Этигэлэй Дашадоржо

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ номой сангай дансанууд

Тус статья соо жасануудһаа дансанууд хэрэглэгдээ Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ Юрэнхылэгшын номой сангай

Подробнее

Даши-Доржо Итигэлов
буряад хэлэн Этигэлэй Дашадоржо
12-дугаар-й Пандидо Хамба-лама
1911 — 1917
Урид ажаллаһан хүн	Чойнзон-Доржо Иролтуев
Халан абагша	Цыбикжап-Намжил Лайдапов
Түрэһэн үдэр	1852 оной майн 13(1852-05-13) Үлзы Добо һуурин[d], Үбэр Байгалай можо[d], Оросой эзэнтэ гүрэн
Наһа бараһан үдэр	1927 оной июниин 15(1927-06-15) (75 наһатай) Дээдэ Үдын хошуун[d], Буряадай АССР[d], РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас
Хүдөөлһэн газар	Хүхэ-Зүрхэн һууринда, Дээдэ Үдын хошуун, Буряад-Монголой АССР
Шагналнууд
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Этигэлэй Дашадоржо (ород хэлэн "Итигэлов, Даши-Доржо; Панди́до Хамбо́-ла́ма XII Даши́-Доржо́ Этигэ́лов; 1852 оной майн 13(1852-05-13), Үлзы Добо һуурин^[d], Үбэр Байгалай можо^[d], Оросой эзэнтэ гүрэн түрэһэн — 1927 оной июниин 15(1927-06-15) (75 наһатай), Дээдэ Үдын хошуун^[d], Буряадай АССР^[d], РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас наһа бараһан) — эрдэни мүнхэ бэетэй буддын шажанай 12-дохи Бандида Хамба Лама, буряадай бүддын шажанай хүдэлмэрилэгшэ, ХХ зуун жэлэй бүддын шажанай эгээ ехэ мэргэжэлтэдэй нэгэн; 1911—1917 онуудта — Зүүн Сибириин бүддын шажантанай толгойлогшо.

Буддын шажанай (Түбэдэй буддын шажан мүргэлэй) гайхамшаг ажаябуулагша.

Намтар

Уг гарбал, балшар бага ба эдир наһан

Эхэ бэшэгүүдэй баримтаар, Буряад арадай урдаа хараха, түшэхэ, мүргэхэ лама санаартан, 19-дэхи зуун жэлэй ниитын ажал ябуулагша 12-дугаар Бандида Хамба лама Этигэлэй Даша-Доржо Ивалгын аймагай Оронго шадар Үлзы Добо гэжэ газарта түрэһэн намтартай. Хара багаһаа түрэлхидөө гээжэ, таба наһатайһаа Ошор Булаг гэжэ һууринда Ринчин ба Надмит Батобазаровтанай хони адуулжа, хоолойгоо тэжээхэ баатай болоо һэн. Балшар наһанһаа зориһондоо эрмэлзэдэг, бэеэ дааhан абари зангаараа бусадһаа илгардаг. Арбан табан наһандаа нютагһаа гурбан зуугаад модоной зайда оршодог Анаагай дасанда (мүнөөнэй Хориин аймаг дэбисхэр дээрэ) хүрэжэ, тэндэ 23 жэлэй туршада Буддын шажанай гүн ухаан ба эмнэлгын һургаал шудалаа.

Болбосорол

1880-аад онуудай хоёрдохи хахадһаа Эрхүүгэй болон Амуур шадарай Генеральна губерниин ажаһуугшад заатагүй сэрэгэй албанда хизаарлагдан ородог байгаа. Гэхэ зуура, Этигэлов хасагай уг гарбалтай байһан тула, сэрэгэй алба дааха баатай болоо (Сэрэгэй уялга Ород гүрэндэ — 1874—1914). Тиимэһээ Анаагай дасанай Хойто-ламахай Ойбонтын ажаһуугша жиндагуудһаа Этигэловые сэрэгэй албанһаа сүлөөлэгдэхын түлөө түлбэри гүрэнэй һанда оруулхыень гуйһан байна. Түлбэринь 15 гаран жэлэй туршада түлэгдэжэ, Этигэлов саашаа һуралсалаа үргэлжэлүүлжэ шадаа. 1880-яад онуудай һүүл багаар бүхы дэлхэй дээрэ мэдээжэ болоһон ерээдүйн XII Бандида Хамба Лама Даша-Доржо Итигэлов Алайрай дасанда алба хээ. Бурхан багшын һургаал шудалжа, гэбшын, удаань Гэшэ Габжиин нэрэ зэргэ хамгаалан туйлаһан байгаа. Удаадахи жэлнүүдтэ Сүүгэлэй ба Тамчын дасануудта эрхим шудалһан эрдэм мэдэсэеэ дээшэлүүлжэ, Түбэд эмнэлгын үндэһэн мэдэсэтэй болоо.

