Монголой эзэнтэ гүрэн

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
 Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган.
Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования.
Объявление размещено 17.08.2025 и не должно присутствовать на странице более двух суток.
Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}}
Каганат-эзэнтэ гүрэн
Монголой эзэнтэ гүрэн
монгол хэлэн Их Монгол улс?, ᠶᠡᠺᠡ
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
ᠤᠯᠤᠰ?
Монголой эзэнтэ гүрэнэй үргэдхэлгэ (1206—1294)   Монголой Эзэнтэ Гүрэн   Алтан Ордон   Чагатайн аймаг   Хулагуудай гүрэн   Эзэнтэ гүрэн Юань

Монголой эзэнтэ гүрэнэй үргэдхэлгэ (1206—1294)

  Монголой Эзэнтэ Гүрэн
  Алтан Ордон
  Чагатайн аймаг
  Хулагуудай гүрэн
  Эзэнтэ гүрэн Юань
Всемонгольское государство 12-р зууны Монгол ханлиг аймгууд.gif
Golden Horde flag 1339.svg →
Flag of Chagatai Khanate.svg →
Flag of Ilkhanate.svg →
Yuen Dynasty 1294 - Goryeo as vassal.png →
1206 — 1368
Ниислэл Аварга (1206—1235)
Каракорум (1235—1260)[1][2][3][4]
Шанду (1260—1264)[2]
Ханбалык (1264—1368)[2][5]
Хэлэн(үүд) монгол, түүрэг, хитад, перси[6]
Гүрэнэй хэлэн монгол хэлэнүүд[d]
Шажан мүргэл тэнгэриин шүтөөн, бөө мүргэл, буддын шажан, несторианство, лалал шажан
Мүнгэнэй хэмжүүр балыш, чау, цянь
Талмай

багсаамжалгаар 33 000 000 модо² (1279)[7]

багсаамжалгаар 24 000 000 модо² (1309)[8]
Хүн зон олон  110 000 000 хүн. (1279)[7]
Хүтэлбэриин түхэл һунгамал хаанта засаг[d] и уг залгамжалһан хаанта засаг[d]
Уг Чингисэйхид
Хуули тогтоолгын засаг Хуралдаан
Агууехэ хаан (Каган)
 • 1206 — 1227 Чингисхан (түрүүшын)
 • 1333 — 1368/1370 Тогоон-Тэмур (Юаниин һүүлшын хаан)
Үе залгамжалдаг ёһо
← Хамаг монголой гүрэн

Юаниин эзэнтэ гүрэн →

Алтан Ордон →

Чагадайн аймаг →

Хулагуудай гүрэн →
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Монго́лой эзэнтэ гүрэн (ород хэлэн Монгольская империя) (монгол хэлэн Монголын эзэнт гүрэн?, ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ
ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ
ᠭᠦᠷᠦᠨ?; {langi|mn|Их Монгол улс}}?, ᠶᠡᠺᠡ
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
ᠤᠯᠤᠰ?; Yeke Mongɣol ulus — «Ехэ Монголой гүрэн») — XIII зуун жэлдэ Чингис хаан болон тэрэнэй Чингисидүүд- залгамжалагшад монголшуудай эзэмдэлгын үрэ дүндэ бии болоһон улас, түүхэдэ эгээн томо уласуудай жагсаалтые дэлхэйн түүхэдэ эгээн томо зэргэлээд эзэлһэн газар нютагые багтааһан гүрэн[9] Зүүн Европоһоо Япон далай хүрэтэр болон Агууехэ Новгородһоо Зүүн Урдахи Ази хүрэтэр (талмайн багсаамжалгаар 24 сая модо²[10] али 33 сая модо²[11]).

Юрэнхы мэдээлэл

Монголой эзэнтэ гүрэн, 1207 он багаар

Хүгжэлтын үедэ Түб Азиин , Урда Сибириин , Зүүн Европын, Дундада Зүүнэй, Хитадай, Түбэдэй үргэн уудам нютаг дэбисхэрые хамтаруулһан. XIII зуунай хоёрдохи хахадта эзэнтэ гүрэнэй һандарал эхилжэ, 1269 ондо түгэсэбэ[12], аймаг бүхэнэй хаан бүхэн (эзэнтэ гүрэнэй түбиие захиржа байһан Хубилайһаа бусад) өөһэдыгөө бэеэ дааһан гэжэ тунхаглажа, Чингизидүүдэй толгойлһон тусхай можонуудай бэеэ дааһан хаашуул гэжэ бэе бэеэ хүлеэн зүбшөөрһэн үедэ. Ехэ Монголой эгээл ехэ хэсэгүүд гэхэдэ, Юань эзэнтэ гүрэн, Зүүчиин Алтан Ордо, Хулагуйд Улас (Илхан улас) ба Чагатай Улас. Ехэ хаан Хубилай Юань эзэн хаанай нэрэ зэргэ абажа (1271) ниислэлые Ханбалик (мүнөөнэй Бээжэн) руу нүүлгэжэ, бүхы можо нютагуудые дээдын эрхэтэй гэжэ мэдүүлбэ. XIV зуунай эхиндэ эзэнтэ гүрэнэй албан ёһоной нэгэдэл де-факто бэе дааһан уласуудай холбоон хэлбэридэ һэргээгдэһэн.

1368 ондо Юань эзэнтэ гүрэн үгы болобо[13], тиигээд энээнтэй хамта Монголой эзэнтэ гүрэн һүүлдэнь баһал үгы болоо.

Монголой эзэнтэ гүрэн 1279 ондо

Нэрэ

Монголой эзэнтэ гүрэн өөрыгөө (Дунда монгол хэлэн) Дунда монгол гэжэ нэрлэбэ — Yeke Mongɣol ulus; хуушан монгол бэшэг дээрэ — ᠶᠡᠬᠡ
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
ᠤᠯᠤᠰ. түүрэг хэлэн дээрэ— Kür uluγ ulus[14].

Монголшууд өөрынгөө гүрэниие «мөнгө,мүнгү» — «Мүнгэн» гэжэ «Түмэр» Хитань Ляо династитай ба «Алтан» Жүрчэн Цзинь династитай (1115—1234) зэргэсүүлжэ нэрлэдэг байгаа]][15]. Хитад ном зохёолой «Хэй-да ши-люэ» гэһэн толилолгодо 1237 ондо Ехэ Монголой арад түмэн гүрэнөө «Агууехэ Мүнгэн уг» гэжэ нэрлэдэг байгаа гэжэ бэшээтэй[16].

Гүрэнэй байгуулга

Монголой түүхэ
State emblem of Mongolia.svg
Соёл · Түүхэ · Газар зүй
Урдын түүхэ
Хабтагар хүүрнүүдэй соёл
Хүннүүдэй гүрэн
209 до.н.э–93 н.э
Сяньбинай гүрэн
93-234
Жужаньский каганат
330-555
Восточно-түүрэгэй каганат
603-746
Уйгурай каганат
744-840
Киданиин каганат
907-1125

Татарнуудые болон Хэрээдүүдые эзэмдэн илажа, Тэмүүжэн (Чингис хаан) арад зоноо — сэрэгые гуримшуудан эмхидхэжэ эхилбэ. 1203—1204 оной үбэл Монгол гүрэнэй һууриие табиһан хэдэн шэнэлэлгэнүүд бэлдэгдэһэн байна.

  • Эгээл шухала шэнэлэлтэнь мянган, зуугаад, арбаад гээд хубаагдаһан сэрэгые шэнээр эмхидхэхэ асуудалда хабаатай байгаа. Иимэ аргаар хүтэлбэри болон журам сахилга һайжарһан, эгээл шухалань гэхэдэ, сэрэгүүдые эмхидхэхэотог обогой заршам усадхагдаһан. Тиигэжэ дэбжүүлгэ гэр бүлын баяд ноёшуулда дүтэ байдалаар бэшэ, харин хубиин шадабари болон хаанда үнэн сэхэ байдалаар тодорхойлогдодог байгаа.
  • Тэмүүжин һүүлшын дайнһаа һургаал абаһан, тэрэ Ван Хаанай харууһагүй штабые бараг, ямаршье һаадгүйгөөр эзэлжэ шадаһан. Тусхай корпус байгуулагдаһан, хаанай өөрын харуулай нэгэ түхэл, тэрэнь хоёр хубида хубаагдаһан: тургаудууд — үдэрэй харуул, хэбтэулнүүд — һүниин харуул (70 ба 80 хүн).
  • Гадна мянган баатарнуудһаа бүридэһэн элитэ һалбари эмхидхэгдээ — дайшалхы аша габьяагай түлөө энэ хүндэтэ нэрэ зэргэдэ эрхим сэрэгшэд хүртэдэг.

Найманууд болон меркидүүдэй бута сохилго, Жамухые саазалһаниинь гээд 1205 оной намар ута талын дайн байлдаанууд доро зурлаа зураба. Ехэ Талын Евразиин зүүн талада Тэмүүжиндэ үһэрилдэ хэншье үлөөгүй, монголшууд дэлхэйн түүхын тайзан дээрэ гарахаяа бэлэн байгаа.

