дуганиие тойроод, гүн ухаанай, эмнэлгын, зурхайн-гурбан дуган байдаг һэн. Дасанай дэргэдэ хэдэн мянган клишетэй типографи байгаа. Арбан номдо зорюулагдаһан ксилографиин барлаха хабтагайнууд байгаа[2]. Эндэ 1910-аад онуудай һүүл багаар буряадай ерээдүйн арадай ирагуу найрагша Шираб Нимбуев хубарагаар үзэг бэшэгтэ һураа[5].

Зандан Жуу бурхан.

1934 ондо дасанда 12 дуган ба 8 баригдаһан байранууд байгаа[6]. Мүн дасанай дэргэдэ 103 амяараа үрхэтэ айл, 216 гэр байра байһан юм. Скульптурануудта Дүтэ Шадарай Үхэр-Нуур нуурай шабар хэрэглэгдэжэ, тоһотой тоһотой, хахархайгүй байһаарнь сэгнэгдэдэг һэн[4]. Дасанай хажууда дүрбэн дуган-сүмэ баригдаа: Хүрдэ, Майдари, Аюша, Дара эхэ. Дасанай дэбисхэр Дээрэ Чойра дуганда буддын шажанай гүн ухаанай болон Мамба дуганда Түбэд эмнэлгын ангинууд, мүргэл хэхэ, нангин уһа — аршаан, санзай — адиса бүтээхэ ангинууд байһан юм. Эгээл эндэ 21-дэхи хамба Лама Мүнхэ Цыбиков аргашанай онсо мэдэсэтэй болоо[4]. Анаа дасанда хаагдахынгаа урда тээ 41 эрдэмтэ лама тоологдожо байгаа[2].

Дасаниие усадхалга

1937 ондо Эгэтын дасан хаагдажа һандаргагдаа һэн. Гүрэнэй Архивһаа абтаһан буулгабари: «1937 оной декабриин 22-ой № 425 тогтоолоор усадхагдаа. Яруунын аймагай РКП(б) — гэй 1938 оной мартын 5-ай тогтоолоор. Дасанай байшан соо колхозой театр тогтоожо, Анханай Эгэтын дасанай бүхы зөөри тэрээндэ дамжуулха тухай гуйлта үүсхэгдээ»[2]. Пенсионер Г. Д. Дабаев иигэжэ дурсана:

« Улаан-Үдын локомотивовагон заһабарилгын завод (ПВЗ) хэды олон хүшөөнүүдые ашаанай машинануудаар абаашажа, пеэшэн соогоо үнгэтэ түмэртэ хайлуулаа гээшэб, ухаанда ойлгогдошогүй... дасаниие тойроод мойһон шугы ургаа. Юундэ тэрэниие үгы хээб?»... Эгэтын гол тэнгэриин хаяа хүрэтэр хүлеэгдээгүйгөөр сагаадаһыень бага наһандаа гайхаһанаа ондоо үбгэд дурсадаг. Гансал саһанай орондо хүнүүд ухаа алдан, нангин номуудһаа хуудаһануудые хараба» »

[4].

Зандан-Жуу Бурхан ололго

Зандан-Жуу хүшөө тахилай юрэнхы түхэл

1901 ондо Бокс Хитадһаа трофей болгожо гаргагдаһан буддын шажанай нангин хийд болохо Зандан Жуу (Зандан Жу) Эгэтын дасанда асарагдаа һэн. 2 м 18 см үндэртэй Бурхан Багшын хүрэг зандан модоор хэгдэнхэй, домогой ёһоор, 2500 жэлэй саана Раджа Уддиянын захилаар. Түүхэдэ түрүүшын Бурхан Багшын хүрэг, тэрэнэй амиды байхада байгуулагдаһан нэгэ хүшөө гэжэ тоологдодог[6].

Нэгэ һаналаар, Эгэтын дасанай соржо лама Гомбо Доржо Эрдынеевэй аргагүй ехэ оролдолгоор Зандан Жуу Яруунада хүргэһэн байна. Нютагай зоной баталамжаар, соржо лама буһалгаанда абтаһан, үймөөтэ Хитад гүрэн өөрөө ошоһон байгаа. Энэ хүрэг дасанай ламанар худалдажа абаад, шаргаар Яруунада асарагдаа[7]. Ерэмсээрээ, дасанда табигдаһан түмэр буулгабари бүтээгдэжэ, эхэ бэшэгынь нюугдаһан байгаа. Нүгөө һаналаар, шаасалдагшадай буһалгааниие бута сохиһоной удаа Бээжэндэ түймэртэ абтаһан дасанһаа Забайкалиин буряад хасагууд энэ хүрэгые гаргаһан байна.

Орос гүрэндэ граждан дайнай үедэ Японой интервентнүүд Зандан Жуугай байһан газар тухай мэдэжэ абаба. Ерэмсээрээ тэдээндэ хуулбари харуулаад, тэдэ юушьегүй ошоо. 1935 он болотор энэ хүрэг Эгэтын дасанай нэгэ сүмэдэ байгаад, һүгэдэн мүргэхэ, хүндэлхэ зүйл байгаа. Шажан мүргэл хашаха үедэ Зандан-Жуу Бурхан Улаан-Үдэ асарагдажа, Буряадай түүхын Музейн жасануудта хадагалагдажа байгаа.

1980-яад онуудай һүүл багаар Бандида Хамба Мүнхэ Цыбиковэй оролдолгоор хүшөөе һүзэгшэдтэ бусаагаа. Зандан Жуу 1991 оной сентябриин 25-да вертолёдоор Эгэтын дасанда абаашаа. Буддын шажанай дэлхэйн нангин шүтөөндэ мүнөө үеын арга зүйнүүдээр, саг үргэлжын микроклимат дэмжэн, тусхай амяараа байшан баригдаа. Зандан-Бурханай ордон дуган-ордон 2008 ондо арамнайлагдаа, байшанай газаахи хананууд түймэртэ тэсэмгэй байхын тула плиткээр хушагданхай[8]. 2003 оной апрелиин 22-то Орос гүрэнэй Буддын шажантанай заншалта сангха иигэжэ тогтообо: "Орос гүрэнэй буддын шажанай нангин шүтөөнэй газарнууд болгожо баталха: Зандан Жуу хүрэг, Түбэд эмнэлгын Атлас, Хамба Лама Этигэлов Даша-Доржо мүнхэ бэе.

Галерей

  • Дугангууд

    Дугангууд

  • Бүридэл

    Бүридэл

  • Согшон-дуган

    Согшон-дуган

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Монголизированное тибетское название
  2. ↑ 1 2 3 4 Путеводитель по дореволюционным фондам НАРБ [Национальный архив Республики Бурятия]. 1998. web.archive.org. Дата обращения: 8 январь 2026.
  3. ↑ "Бурятия - территория культуры". — Мультимедийная энциклопедия по культуре Бурятии. — С. 4 диск "Дацаны: прошлое и настоящее".
  4. ↑ 1 2 3 4 Андрей Ян Спустя 100 лет в Эгитуйском дацане повторился священный танец Цам // Информ-Полис. — 2012. — № 09 июля.
  5. ↑ Андрей Ян. Мы в СМИ.
  6. ↑ 1 2 Эгитуйский дацан и Сандаловый Будда. Визит Бурятия.
  7. ↑ Буддийская традиционная Сангха России. web.archive.org. Дата обращения: 8 январь 2026.
  8. ↑ Эгитуйский дацан. web.archive.org. Дата обращения: 8 январь 2026.
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Эгэтын_дасан&oldid=367546" хуудаһанһаа абтаһан