1898 ондо нютагаа, Янгаажын дасан руу бусажа, уялгата хэлсээнэй ламаар бүридхэгдэжэ, Буддын шажанай гүн ухаанай (шойра) эрдэмээр багшалжа, нэгэ доро гэсхы ламын уялга дүүргэжэ эхилээ.

Зүблэлтэ-Япон болон Дэлхэйн нэгэдэхи дайнда хабаадалга

Этигэлов 1904 ондо Янгаажан дасанай шэрээтэ болоо. Ород-Японой дайнай үедэ баатарай үхэлөөр унаһан сэрэгшэдэй түлөө буян үйлэдэлгын тулада, илангаяа Янгажин дасанай жиндагуудай хандиб үүргэгшэдэй буян хүндэлжэ, Шойрын, Диваажинай дуганууд бодхоогдодог. Этигэлов өөрөө бүхы өөрын зөөриеэ — 15 мянган түхэриг — барилгада хандиб үргөө. Барилгын эхинэй үүсхэл гаргажа, жэшээ харуулаад, ажаһуугшадһаа үргэл болгон горитойхон хэмжээнэй мүнгэ суглуулаа. Тэрэ мүн лэ жиндагуудай болон һүзэгшэдэй дунда гэгээрэлэй болон эмнэлгын ажал ябуулха талаар ехэ оролдолго гаргадаг байгаа.

1911 оной хабар Тамчын дасанда Этигэлов арбан дэбжүүлэгшэд сооһоо шэлэгдэн шалгаржа, Зүүн Сибириин буддын шажантанай арбан хоёрдохи Бандида хамба ламаар һунгагдаа.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай эхилһэн хойно Пандито хамба ламын үүсхэлээр Верхнеудинск хотодо «Бүгэдэ буряадай бүлгэм» байгуулагдаа, тэрэнэй бүридэлдэ 120 санаартанай болон юрын хүнүүд ороһон байна. Ниигэм фронтдо туһалхын тула 130 мянган түхэриг суглуулаа, тиихэдэ эдеэ хоол, формо, эмнэлгын хэрэгсэлнүүдые суглуулаа, болон 30 мянган түхэригтэ дайнай сэрэгэй госпитальдо хэрэгсэлнүүдээр тоноглохо гэжэ шиидэбэ. Этигэлов 1915 ондо бүхы дасануудаар ябажа гараад, мүнгэ суглуулха хэмжээ ябуулга эмхидхээ. Суглуулагдаһан мүнгэн зөөреэр үдэр бүриин хэрэгсэлнүүдые худалдажа абаад, Улаан Үндэгэнэй һайндэрээр фронтдо, госпитальнуудта эльгээдэг байгаа. Гадна Кенсур (урдань Хамба лама байһан) Чойнзон Иролтуев түрүүтэй эмчи-ламанар (түбэд эмнэлгын ажал ябуулдаг ламанар) сэрэгэй госпитальнуудта эльгээгдээ.

1915 ондо Этигэлэй Даша-Доржо Монголой Богдо хаанай гүрэнэй дээдын шагнал болохо «Эрдэнэ Очир» орденоор шагнагдаа. 1916 ондо дайнда дуудагдаһан зондо, мүн шархатаһан, баатарай үхэлөөр унаһан зоной гэр бүлэнүүдтэ туһаламжа үзүүлхэ талаар тусхай ажал, алба хэһэнэйнь түлөө Оросой Гэгээн Аннын 2-дохи шатын орденоор шагнагдаһан байха юм.

1917 оной июль һарада Тамчиин дасанда үнгэргэгдэһэн Бүгэдэ буряадай хоёрдохи съезд дээрэ Этигэлэй Хамба лама тэрэнэй түрүүлэгшээр һунгагдаа һэн. Уданшьегүй съездын һүүлээр үбшэнһөө боложо, Этигэлов Пандидо хамба ламын тушаалһаа буужа, 1917 оной сентябрь һарада Янгаажанай дасанда бусажа ерээ.

1920 оной һүүлээр

Нэгэтэ Даши-Доржо Этигэлов харгыдаа 1921 оной Монголой хубисхалай һүүлээр уданшьегүй Монголһоо бусажа ябаһан Агван Доржиевтай уулзаба. Домог хөөрэнэй ёһоор, Этигэлов Доржиевта иигэжэ хэлээ һэн: «Та наашаа дэмы бусажа ерээл хат. Хари гүрэндэ байбалтнай, дээрэ байгаа. Уданшьегүй ламанарын тушаалган эхилхэнь. Таниие барижа абаа һаа — тэндэ амиды үлөөхэгүйл хаш». Зүблэлтэ засагтай эбтэй харилсаха аргада найдажа байһан Агван Доржиев харюудаа: «Юундэ өөрөө ошоногүйбта?». Этигэлэй Хамба: «Тэдэ намайе барижа үрдихэгүй» гэжэ хэлээ.