1206 оной март һарада Онон голой эхин шадар Хуралдаан боложо, Тэмүүжэниие Ехэ хаанаар һунгажа, Агууехэ Монголой гүрэн байгуулагдаһан тухай соносхогдоо. Хубаариин заршам ганса сэрэгтэ бэшэ, харин бүхы арад зондо хабаатай һэн. Мянган, зуу, арба гэжэ нэрлэгдэһэн хадаа иимэл тоотой хүн зон мүнөө таараха тоотой сэрэгшэдые хангаха ёһотой болоо. «Хүхэ Дэбтэр-Бичиг» гэжэ Хүхэ дансада бэшэжэ абаг, удаань номууд болгожо уяад, бүхы олон хэлэтэ албатанай хубинуудта хэблэгдэн оруулагдаха"[17]. Гүрэнэй бүхы байгуулгын гол зорилго — дайнда захирагдаһан байгаа.

Сэрэгтэ шууд шэнэлэлтэнүүд тухай хэлэбэл, эндэ бүри томо сэрэгэй бүлэг — түмэнүүд (арбан мянган) нэбтэрүүлэгдээ. Хаанай хубиин харууһан нэгэ түмэн хүрэтэр ехэ боложо, мянган баатарнууд тэрэ бүлэгтэ бүридхэгдээ. Юрын хэшэгтэн алишье сэрэгэй бүлэгэй, тэрэ тоодо мянган хүнһөө бүридэһэн, ямаршье захирагшаһаа үндэр зэргэтэй байгаа.

Цзиньтай дайлалдаан

Гол үгүүлэл:Монгол-цзиньнуудай дайн

Монгол гүрэнэй гадаада бодолгын гол зорилго хадаа эзэнтэ Цзинь гүрэнтэй дайлалдаха байгаа (Цзинь династи (1115—1234). Энэ дайе монголшууд нангин гэжэ хэлсэдэг һэн. Монголой ниигэмэй талаһаа харабал, дайн олон тоото угсаатанайнь үхэлэй түлөө, илангаяа Амбагай хаанай нэрэ бузарлаһан үхэлэй түлөө шуһанай үһөө абаха үйлэ удхатай байгаа. Чингис хаанай эсэгын Есүгэй-баатарай үхэлдэ зэмэтэй татарнуудай угсаатанһаа үһөө абаха хүсэлые баһал анхарха хэрэгтэй. Тэрээнһээ гадна Монголой гүрэнэй Ехэ хаан жүүрчэнүүдэй алба таталгаһаа болон барлагай (вассалай) тушаалай үүргэһөө хашардаг байгаа. Тэрэ үедэ Цзинь хаанай эзэлжэ байһан тэнгэриин хүбүүнэй нэрэ зэргэдэ Чингис хаан һанаатай байгаа. Цзиньтэй зүрилдөөнэй урда тээ горитойхон сэрэгэй болон дипломатиин бэлэдхэл хэгдээ. Цзинь уласай найдамтай холбоотонуудые зүрилдөөндэ оролсохоһоонь һэргылэн усадхаха зорилготой үйлэ ябуулганууд хэгдээ.

1207 ондо Чингис хаанай ехэ хүбүүн Джучи Сүбэдэй хоёрой ударидалга доро хоёр түмэн сэрэгшэд хойто хилэ эльгээгдэбэ. Ой талын хилэ дээгүүр тэнэжэ ябаһан ойрадууд һайн дураараа монголшуудта тушаагдаад, харгы зааха хүнүүдээршье хангадаг байгаа. Тэдэнэй һүүлээр олон ойн отогууд, тэрэ тоодо буряадууд, баргудууд үгэ соонь байха һаналтай байһанаа мэдүүлээ. Минусинскын нуурта ажаһууһан енисейн киргизүүд мүн лэ монголшуудта эсэргүүсэхэеэ зүрхэлөөгүй. «Тэдэнэр өөһэдынгөө дуулгабариие мэдүүлжэ, сагаан шонхорнууд, сагаан моридоор, сагаан булгнуудаар бэлэг барижа, эзэндэ һүгэдэн мүргэбэ.»[18]. Киргизүүдэй албатан байһан Сибириин олон обогууд тиигэжэ мүн лэ Агууехэ хаанда һүгэдэн захирагдаба. Олон арадуудые тулалдаангүйгөөр эзэлжэ, гүрэнэй хойто хилэ сүлөө болгон баталан абаһан Джучи эсэгынгээ түб руу бусаба. «Чингис хаан иигэжэ хэлэбэ: „Ши минии хүбүүдэй ехэнь гээшэш. Гэрһээ гаража үрдингүй, хүн зоноо, мори унаагай алданшьегүйгөөр ойн арадуудые эзэлжэ, элүүр мэндэ бусажа ерэбэш даа. Тэдэниие шамда албатан болгон үгэнэб“»[18].

Ойн арадуудые эзэлһэн хойноо дары Сүбэдэй гүрэн түрын баруун хилэ эльгээгдэжэ, тэндэ Тохтоа-беки хүбүүдтэеэ ударидаһан мэргэдүүд үйлэгдэлнүүд, Кучлугэй ударидаһан наймаанууд хүсэ шадалаа суглуулжа байгаа. 1208 оной эхеэр Иртыш голой жалгада Бухтармын уулзуурта тулалдаан боложо, монголшууд дайсадые диилээ. Меркидэй ноёд баруун тээшээ Половчан -кипчагууд руу зугадаһан, Кучлуг урагшаа Долоон гол руу зугадаһан, тэндэ тэрэ Хара-Хитанай гурханда Жулхугэй хоргодоһон газарта.

Урда зүгтэ Монгол улас Си Ся гэһэн Тангут уластай хилэлдэг байгаа. Түрүүшын Тангут хаанта улас руу дайшалхы ябадал 1205 ондо Елу Ахайн ударидалга доро ябуулагдаа. 1207 ондо монголой ехэ сэрэг тангутуудта эсэргүү шэнэ дайшалхы ябадал гаргаба. Ехэ мал баригдаһан, тэрэ тоодо монголшуудай үндэрөөр сэгнэдэг тэмээ; гэбэшье, энэ кампаниин гол зорилго — урда хүршэнэрые захирха — бэелүүлэгдээгүй. Монголшууд нэгэшье хэрэм эзэлжэ шадаагүй. Энээнтэй холбоотойгоор хоёр жэлэй үнгэрһэн хойно Чингис хаан бүри һайн бэлэдхэлтэй байһан шэнэ ябадал эмхидхэгдээ. Бүһэлэлгын зэбсэгүүд, анхан түрүүшынхиеэ монголшуудай хэрэглэһэн, Ураахай хотые эзэмдэжэ, Йимэнь острогые хааха боломжо олгобо. Хээрын тулалдаануудта тангудуудые хоёр дахин илажа, монголшууд ниислэл Чжунсиниие бүһэлбэ. Голой уһан хотын захада үерлэжэ байһан тула тэдэ удангүй бүһэлэлтэеэ болюулжа, һөөргөө тэхэрихэ баатай болоо. Зүгөөр Си Ся уласай захирагша энхэ тайбаниие гуйжа, һайн һанаагай тэмдэг болгон басагаяа Чингис хаанда хадамда үгэбэ. Байлдаанай үрэ дүн: боломжотой дайсан ехээр һула болоо, ехэ хэмжээнэй олзо абтаба; монголой сэрэгүүд хэрэмүүдые эзэлжэ, хитад маягай сэрэгтэй тэмсэхэ дүй дүршэлтэй болоо.

Уйгар Идикут (захирагша) Баурчук 1209 ондо монгол хаанда захирагдаха тухайгаа тунхаглаа. Сию (Баруун нютаг дэбисхэр (мүнөөнэй Синьцзян) дэбисхэр дээрэ оршодог Уйгур улас урид бэеэ дааһан үндэһөөр Кара-Хитан хаанда захирагдадаг байгаа, гэбэшье тэдэ өөрыгөө тусгаарлаха замые шэлэһэн Уйгар гүнлигүүдэй дотоодын хэрэгүүдтэ оролсодоггүй байгаа[19].

Уйгуриин ниислэл хотодо Кара-Хитанай амбан захирагша Шукем алуулагдажа, монгол хаанай вассал болохо хүсэлөө мэдүүлжэ, элшэн сайдые монголшуудта эльгээбэ. Иимэ ушар мэдээсэлдэ Чингисхан сэдьхэлээ хананги байба; Баурчугые табадахи хүбүүмни гэжэ соносхожо, басагаяа хадамда үгэбэ. 1210 ондо Долоон голдо амидардаг Карлук угсаатанай хаан Арслан Чингис хаанай засаглалые һайн дураараа хүлеэн зүбшөөрбэ. 30-мянган хүнһөө бүридэһэн карлугтанай морин сэрэг монгол сэрэгэй бүридэлдэ оруулагдаа. Арсланай жэшээгээр Алмалыгые (дунда зуунай хото) захирагша Бузар уданшьегүй хойноһоонь дахаба.

Монголой засагай газар Цзинь гүрэнтэй дайнда бэлэдхэлтэй холбоотой бүхы даабаринуудые урагшатай дүүргэбэ. Боломжотой дайсадые усадхажа, хамтарха холбоотонуудые оложо, сэрэгые хангахын тулада эд зөөриин нөөсэ оложо, энэнь мүн лэ ехэ һуурижан байһан уластай тэмсэхэ сэгнэшэгүй дүршэлтэй болоһон юм. Энэл үедэ уласхоорондын байдал Цзиньдэ тон хэсүү тааруугүй хүгжэжэ байгаа, тэдэ гурбан фронтдо дайн хэхэ баатай болоо: урда зүгтэ — Сун Эзэнтэ гүрэнтэй, баруун тээ — тангуудтай, харин гүрэн доторынь «улаан дэгэлтэн» гэһэн арадай буһалгаан боложо байгаа.

Энэ үедэ Цзинь хаан наһа бараһан болоод Ваньян Юнжи шэнэ захирагшаар (Цзинь уласай) соносхогдоо. Чингис хаан, үшөө албан ёһоор Цзинь гүрэнэй вассал байһан, шэнэ эзэн хаанай хаан шэрээдэ һууха тухай мэдээсэл абахадаа, мүргэхэеэ арсажа, иигэжэ хэлэбэ: «Би Дунда талада байһан эзэн хааниие Тэнгэриин тэмдэгтэй хүн гэжэ тоолодогби. Харин энэнь юрын, аймшагтай, тиимэ хүндэ яажа һүгэдэхэб!» Шэнэ Цзинь эзэн хаан монголшуудта дай соносхохоёо һанаһаншье һаа, тиигэхэеэ зүрхэлөөгүй. Чингис хаан баһал тиимэ юумэ хэхэ һанаатай байгаа, харин нэн түрүүн сэрэгүүдые һайнаар бэлдэхэ хэрэгтэй гэжэ тобшолол хэбэ — «Юань-ши» соо бэшээтэй: «Цзинь элшэн сайд бусажа ерээд, бүхы юумэеэ хөөрэбэ. Юнь-цзи уурлаба, зүгөөр хаан өөөрөө бэлэг үргэлтэй дахин бии болоторынь хүлеэхэ хүсэлтэй байгаа, тиигээд тэрэниие үгы хэхэ саг ерэхэ гэжэ найдаа. Эзэн хаан энээн тухай мэдэжэ абаад, тиимэһээ Цзиньтэй холбоо таһалжа, бэлэн байхын тулада сэрэгүүдэй журам сахилгын шанга байдалые хүсэлдүүлһэн байна.»[20].

Монголшууд ба хитадууд хоёрой хоорондохи тулалдаан. Гар бэшэгһээ миниатюра Джами ат-таварих Рашид ад-Дина

1211 оной хабарһаа эхилээд, У-ша-пу хилын харуул шадар сэрэгэй үйлэ хэрэгүүдые Ноён Жэбэгэй ударидалга доро сэрэгэй бүлэг ябуулдаг байгаа. Намартаа Чингис хаанай гол сэрэгүүд хүрэжэ ерэбэ. Хэдэн томо хотонуудые эзэмдэжэ, монголшууд Ехэ хэрэмһээ хойто зүгтэ оршохо Цзиниин эзэмшэлые буляан эзэмдэжэ, эзэнтэ гүрэнэй баруун ниислэл Сицзиниие (мүнөөнэй Шаньси можодо) бүһэлбэ. Жэбэ корпус Зүүн ниислэл Цзинь хотые һандаргаһанай һүүлдэ гол сэрэгтэ ниилэлдэн ороһон байна. Монголой сэрэг Ехэ хэрэмые гаталжа, Ехулин уулын шадар ехэ журчен сэрэгые бута сохибо. Тиигээд Жэбээгэй ударидалга дорохи авангард Чабчиалай дабаанаар дамжан, Цзюйюнгуань гэһэн шухала хэрэмые эзэлһэн байна. Удаань эзэнтэ гүрэнэй дунда ниислэл Чжунду (мүнөөнэй Бээжэнэй дэбисхэр дээрэ) ошохо зам нээгдэбэ. Монголшууд хотын оршон тойрониие дээрмэдэн буляабашье. Зүгөөр, һайн бэхижүүлһэн ниислэлые мүнөө дээрээ абажа шадахагүй байһанаа мэдэржэ, Чингис хаан сэрэгые саг зуура тала руу һөөргэнь татахыень захирба. Бусаха замдаа Елу Ахай ба Елу Тухуа хоёрой хиданууд эзэн хаанай адуу һүрэгүүдые эзэлжэ, Цзинэй морин сэрэгтэ ехэ хохидол ушаруулһан байна.

Монголшуудай амжалтада хубитаяа оруулһан шэнэ зүйл хадаа олон тооной сэрэгтэй хидаанай сэрэгэй ударидагшадай тэдэнэй талада шэлжэн ороһониинь болоно. Илангаяа Елу Люгэе тэмдэглэхэ шухала, юуб гэхэдэ, тэрэ 1212 оной эхиндэ баруун хойто зүгэй дахин эзэлһэн газарнууд дээрэ Хидаан уласые һэргээхэ тухай соносхожо, Чингис хаантай хэлсээ баталһан байна.

1212 ондо монголшууд дахин Цзиньшүүдтэ добтолбо: тэдэнэй сэрэгүүд Баруун ба Дунда ниислэлнүүдые аюулда оруулба. Цзюцзинай ударидалга дорохи Цзинь сэрэг ниислэлнүүдэй хаалтада таһалан орохоёо оролдобошье, Хуаэрцзюй (Цюань-эль-цзюй) хотодо һүрөөтэйгөөр илагдаһан байна. Намартаа Чингис хаан Сицзиниие бүһэлжэ, ниислэл хотые абархаяа ерэжэ байһан үшөө нэгэ Цзинь сэрэгые бута сохибо. Монголшууд хотые шуурганаар добтолон эзэлхэ гэжэ оролдобошье, гэнтын годлиин һомонһоо хаанай шархатаһан ушарһаа бүһэлэлтэеэ болюулжа, һөөргөө тэхэрихэ баатай болобо.

1213 оной намар болотор монголшууд Хэбэй, Шаньдун можонуудые, мүн зүүн зүгтэ Ляодун хахад аралые бараг бүрин эзэлһэн; гарһаа гарта дамжан ерэһэн Жююнгуань хотын эгээл шухала хэрэмые Хидаанай гарнизон Жэбэ ноёндо тушааба. Энэ илагдаһаниинь һүүлдэнь эзэнтэ гүрэнэй засагай газарые сэдьхэл хүлгөөтэй болгобо: хоёр жүрчэн захирагшад сэрэгүүдтэйгээ хамта дайсанай тала руу орожо, Хушаху захирагша эзэн хааниие алаад, засагые гартаа абаһаншье һаа, удангүй өөрөө наһа бараһан. Гэхэ зуура, Мухали Хуанхэ мүрэнэй аманда хүрэбэ; Шара мүрэнһөө хойто зүгтэ оршодог бүхы газар нютагууд монголшуудай мэдэлдэ байгаа. Гансал арбаад острогууд ба Дунда Ниислэл хото барижа шадаа.

Чжунду хотые хэдэн һарын туршада бүһэлһэн хойно 1214 оной хабар монголой ноёд Чингис хаанда добтололго эхилхыень дурадхабашье, хаан Жүрчэншүүдтэй эблэрхэ гэжэ шиидэбэ. Тэрэнэй шиидхэбэри тулалдаануудһаа, тахал үбшэнэй һүжэрэлһөө боложо сэрэгшэдэй ядарһан, эсэһэн байдал дээрэ үндэһэлэгдэһэн байжа болоо[21]. Тэрээнһээ гадна Кара-Хидаанай хаанта уласай засагые эзэмдэһэн Кучлугай баруун зүгтэ эдэбхитэй боложо байһан тухай мэдээсэл тэрээндэ хүрэбэ. Шэнэ эзэн хаан Цзинь сайдайнгаа зүбшэлые анхарба: «Энхэ тайбан тогтоохо элшэниие эльгээхэ, тиигээд тэдэнэй сэрэгүүдэй гарахада, шэнэ хэмжээнүүдые абаха гээшэ эгээл һайн байха.»[22]. Энхэ тайбанай хэлсээнэй ёһоор Чингис хаан Цзинь хүүхэн тайжа эхэнэрые һамган болгожо абаһан; журхэншүүд эрэшүүлэй, мориной, алтанай, торгоной асари ехэ татабари түлэдэг һэн. Олзо ашаатай монгол сэрэг хойто зүг руу һөөргэдэбэ.