Һүүлшын үдэрнүүд

Домогой ёһоор, 1927 оной июниин 15-да Этигэлэй Хамба бадма сэсэгэй түхэлөөр һуугаад, шабинараа суглуулжа, «75 жэлэй үнгэрхэдэ, таанар намайе эрьежэ, минии бэе харахат» гэһэн заабари үгэбэ. Удаань «Һуга Намши» — наһа барагшадта һайн һайханиие хүсэһэн тусхай зальбарал уншагты даа гэжэ гуйһан байна. Амиды багшынгаа байһаар хажуудань шабинарынь маани мэгзэм үгүүлхэеэ зүрхэлбэгүй. Тиихэдэнь Хамба лама өөрөө энэ зальбарал уншажа эхилбэ; шабинарынь аргаахан баһал даган уншажа эхилээ. Тиигэжэ Даши-Доржо Этигэлов Тукдам бисалгалай байдалда байхадаа, Буддын шажанай номнолоор, нирваанда ороһон байна.

Тэрэниие хахасалгын үедөө байһан түхэлдэнь лэ (бадма сэсэгэй түхэл) хуша модон хуурсаг соо хүдөөлүүлһэн байна.

Эрдэни мүнхэ бэе ололго

Этигэлэй Хамбо-ламын ордон Ивалгын дасанда

Гэрээд үгын ёһоор, 1955 ондо 17-дугаар Бандида хамба лама Лубсан-Нима Дармаев түрүүтэй бүлэг ламанар засаг баригшадһаа нюусаар Хүхэ-Зүрхэнэй буряад хэлэн Голубое сердце)нютагта саркофагые Хамба Ламын бэетэй хамта бодхооһон байна. Байдалайнь хубилаагүй байһыень баталан, ламанар хэрэгтэй ёһолол бүтээжэ, хубсаһа хунарынь һэлгэжэ, һөөргэнь бумхан соо табиба.

1973 ондо 19-дэхи Бандида Хамба лама Жамбал-Доржи Гомбоев болон ламанар мүн лэ хамба лама Этигэловые шалгажа, бэеын аюулгүй байдалда этигэһэн байна.

2002 оной сентябриин 7-до Гилбира нютагта ажаhуугша наян наhатай Амгалан Дабаевич Дабаев XXIV дүгээр Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевтэ Этигэлэй Хамба ламын Хүхэ-Зүрхэн нютагта байhан газарыень заажа үгэбэ. Сентябриин 10-да Хамба лама Дамба Аюшеев бүлэг ламанар болон һүзэгшэдтэй хамта Хамба лама Этигэловэй байһан саркофагые үргөөд, хэрэгтэй ёһололой үйлэ хэрэгүүдые бүтээһэнэй удаа бэеынь Ивалгын дасанда дамжуулһан байна.

2008 оной октябриин 31-дэ Ивалгын дасанай Хамба Ламын Этигэл Хамба Ламын ордониие арюудхаха ёһолол үнгэрбэ. Агууехэ Багшын эрдэни мүнхэ бэеые һүмэ руу һүрөө тэмдэгэй ёһололоор ордон руу даган оруулһан юм.

Ламын бэе тухай эрдэм шэнжэлгэ

XII-дугаар Бандидо Хамба ламын үэрдэни мүнхэ бэеын гайхамшаг үзэгдэл эрдэмтэдээр шэнжэлэгдэнхэй

Буряадай Буддын шажанай дээдын засаг баригшадай зүбшөөлөөр бидэндэ ойролсоогоор 2 мг дээжэ — үһэнэй, арһанай хэһэгүүд, хюмһанай хоёр тайралта үгтөө. Инфра-улаан (спектрофотометри) уураг зүйлнүүдые амиды наһанай шэнжэтэй гэжэ харуулаа — зэргэсүүлхын тулада бидэ ажалшадһаа адлирхуу дээжэ абаабди.

… Саркофаг нээгдэхэдэшье, мүнөөшье үхэһэн хүнэй үнэр үгы байгаа.

— Виктор Звягин, Судмедэкспертизын Орос гүрэнэй түбэй хүниие адлидхалгын таһагые даагша

Ородой Холбоото Уласай габьяата эмшэн, профессор Виктор Звягин сурбалжалагшын сэхэ асуудалда: «Лама амиды гэжэ хэлэхэ аргатай гүбди?» — «Үгы. Бэеын температура 20 градусһаа доошоо байбал үхэлэй үнэн тэмдэг» гэжэ харюусаа // Россия. — 2005. — № N28. — С. 11..