Чжунду хотын бүһэлэлтэ. Джами ат-таварих гэһэн гар бэшэгһээ миниатюра

Тэрэл жэлэй зун эзэн хаан Чжунду хотоһоо урда ниислэл Кайфэн руу зугадаба. Энээнэй удаа Цзинь уласай тала хилын арадуудһаа (онгууд, даанууд болон бусад) бүридэһэн «дю» сэрэгүүд Цзиньшүүдэй эсэргүү буһалгаа хэжэ, Чжунду хотоһоо гараха захиралта абаһан. Тэдэниие зэбсэггүй болгоод хилэ руу дамжуулха тухай Цзинь ордоной энэ захиралта буһалгаанда хүргэбэ, энэ хэрэгтэ монголшууд оролсоогүй. Түбэй ниислэлые «Дю»-гэй сэрэгүүд болон тэдэнтэй нэгэдэһэн зарим Хитадай феодалнуудай бүлэгүүд хаажа байгаа. Чингис хаан байдалые хинахын тулада Самухиин ударидалга доро сэрэгүүдые эльгээбэ. Цзинь хаан шэрээгэй залгамжалагша Чжундуһаа урда зүгтэ зугадажа шадаһан болоод Ваньян Фусин үнинэй һалаха болоһон хото хамгаалха ажалые хүтэлбэрилһэн байна. Хойто жэлэй зун ниислэл хотодо үлдэһэн үлэсхэлэн хэмжээндэ хүрэжэ, ажаһуугшад хүнэй мяха эдихэ баатай болоһон байна.

1215 оной 6 һарын 26-нда Ваньянь Фусин ами бэеэ хороожо, холбоотон уласай сэрэгүүд һаадгүй Чжунду хото руу орожо ерэбэ[23].

Дунда Азиие эзэмдэлгэ

Гол үгүүлэл:Дунда Азиие монголшуудай эзэмдэлгэ

Цзинь эзэнтэ гүрэнэй гол хэһэгые эзэмдэһэнэй дараа монголшууд Кара-Хитан хаанта уластай дайн эхилжэ, тэрэниие илажа Хорезм шах Ала ад-Дин II Мухаммед Мухаммед ибн Текештэй хилэ табиба. Хойто Энэдхэгһээ Каспиин ба Аралай тэнгис хүрэтэр, мүнөө үеын Иранһаа Кашгар хүрэтэр үргэлжэлһэн лалын шажантанай үргэн уудам Хорезм уласые Үргэншын Хорезмшах захиржа байгаа. Цзинь эзэнтэ гүрэнтэй үшөөл дайлалдажа байхадаа Чингис хаан Хорезмшахта элшэн сайдуудые холбооной дурадхалтайгаар эльгээбэшье, һүүлшынхинь монгол түлөөлэгшэдтэй ёһололдо зогсохогүй гэжэ шиидэжэ, тэдэниие саазалха захиралта үгэбэ.

Монголой эзэнтэ гүрэнэй гол сэрэгэй добтолгонууд 1207—1227
  • 1219 — Түб Азиие эзэлэлгын эхин. Долоон голоор үнгэржэ, монголой сэрэг Дунда Азиин сэсэглэжэ байһан хотонууд дээрэ бууба. Чингис хаанай сэрэгүүдэй сохилто доро Сырдарья мүрэнэй Отрар ба Сыгнак хотонууд, Фергана хонхорто Хужанд ба Коканд хотонууд, Амударья мүрэн дээрэхи Дженд ба Үргэнч хотонууд, һүүлдэнь Самарканд ба Бухара хото унаһан. Хорезмын улас һандаржа, Хорезмшах Мухаммед зугадажа, Жэбэ ба Сүбэдэй ударидалга доро тэрэнэй мүрдэлгэ эмхидхэгдэһэн.

Жэбэ ба Сүбэдэй хоёрой добтолго

Гол үгүүлэл:Жэбэ ба Субэдэй хоёрой добтолго

Хорезмшах Мухаммедэй үхэл. Гар бэшэгһээ миниатюра Джами ат-таварих

Мухаммедэй наһа бараһанай һүүлдэ Жэбэ Сүбэдэй хоёрто шэнэ даабари үгтэбэ. Тэдэ Закавказые һандаргаһан, удаань монголшууд аланшуудые диилэжэ шадаһан, тэдэнэй холбоотон Половцскын хаан Котян хахуули үгэжэ, өөрөө удангүй ород ноёдһоо монголшуудай эсэргүү туһаламжа гуйха баатай болоһон.

Ородой Киевэй ноёд, Чернигов, Галич гэгшэд хамтадаа добтололго һэргылхэ оролдолгоо нэгэдхэбэ. Сүбэдэй 1223 оной майн 31-дэ Калка мүрэн дээрэ ород-половцын сэрэгүүдые ород дружинануудай хоорондохи эбгүй, зохилдохогүй ушарһаа бута сохибо. Киевэй Ехэ князь (Хүгшэн Мстислав Романович) ба Черниговэй хунтайжа (Мстислав Святославич) хосоржо, илалтануудаараа алдаршаһан Галичиин хунтайжа Зоригтой Мстислав хооһон гэртээ бусажа ерэбэ. Зүүн зүг руу бусаха үедэ монгол сэрэг Монгол-Булгар тулалдаан (1223/1224), Эжэлэй булгарнуудта илагдаһан Самара Лука нютагта (1223 гү, али 1224 он). Дүрбэн жэлэй дайнай һүүлээр Сүбэдэйн сэрэгүүд монголой гол сэрэгүүдтэй нэгэдэхэеэ бусажа ерэбэ.

Үгэдэйн үеын эзэмдэлгэнүүд ба шэнэлэлтэнүүд (1229—1241)

1229 ондо Чингис хаанай хоёр жэлэй туршада гашуудалай һүүлдэ монгол гүрэнэй шэнэ хааниие һунгахын тулада хуралдаан зарлагдаа. Гүрэн түрын үндэһэлэгшын наһа барахаһаа үмэнэ хэлэһэн хүсэл Үгэдэйе өөрынгөө залгамжалагшаар үзэхэ хүсэлтэй байһаншье һаа, олон ноёнууд тэрэнэй дүү хүбүүн Толуй регентые хаан гэжэ соносхохоор бэлэн байгаа. Толуй сэрэгэй албатанай дунда ехэ алдар суутай байһан ба захирагша, сэрэгэй ударидагшын талаар аргагүй бэлигтэй байгаа. Гэбэшье, һүүлдэнь Үгэдэй хаан боложо соносхогдоһон, тэрэнэй һунгалтада, Юань Шиинэй хэлэһээр, Елу Чуцайгай эрхэ мэдэл гол үүргэ гүйсэдхэжэ, Толуиие хаан шэрээдэ һууха саг ерээдүй байна гэжэ этигүүлһэн байна[24].

Чингисхаанай эзэнтэ гүрэн тэрэнэй наһа бараха агшан үедэ

1235 оной Агууехэ хуралдаан

Цзинь эзэнтэ гүрэнтэй, Хорезмтэй болоһон хүшэр дайнуудай дүн согсолхоёо Талан -даба нютагта 1235 оной хабар ехэ хуралдаан зарлагдаа. Дүрбэн зүг руу добтололго үргэлжэлүүлхэ тухай шиидхэбэри абтаа. Шэглэлнүүд: баруун зүгтэ — половецууд, булгарнууд болон ородуудта эсэргүү, зүүн зүгтэ — корёонуудта (солонгос) эсэргүү. (харагты (Солонгос руу монголнуудай добтололго).адна урда Хитадай Сун эзэнтэ гүрэн руу добтололго түсэблэгдэжэ, Ойрохи Дурна зүгтэ үйлэ ажаллалга ябуулжа байһан Чормаганай ноёндо ехэхэн дэмжэлтэ эльгээгдэбэ.

Баруун зүг руу добтолго

Гол үгүүлэл:Баруун зүг руу добтолго; Орос гүрэн руу монголшуудай добтолго

Баруун зүгтэ эзэлхэ газарнууд Алтан Орда, Джучиин эдлэлдэ орохо ёһотой байгаа, тиимэһээ Джучиин хүбүүн Баты дайнай толгойдо зогсоо. Батуда туһалхыень тэрээндэ Зүүн Европын байдалаар мэргэжэлтэн, ехэ дүй дүршэлтэй сэрэгэй дарга Сүбэдэй даалгагдаа. Чингис хаанай заабаряар Жочиин буряад аймагһаа абаһан сэрэгүүдһээ гадна Бату монголой офицернүүдэй ударидалга доро эзэлһэн Түб Азиин түрэгүүдһээ шэнэ бүлэгүүдые байгуулха эрхэтэй болоһон. Гадна бүхы монголой аймагуудһаа сэрэгэй контингентнүүд Батугай дээдын ударидалга доро ородог байгаа: Байдар ба Бури — Чагадайн хүбүүн, аша хүбүүн — Чагаатайн аймагай сэрэгые, Ехэ хаанай хүбүүд Гуюк ба Каданай — Үгэдэй аймагай сэрэг; Толуйгай Мүнхэ хүбүүн — Толуй аймагай сэрэг (түрэл һэеы гэр). Тиигэжэ баруун зүгэй сэрэгэй добтолго эзэнтэ гүрэнэй ажаябуулга болоһон юм[25].