2004 ондо Этигэловэй арһанда шэнжэлгэ хэхэдээ, ламын бэедэ бромой холисын суглуулбари юрын хэмжээнһээ 40 дахин ехэ байгаа.

Эксгумациин үедэ Этигэловэй саркофаг соо дабһа дүүрэн байһаниинь элирээ, энэнь «зарим газартань арһандань хохидол ушаруулһан — хатааһан» (Доктор Звягинай хэлэһээр, 1973 он болотор саркофаг соо дабһан байгаагүй). Энэнь, илангаяа, олоной зоной мүргэн золголгын үдэрнүүдтэ бэеын шэгнүүрэй хэлбэлзэл (100 г дотор) үзэгдэлые тайлбарилжа магадгүй. Хатаагдаһан бүд гү, али дабһан уһанай уурые шэнгээжэ, эдэ үдэрнүүдтэ (жэлдээ хэдэн удаа) бэеын шэгнүүрые нэмэгдүүлдэг. Хэдэн үдэрэй туршада мүргэн золголгын удаа бэеын гадаргууһаа үлүү шүүдэр ууршажа, хүлһэн шэнги болодог. Саркофагай нээгдэһэнэй һүүлдэ түрүүшын хэдэн жэлнүүдтэ бэе жэлдээ 2 кг хүрэтэр нэмэгдэдэг байгаа. Зургаан жэлэй туршада шэгнүүрынь 5-10 килограммаар дээшэлжэ, 41 килограммда хүрэнэ.

Хамба лама Дамба Аюшеевэй зарлигаар 2005 оной январь һараһаа Этигэловэй бэеын бүхы эмнэлгын болон бэеын тамирай шэнжэлэлнүүд зогсоогдоһон байна..

Дурасхаал

Янжима Васильева, үбгэн абань Хамба ламын аха дүү хүбүүн байһан, 2002 ондо «Этигэловтэй хамта» гэһэн мэдээсэлэй түб, Этигэлэй хамбын нэрэмжэтэ дээдэ һургуули 2004 ондо байгуулаа. Энэ институдта 2013 оной апрель һарада Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ В. В. Путин, олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй мэдээсэһээр, «хоёр дахин Мүнхэ эрдэни бэетэнтэй харилсаһан байна.».

Этигэловэй түрэһэн Оронго нютагай шадар оршодог Үлзы Добоо нютагта 2005 ондо эм домто шэдитэ уһанай (аршаанай) эхин элирүүлэгдэжэ, тэндэнь XII дугаар Бандито хамба ламадаДашм-Доржо Этигэловта зорюулагдаһан субарга бодхоогдоо. Буддын шажанай «Үлзытэ аршаан» бүридэл мүнөө сагта һүзэгшэдэй мүргэлэй түб болонхой.

Ажаглалтанууд

Тодорхойлолго

Ном зохёол

• Амоголонова Д. Д. Возвращение Хамбо-ламы Итигэлова в контексте постсоветской десекуляризации общественного сознания // Tartaria Magna. — Институт монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН, 2012. — № 1. — С. 128—147.
• Жуковская Н. Л. «Феномен Итигэлова»: версии религиозные, научные, антинаучные и другие // О буддизме и буддистах. Статьи разных лет. 1969–2011 / Н. Л. Жуковская, В. И. Корнев. — М.: Ориенталия, 2013. — С. 262—279. — 480 с. — ISBN 978-5-91994-023-4 ISBN 978-5-94303-047-5
• 'Бардуева, Туяна Цыреновна.' ХII Пандито Хамба Лама Даши-Доржо Итигэлов в традициях бурятского буддизм. — Чита: ФГБУН Институт монголоведения, буддологии и тибетологии Сибирского отделения РАН, 2012.
• Бардуева Туяна Цыреновна Пандито хамбо лама Даши-Доржо Итигэлов и обновленческое движение в Бурятии // Вестник Бурятского государственного университета. Философия. — 2010. — № 8.
• Федотов Артём Александрович, Лаврецкая Ирина Александровна Бурятское чудо или загадочный феномен Итигелова // Проблемы науки. — 2018. — № 4 (28).
• Antonov V. I. The phenomenon of the Eternal Body, or reality of the irreal // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 2010. — № 1.

Ссылкэнүүд

• Институт Итигэлова (ород хэлэн).
• Статья о Даши-Доржо Итигэлове (ород хэлэн). Центр тибетской культуры и информации.
• Свидетели чуда нетленного тела Итигэлова рассказали свои истории (ород хэлэн). baikal-daily.ru/news (1 ноябрь 2021).
• Внутри статуи Будды нашли мумию мастера медитации (ород хэлэн). lenta.ru/news (24 февраль 2015).
• «Итигэлов. Смерти нет». Документальный фильм. (ород хэлэн). НТВ (2017).