Баруун зүг руу добтолго 1236—1242

1236 оной зун монголой сэрэг Волгада дүтэлбэ. Сүбэдэй сэрэгтэеэ Волгын Болгариие даража, Бату өөрөө нэгэ жэлэй туршада половецуудтай, буртасануудтай, мордвануудтай, черкесүүдтэй дайлалдаа. 1237 оной 12 һарада монголшууд Рязаниин Ехэ гүнлиг (княжество) руу добтолбо. Арбан хоёрдугаар һарын 21-дэ Рязаниие монголшууд Батугай хүтэлбэри доро эзэлһэн, Владимирэй сэрэгүүдтэй амжалтатай байлдаан, һүүлдэ — Коломна, удаань — Москвагай бүһэлэлтэ (1238). 1238 оной февралиин 8-да Батугай түмэн бүһэлэлгын үедэ Владимирые абаад, мартын 4-дэ Сить мүрэн дээрэхи тулалдаанда Ехэ тайжа Юрий Всеволодовичай сэрэгүүд Бурундай гэһэн темниктэ илагдажа, Владимирай Юрий тайжа байлдаанда наһа бараа. Удаань Торжок, Тверь хотые абаад, Козельскын долоон долоон хоногой бүһэлэлтэ эхилбэ.

Легницын дэргэдэхи монголшууд ба полягуудтай тулалдаан, дунда зуун жэлэй миниатюра дээрэ

1239 ондо монголой сэрэгэй гол хубинь тала дайда, доодо Доной нютагта байгаа. Бага сэрэгэй үйлэ хэрэгүүдые Мүнхэ Кавказай алан, черкесүүдэй эсэргүү, Бату талада половцуудай эсэргүү ябуулһан байна. Хаан Котян ударидаһан арбаад мянга шахуу половцууд Венгриин хаанта улас руу монголшуудһаа зугадаба. Монголшууд Мордовын газар дээрэхи буһалгаануудые даража, Муром, Переяславль, Чернигов абаа. 1240 ондо монголой сэрэг Киевэй Русиин урда хэһэг руу добтололго эхилһэн. Киев, Галич, Владимир-Волынский абтаа. Сэрэгэй зүблэл Котянай половецуудта хоргодохо газар үгэһэн Венгри руу добтолхо гэжэ шиидэбэ. Бату Гуюк Бури хоёртой хэрэлдээд, тэдэнь Монгол руугаа бусаба.

1241 ондо Байдарай корпус Силези болон Моравиида дайлалдажа байгаа. Краков эзэлэгдэжэ, Краков хунтайжа Генрих Благочестивый ударидаһан Польшо-Германиин сэрэг 1241 ондо Легницада бута сохигдоо (апрелиин 9). Байдар гол сэрэгүүдтэй нэгэдэхэеэ Чехиин хаанта уласаар ябууд дамжан нүүһэн байна. Энэл үедэ Бату монголшуудай гол хүсэнүүдтэй Венгриие һүнөөһэн байна. IV Бела хаанай Хорват-Унгар сэрэг Сажо мүрэнэй байлдаанда һүрөөтэй илагдалые үзэбэ. Хаан Каданай отрядай мүрдэжэ Далмаци руу зугадаба. 1242 ондо монголшууд Загребые эзэмдэжэ, Сплит шадар Адриатикын тэнгисэй эрьедэ хүрэбэ. Гэбэшье монголшуудай Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн руу добтолхо оролдолгонь бүтэбэгүй. Тэдэнэй хэдэн сэрэгүүд (мүнөөнэй Германиин) газарта һуури эзэлхэ гэжэ оролдоһоншье һаа, илагдаба. Энэл үедэ монголой тагнуулай отряд Австриин герцогствын ниислэл Венэ хүрэтэр шахуу хүрэжэ ерэбэшье, Чехи-Австриин нэгэдэһэн сэрэгтэй дайралдажа, илагдажа, Дунай мүрэнэй саана зугадаба. Олон тооной ордон, острогуудта бэеэ бэхижүүлһэн, хунгариин буһалгаашадай, амжалтагүй бүһэлэлтэдэ (илангаяа Сплит хотын ойролсоо Клисэй острогые абаха аргагүй байһан) байнгын тулалдаанһаа боложо, муу уларил, тэрэнэй сэрэгүүдэй ехэнхинь алдагдажа, Бангарта үлдэһэн үлэсхэлэнһээ боложо, дайшалхы тэмсэл амжалтагүй болоһон. Хабартаа тэрэ Монголһоо абга Агууехэ хаан Үгэдэй (1241 оной 12 һарын 11) наһа бараһан тухай мэдээсэл абаад, Сербиин хаанта улас ба Хоёрдохи Булгар хаанта уласай хойто газараар дамжан, тала дайда руу бусаха гэжэ шиидэбэ.

Засаг хоорондын үе хаһа (1242—1251)

Огэдэй наһа барахынгаа урда аша хүбүүн Ширамунаа залгамжалагшаарнь табиһаншье һаа, хаанай бэлбэһэн Дорогоно хүбүүдтэеэ Гуюкые хаан шэрээдэ һуулгаха гэжэ шиидэбэ. Энэ үедэ тэрэ баруун походһоо бусажа ерээгүй байгаа; Чингисэй дүү хүбүүн Тэмүүгэ-одхон засагые эзэмдэхэ гэжэ амжалтагүй оролдолго хэһэн байна. Гуюгай бусажа ерэһэнэй һүүлдэ бүхы Чингиүүд ноёдые нэгэ хуралдаанда суглуулха гээшэ удаан саг соо аргагүй байгаа. Чингис хаанай үри һадаһадай эгээл ахань болохо Бату өөрынгөө дайсан Гуюкые хаан шэрээдэ һуулгахаяа Монгол ерэжэ яарабагүй.

Дорогоно Монголой гүрэндэ дүрбэн жэлһээ үлүү хугасаагаар регентээр засаг баряад байгаа, энэнь Монголой гүрэндэ гүнзэгы улас түрын хямралай үе байгаа. Хатан ноёдой, ноёнуудай үнэн сэхэ байдалые баян бэлэгүүдээр худалдажа абаа. Түбэй засагай һула байдалые ашаглажа, аймагай засаг баригшад, амбан захирагшад дураараа пайцзинуудые гаргажа, мүнгэ абахын тула бератуудые бэшэжэ гаргадаг байгаа.

Дорогоно Хорасан хотые эзэмдэхэ үедэ Мешхедтэ баригдаһан Фатима гэжэ эхэнэртэй дүтэ болоһон байгаа. Тэрэ эзэн эхэнэрэйнгээ найдабаритай хүн байһан ба олон хүнүүд тэрэнэй туһаламжаар хэрэгээ эмхидхэжэ байгаа. Фатимагай зууршалгаар Дорогоно гүрэн түрын дээдын ноёд болохо Чинкай ба Махмуд Ялавач хоёрые барижа тушаахыень захирһаншье һань, тэдэ Тангутын амбан захирагша Үгэдэй Годан хүбүүндэ хоргодохо арга оложо шадаа. Ялавачын орондо татабариин алба хэгшэ Абд ар-Рахман томилогдоо. Елу Чуцай мүн лэ тушаалһаа буулгагдаа. Махмуд Ялавачай хүбүүн Масуд-бек, Туркестан ба Мавераннахрын засаг дарга, Батуһаа хамгаалалга бэдэрхэ дуратай байгаа.

1246 оной 8 һарада Каракорум шадар Дорогоно хуралдаа суглуулжа шадаһан, тэндэ Гуюк хаан шэрээдэ һууһан. Тэрэ регентствын үеын бүхы зарлигуудые болюулжа, Абд ар-Рахман ба Фатима хоёрые саазалаа. Цинкай ба Махмуд Ялавач хоёрые тушаалдань һэргээбэ. Хаан өөрынгөө гол дайсан Батутай тэмсэхэ баатай боложо, 1248 оной эхиндэ Гююкэй ударидаһан сэрэг Джочиин Уласай зүг руу нүүбэ. Толуйн бэлбэһэн Сорхахтаниин һэргылһэн Бату сэрэгтэй тэдэниие угтахаяа мордоо. Зүгөөр Чингисидүүдэй түрүүшын хоорондын дайн болоогүй. Гуюк гансал Мавераннахр хүрэжэ, гэнтэ наһа бараа. Хаанай бэлбэһэн эхэнэр Огуль-Гаймиш наһа бараһанай һүүлдэ гүрэнэй регент болобо.

1251 оной зууниинь Каракорумда[26][27] джучидууд ба толуидууд Мүнхые Агууехэ хаан гэжэ соносхохын тулада курултай суглуулаа. Тэрэниие дэмжэхын тула Бату Бэркэ, Тука-Тимур аха дүүнэрээ сэрэгтэй эльгээбэ. Чагадай, Үгэдэйн хүнүүдэй зариманиинь мүн лэ Мүнхын тала руу тэгүүлээ: Чагадайн аша хүбүүн Хара-Хулагу, тэрэниие нэгэ үедэ Гуюк буруушааһан байгаа, Үгэдэй хүбүүн Кадан, баруун дайнай хабаадагша. Тэрээнһээ гадна Мүнхые Чингисхаанай дүү хүбүүдэй: Джучи, Хасар, Хачиунай хүбүүд, сэрэгтэ аргагүй ехэ эрхэ мэдэлтэй Сүбэдэйн хүбүүн Урианхатай гээд дэмжэжэ байгаа.

Ширамунай эсэргүүсэхэ оролдолго амжалтагүй болоо. Мүнхэ, Хаган, Бату, аха (обогой ахамад) үүсхэгдэжэ байһан угай үймөөе даража шадаһан. Илалта туйлаһанай удаа Мүнхэ мүрдэлгэ болон шүүбэри ябуулжа, тэрэнэй урдаһаа һэдэлгэ хэһэн далан долоон хүниие — Үгэдэй, Чагадай хоёрой угай зарим тайжанарые болон тэдэнэй ноёдые, нэн түрүүн тэдэнэй сэрэгүүдһээ темнигүүдые болон мянган сэрэгшэдһээ зарим хүнүүдые саазалха тухай захиралта үгэбэ. Ондоо шүүхын шиидхэбэреэр Огул-Гаймыш хэдэн дэмжэгшэдтэеэ хамта саазалагдаа[28]. Тэдэнэй эдлэл зөөри, газарнуудые Мүнхэ ба Бату болон тэдэнэй эрхэ мэдэлые хүлеэн зүбшөөрһэн бусад чингисидүүдэй хоорондо хубааһан байна.

Үргэлжэлһэн үргэдхэл (1253—1260)

Ойрохи Дурна зүг руу добтолго

Гол үгүүлэл:Ойрохи Дурна зүгтэ монголшуудай добтолго

  • 1256 — Низаритай Исмаилиин гүрэниие монголшуудай бута сохилго. Хулагугай Ойрохи Дурна зүгые эзэлэлгын дайнай эхин.
  • 1258 — Багдадые монголшууд эзэлһэн; Аббасидовай угай һандарал.
  • 126] — Айн-Джалут дээрэхи тулалдаан, Египедэй мамлюгуудта Кит-Бука-нойон илагдаба.

Ойрохи Дурнын дайнай үедэ Урда Хитадые эзэмдэлгэ эхилһэн болобошье (1259) ондо Мүнхын үхэл Сун эзэнтэ гүрэнэй һандарал хойшолуулһан. Мүн энэ үедэ Алтан Ордоной монголшууд Польшын эсэргүү хоёрдохи дайгаар ороһон байна. Энээнэй үрэ дүндэ Сандомир, Хельм, Люблин, Завихост, Краков хотонуудые һандаргажа, дээрэмдэжэ, 10 мянган оршом полягуудые богоолшолгодо оруулһан байна[29].

  • Аламутые бүһэлэлгэ (1256). Тарих-и-джехангушагар бэшэгһээ миниатюра Джувейни, XV зуун жэл, Шираз

    Аламутые бүһэлэлгэ (1256). Тарих-и-джехангушагар бэшэгһээ миниатюра Джувейни, XV зуун жэл, Шираз

  • Багдадые монголшуудай бүһэлэлгэ (1258). Джами ат-таварих Рашид ад-Динай гар бэшэгһээ миниатюра, XIV зуун жэл

    Багдадые монголшуудай бүһэлэлгэ (1258). Джами ат-таварих Рашид ад-Динай гар бэшэгһээ миниатюра, XIV зуун жэл

  • Польшын хаанта гүрэн руу монголшуудай добтолго (1260). XVII зуун жэлэй зураг

    Польшын хаанта гүрэн руу монголшуудай добтолго (1260). XVII зуун жэлэй зураг

Һандарал (1259—1304)

Гол үгүүлэл:Хэһэг Монголой эзэнтэ гүрэн

Эзэн хаанай үедэ монголшууд олон захиргаанай асуудалнуудтай тулгарһан. Энэнь дэлхэйн түүхэдэ эгээн томо зэргэлээд байһан газар нютагые багтааһан эгээн томо эзэнтэ гүрэн байһан. Баруун зүгтэ оршон үеын Польшоһоо зүүн зүгтэ Солонгос хүрэтэр, хойто зүгтэ Сибирьһээ урда зүгтэ Оманай булан, Вьетнам хүрэтэр 33 сая оршом км (Дэлхэйн ниитэ талмайн 22 %), дэлхэйн хүн зоной 1/4 (110 сая хүн, харин тэрэ үедэ дэлхэйн ниитэ хүн зон 480 сая оршом хүн байгаа) эзэлһэн байна.

1260-аад оной эхиндэ эзэнтэ гүрэнэй байдал ехэ шэрүүнээр тэмдэглэгдэһэн. Агууехэ хаан Мүнхэ (1259) наһа бараһанай һүүлдэ тэрэнэй аха дүү Хубилай ба Ариг Буга хоёрой хоорондо дээдын эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэл эхилбэ. Хубилай 1260 ондо Шанду-Кайпин хотын хуралдаанда, Каракорум хотын Ариг Буга Ехэ хаан гэжэ соносхогдоо. Нэгэ үзэл бодолой ёһоор, эзэнтэ гүрэн арадуудай минорадай монгол ёһо заншалаар Ехэ хаан Ариг Бугые һунгаһан тула Шанду хотын хуралдаан хуули буса байгаа. Өөр нэгэ үзэл бодолоор, хоер хуралдаанууд хуули буса байгаа, юундэб гэхэдэ тус бүридэ Чингисидүүдэй гансал нэгэ хубинь байгаа, Бэркэ, Хулагу гэхэ мэтэ томо хүнүүд байгаагүй.

Ойрохи Дурна зүгтэ байлдажа байһан Хулагу Хубилайе дэмжэжэ байһанаа мэдүүлээ; Жочиин можын захирагша Бэркэ Ариг Бугые дэмжэһэн. Болгарта Ариг Бугын нэрэтэй монетануудые гаргадаг байһан болобошье, Берке тэрээндэ ямаршье бодото туһаламжа үзүүлээгүй. Гэхэтэй хамта үймөөнһөө ашаглажа, Чагатай Алгу хүсэтэй боложо, 1262 ондо Ариг-Бугын сэрэгүүдые дараба. Хорезмые захиржа, Бэркын захирагшадые, ноёдые бүхы хотонуудһаа намнажа гаргаа. Бухарада 5000 хүнһөө бүридэһэн Джучидай отрядай үгы хэгдэһэниинь баһал Алгугай үйлэ хэрэгүүдтэй холбоотой. Бэркын сэрэгэй хүсэнүүд урда ба баруун зүгтэ үймөөтэй байһан тула худалдаа наймаанай эгээл шухала Отрар хотые эзэлжэ һандаргаһан Алгуе эсэргүүсэхэ юушье хэжэ шадаагүй[30].

1250-аад оной эхиндэ Үгэдэйнүүдэй саазалалтаһаа амиды үлэһэн Үгэдэйн Хайду мүн лэ Толуиин үри һадаһад өөһэдынгөө тэмсэлдэ өөһэдынгөө уг гарбалые үгы хэхэ гэжэ найдан Ариг Бугын талада байгаа. Ариг Бугые Хубилайда захирагдахада, Хайду тэрэнэй жэшээе дахажа абаагүй, хаанай эрхэ мэдэлэй эрхые өөрын хүсэнүүдээр хамгаалха гэжэ шиидэбэ, энэнь тэрэнэй үзэжэ байһанаар Үгэдэйн гэртэ хамаарха ёһотой байгаа. Алгу Бэркэ хоёрой хоорондохи дайнай сагые ашаглаһан байна. Джучидүүдэй туһаламжаар Хайду Эмилэй хонхор, Тарбагатай, Хара Эртышын һаба эзэлжэ, Үгэдэй можын нэгэ хубиие һэргээбэ[31]. Алгу өөрынгөө сэрэгэй нэгэ захирагшые Хайду руу эльгээбэ, тэрэнь илагдажа алагдаа. Тиихэдэнь Алгу нэгэ ноёноо ехэ сэрэгтэй эльгээбэ, тэрэнь Хайдуе диилэжэ шадаа. Гэхэ зуура Алгугай наһа бараһаниинь (1266 он) эзэмдэһэн нютаг дэбисхэртэ тогтоходонь туһалаа.

признают друг друга суверенными государями и заключают союз против великого хана Хубилая на случай, если он попробует оспорить их суверенитетТалас голой жалгада 1269 ондо хуралдаа зарлагдаа. Мэнгүү-Тимур, Борак, Хайду тус тусдаа Джучи, Чагадай, Үгэдэй можонуудай захирагшад бэе бэеэ бүрин эрхэтэ захирагшад гэжэ хүлеэн зүбшөөржэ, тэдэнэй бүрин эрхые тоонгүй байжа магад гэлдээд, Ехэ хаан Хубилайда эсэргүү холбоо байгуулһан[12]. Мүн хуралдаан дээрэ хоёр шэнэ аймаг тодоруулагдаба, нэрлэбэл: Хулагу аймаг ба Хубилай аймаг. Тэрэнэй бии бололго Чингис хаанай хүсэлтэтэй ямаршье холбоогүй, урид гуримшуулагдаагүй байгаа.

Юань угай эзэнтэ гүрэниие (1271—1368) Хубилай (Эзэн хаан «Ши-цзы» — угай үндэһэлэгшэ) байгуулһаниинь Монголой эзэнтэ гүрэнэй һандаралые түргэдүүлһэн юм. Монголой эзэнтэ гүрэн дүрбэн хаанта засагуудта таһаран задараа. Тэдэнэй хоёрынь Юань гүрэн болон Хулугуудай Илхан уласые Толуйгай уг гарбалнуудай залгамжалагшад захиржа байгаа. Алтан Ордониие Джучиин үри һадаһад байгуулһан, Чагадайн хаанта уласые Чагадайн үри һадаһад байгуулһан юм. 1304 ондо хаанта уласуудай хоорондохи энхэ тайбанай хэрээгээр Юань улас баруун хаанта уласууд дээрэ нэрэ томьёогоор өөһэдын дээдын эрхые тогтообо.

Юанай булимтаран үргэдхэлгэ

Гол үгүүлэл:Япон гүрэн руу монголшуудай добтолго; Вьетнам руу Монголшуудай добтолго; Ява руу Монголшуудай добтолго; Бирмые Монголшуудай эзэмдэлгэ

XIII зуунай эсэсээр монголшууд Түб Ази, Зүүн Европын ехэнхи хэһэгые, Перси, Ирак, Камбоджа, Бирма, Солонгос, Вьетнамай хэһэгые эзэмдэһэн байна. Хубилай 1279 он гэхэдэ бүхы Хитадые өөрын Юань гүрэндэ нэгэдхэжэ шадаһан. Хитадай аргаар Юань засаглалай Эрын үеые тунхаглажа байхадаа Хубилай тэрэнэй хэрэглэлгын хизаарые тодоруулаагүй. Тиимэһээ албан ёһоной гуримаар энэ нэрэ бүхы Ехэ Монголой эзэнтэ гүрэндэ хабаатай байһан болобошье, хожом гансал Хубилай хаанай үйлэдэ хэрэглэгдэдэг болоһон. Хубилай баһа монголой ордон болон Түбэдэй Сакья һургуулиин дээдын лама хоёрой хоорондо тусхайта «наставник-хамгаалагша» гэжэ харилсаа байгуулаа.

1281 ондо Япон руу амжалтагүй монголшуудай добтолгын оролдолго хэгдээ. Японшуудай «камикадзе» гү, али «тэнгэриин һалхин» гэжэ нэрлэдэг тайфун монгол-хитадай флотые хоёр дахин тарааһан байна. 1292 ондо монгол сэрэгүүд Сингасариин захирагша Джаякатвангай Хубилай элшэнэрые гомдохооһон ушараар үһөөгөө абахын тулада Ява руу добтолбо. Тэдэниие Джая ба Виджая (Сингасариин урданай засаглалай династиин үри һадаһан) эсэргүүсэжэ, Джаякатвангые монголшуудһаа хамгаалха хэрэгтэ туһалһан, удаань тэдэндэ эсэргүү боложо, тэдэниие аралһаа намнаһан. Хубилай хаанай 1294 ондо наһа бараһанай удаа монголшуудай ондоо арадуудые добтолон эзэлхэ үе дууһажа, монголшуудай сэрэгүүдэй илалтын жагсаал зогсобо.

  • Монголой сэрэгүүд. Японой «Монголой добтолго тухай дансаһаа» миниатюра, 1293 он

    Монголой сэрэгүүд. Японой «Монголой добтолго тухай дансаһаа» миниатюра, 1293 он

  • Самурай Суэнага монголой һур харбагшадаар добтолуулга. Японой «Монголой добтолго тухай дансаһаа» миниатюра, 1293 он

    Самурай Суэнага монголой һур харбагшадаар добтолуулга. Японой «Монголой добтолго тухай дансаһаа» миниатюра, 1293 он

  • Сираиси Мичиясугай бүхэлэлгэ. Хаката буланай түлөө тулалдаан . Японой «Монголой добтолго тухай дансаһаа» миниатюра, 1293 он.

    Сираиси Мичиясугай бүхэлэлгэ. Хаката буланай түлөө тулалдаан . Японой «Монголой добтолго тухай дансаһаа» миниатюра, 1293 он.

«Хоёрдохи эзэнтэ гүрэн»

Гурбан арбаад жэлэй туршада Юань эзэнтэ гүрэнтэй тулалдажа байһан Хайду 1301 ондо (Үгэдэйн угай) Каракорумые эзэмдэхэ гэжэ шиидхэбэритэй оролдолго хэһэн болобошье, Хаган Тэмүүрэй сэрэгүүдтэ илагдажа, удангүй наһа бараһан. Хайдуунай хүбүүн (Угадейн угай)|Чапар ба Чагадайнхидай Дабаа хоёр 1303 ондо Тэмүүрэй дээдын хүсые хүлеэн зүбшөөржэ, зүрилдөөнэй асуудалые сэрэгэй үйлэ хэрэгээр бэшэ, харин хэлсээгээр шиидхэхэ тухай хэлсэбэ. 1304 ондо шэнэ Илхан Олжейтуе баталжа, Чингисидүүдэй хоорондо эб найрамдал тогтоһон тухай мэдээсэхэеэ Тэмүүрэй элшэн сайдууд Иранда ерэбэ. Энэл үедэ Илханда Дува болон Хайдугай элшэн сайдай эрхэ түлөөлэгшэд айлшалһан байна. Джучиин Уласай (Алтан Ордоной) хаан Тохта баһа энэ хэлсээе дэмжэбэ. 1304 ондо Переяславль хотодо тусхайта зарлаһан хуралдаан дээрэ Ехэ князь Андрей Городецкий, (Владимирай хунтайжа)|Михаил Тверский, Москвагай Юрий болон бусадта Тохтын элшэнэр улас түрын шэнэ бодото байдал тухай мэдээсэбэ. Монголой эзэнтэ гүрэн шэнэ үүргэтэйгээр — Агууехэ хаан — Юань хаанай нэрын ударидалга доро бэеэ дааһан уласуудай холбоон боложо дахин һэргээгдэбэ.

Эзэнтэ хаанай харьяата гүрэн (1300—1405)

Уналга

1368 ондо Улаан бүрхөөлэй буһалгаанай үрэ дүндэ Хитадта Монголой Юань улас һандарһан. 1380 ондо Куликовын тулалдаан боложо, Москвагай гүнлигэй газар дэбисхэр дээрэ Алтан ордоной нүлөөе һула болгобо. 1480 ондо Угра мүрэн дээрэхи зогсолто монгол-татарай хазаар буулгалтада хүргэбэ. Түбэй Азиин феодальна задарал ба улас хоорондын доторой дайнууд XIV зуунай тэн багаар Чагадайн Уласые һандаралгада хүргэбэ.

Лев Гумилевэй баримталгаар, хуннууд, түүрэгүүд, монголнууд бэе бэеһээ ехэ илгардагшье һаа, бултадаа нэгэ үедэ һаад боложо, тала газарай хилэ дээрэ Хитадай добтололгые эбтэйгээр нэгэдэн даража байһан юм[32].

Байгуулалта ба хүтэлбэри

Сэрэг

Гол үгүүлэл:Монголой эзэнтэ гүрэнэй сэрэг

Монголой сэрэг хадаа Чингис хаанай шэнэдхэһэн, тэдэнэй үдэр бүриин ажабайдалай, мүн Дунда Азиин хизаарай нүүдэлшэ, һуурижаһан арадуудай, илангаяа хидаан, жүрчэнэй сэрэгэй заншалнуудай нүлөөн доро бии болоһон зэбсэгтэ эмхи зургаан байгаа. Эзэнтэ гүрэнэй бии болоһон түрүүшын үедэ сэрэг гансал үргэжүүлгын хэрэгсэл бэшэ, харин улас түрын засаглалай эгээн шухала хүдэлсэ байһан.

Монголой эзэнтэ гүрэнэй үе сагай сэрэгшэнэй һэргээн харуулалга

Ниигэмэй байгуулга

Монголой эзэнтэ гүрэндэ гүрэнэй захиргаан сэрэгэй хэрэгсэлтэй нягта холбоотой байһан ба нүүдэлшэ ниигэмэй заншалта иерархи дээрэ үндэһэлһэн байгаа. Тэрэнь уг омогой ажабайдалай заршамууд дээрэ үндэһэлэгдэнхэй: ударидагшад отог толгойлдог, хэдэн обогууд нэгэдэжэ нэгэ отог болодог, отогууд омогой нэгэдэл болодог г.м. Тэрэнэй үрэ дүндэ бүхы засаглалай тогтолсоо зонхилхо дээдын уг изагуурай шэнжэтэй боложо, арбанай байгуулалта үндэһэн дээрэ байгуулагдаһан сэрэгэй иерархиһаа таһаршагүй байба. Тэдэнэй тооһоо дулдыдажа, угай, аймагууд үргэлжэ шахуу үргэлжэлдэг дайнай ушарта хэдэн арбаад, зуугаад, мянгаад моришон г.м. тушаадаг байгаа. Сэрэгэй-нютагай дарганар хадаа хаан, тайжа, ноёд, бек, ноён, багатур байгаа. Сэрэг арбаад, зуугаад, мянгаад, тиихэдэ темни — темник ударидаһан арбан мянган дайшад гэжэ хубаардаг һэн. Зэмэ бүхэнэй түлөө бүхы дотор һалбари хэһээгдэдэг байгаа.

Хуули тогтоолго

Гол үгүүлэл:Яса; Чингис хаанай Ехэ Яса

1206 ондо Монголой эзэнтэ гүрэнэй байгуулагдаһаниинь гүрэн түрые ударидаха ниитэ хуулиин хэм хэмжээ болон хуули тогтоохо журамые зохёон байгуулха шухала болобо. Тэдэнь зарим хубилалтанууд болон хуулишалгатай хамта ниигэмдэ хүсэндөө байһан хуулиин хэм хэмжээнүүд дээрэ үндэһэлһэн байгаа. Хуули ёһоной ба тогтоолнуудай багтаамжые Ехэ Яса'' гү, али юрын лэ Чингис хаанай Яса' гэжэ нэрлэдэг байгаа[33].

XV зуун жэлэй Персиин түүхэшэн Мирхонд өөрынгөө зохёол соо иигэжэ бэшэһэн байна:

Тэрэ (Чингис хаан) тэдэндэ (захирагдадаг зондо) иимэ аюулгүй ба амгалан байдал үгэхэ һанаатай байгаа, тиимэһээ тэрэнэй ноёрхолой хилэ доторхи хүн бүхэн хүнүүд юрын тогоо абажа ябадагтал адляар ямаршье аюулгүйгөөр толгой дээрээ алта абажа ябаха аргатай байгаа."[34].

Мүнгэнэй гурим

Гол үгүүлэл:Балыш; Чау; Цянь

Чингис хаанай үедэ монгол гүрэн алта мүнгөөр тэнсүү мүнгэн балыш байгуулһан. XIV зуун жэлэй Персиин түүхэшэн Васафай хэлэһээр, балыш 2,25 кг тухай шэгнүүртэй байгаа. Алтан балишань 2000 динар, мүнгэн балишань 10 динар байгаа[35].

Хэлхеэ холбооной албан

Монголой хэлхеэ холбоон хадаа дэлхэйн эгээл эртэ урдын хэлхеэ холбоонуудай эмхинүүдэй нэгэн юм[36]. Монгол гүрэнэй хэлхеэ холбооной албанай түүхэ 13-дахи зуун жэлһээ эхитэй[37]. Монголой эзэнтэ гүрэнэй һэргэн мандалтатай хамта тэрэнэй захирагшад уртын почта гэжэ нэрэтэй хэлхеэ холбооной байгуулалта байгуулба[38][39][40][41]. Монголой хэлхеэ холбооной байгуулагдаһан һара үдэр 1234 он гэжэ тоологдодог[37], тэрэниие байгуулагша — Угэдэй[42]. Энэнь мориной элшэнүүдые хэрэглэхэ, дамжуулгын аргаар мэдээсэлнүүдые тон түргэн дамжуулха арга дээрэ үндэһэлһэн хүгжөөгдэһэн хэлхеэ холбооной гурим байгаа[39][43]. Мэдээ хүргэгшэд эзэнтэ гүрэнэй нэгэ үзүүрһээ нүгөө үзүүр хүрэтэр үдэртэ 200 модо тухай замые гаталжа, хоёр долоон хоногой дотор бэшэг хүргэжэ шададаг байгаа[39]. Эртэ сагта (XIII зуун жэлдэ) Чингис хаанай эзэнтэ гүрэнэй хэлхеэ холбооной мэдээ хүргэгшэдтэ модон, хүрэл, мүнгэн гү, али алтан хабтагай — пайца (пайса гү, али пайза) үгэдэг байгаа. Энэнь элшэн хүндэ ядарһан мориёо шэнэ морёор сүлөөтэйгөөр һэлгэхэ эрхэ үгэбэ. Пай-ца дээрэнь ниидэжэ ябаһан шонхор гү, али арсаланай толгой зураг бэшээтэй байгаа. Хаанай өөрһөө пайзи абаһан элшэнэр үдэр соо 300 модо хүрэтэр зай гаталжа шададаг байгаа[44].

Эртын монголой хэлхеэ холбооной албан эзэнтэ гүрэнэй захиргаанай шухала залгабари байһан[39], саашадаа ородой ямскын мэдээ дамжуулагшын жэшээ түхэл боложо, XX зуунай эхин болотор Монголдо бараг хубилгангүй энэ түхэлөөр ажаллагдаһан байна[37].

Хэлхеэ холбооной албан тухай Чингис хаанай Ясада дурдагдана:

«Тэрэ (Чингис хаан) гүрэнэй бүхы үйлэ хэрэгүүдые түргэн мэдэхын тулада байнгын тушаалнуудые байгуулхыень султан (хаанда) захирба»[45].

Эрдэм

Монголой эзэнтэ гүрэн хаашуулай дэмжэлгын ашаар эрдэм ухаанай үндэр дэбжэлтэнүүдые туйлаа. Роджер Бэкон монголшуудай дэлхэйе эзэмдэхэ амжалтые гол түлэб тэдэнэй тоо бодолгын шадабаритай холбоотой гэжэ тэмдэглэбэ.[46].

Одон орон шудалал хадаа монгол хаашуулай хубиин һонирхол татадаг эрдэмэй һалбаринуудай нэгэн байгаа. Юань шиин хэлэһээр, Огэдэй хаан Чжунду хотын армилярна бүмбэрсэгые хоёр дахин (1233 ба 1236 ондо) заһабарилха захиралта үгэбэ, мүн 1234 ондо Даминглиин литые шэнэлжэ абаха тухай захиралта үгэбэ[47]. Тэрэ 1236 оной оршомдо Каракорумда Елу Чуцайда зорюулжа Күнзын сүмэ баряа, тэндэ Елу Чуцай Хитадай загбараар литые зохёожо, тааруулһан байна.

Дунда монгол хэлэн дээрэ тайлбаринуудтай 1363 оной одон орон шудалалгын дэбтэр
Монголшууд Персиин одон ороншодой ажал ажаглажа байна. Джами ат-таварих-һаа миниатюра, XIV зуун жэл

Мүнхэ Хаан Евклидай геометриин зарим хүндэ асуудалнуудые бэеэ даанги шиидхэһэн гэжэ Рашид ад-Дин тэмдэглэбэ. Һүүлдэнь тэрэ одон ороншо Насир ад-Дин ат-Тусиие эльгээхэ тухай гуйлтатай аха Хулагу хаанда хандаба.[48]. Мүнхэ ат-Тусиие Каракорумда обсерватори барюулхыень хүсэһэн болобошье энэнь болоогүй, юундэб гэхэдэ, хаан Урда Хитадта дайнай үедэ удангүй наһа бараһан. Тэрэнэй үрэ дүндэ Хулагу 1259 ондо Персиин Мерегада обсерватори бариха эрхэ үгэжэ, аль-Тусиин 30 жэл эриһэншье һаа, 12 жэлэй туршада одон орон шудалалгын таблицануудай Эфемерисые бэлдэхэ захиралта үгэбэ. Туси 12 жэлэй хугасаа соо Илханай таблицануудые амжалтатайгаар бүридхэжэ, Евклидай элементнүүдэй шэнэлэгдэһэн хэблэлые хэблүүлээ. Багдад болон бусад хотонуудые бүһэлһэнэй һүүлдэ ат-Тусиин абарһан 400,000 оршом номууд Марагагай обсерваторида байгаа. Хулагу хаанай асарһан хитад одон ороншод баһа тэндэ хүдэлдэг һэн.

Хубилай хаан Хитадта хэд хэдэн томо обсерваторинуудые баряа, тэрэнэй номой сангуудта лалын шажанай математигуудай асарһан Евклидай геометри тухай трактадууд байгаа[49]. Чжу Шицзе ба Гуо Шоцзин Юань Хитадай мэдээжэ математигууд байгаа. Монголой эмшэн Ху Сихуй 1330 оной анагааха ухаанай эрдэмтэ номууд соо элүүр энхэ эдеэлхэ шухала тухай тодорхойлһон байна.

Газан хаан 4 хэлэтэй, тэрэ тоодо латин хэлэ мэдэдэг полиглот байһан тула 1295 ондо Табризэй обсерваториие баряа.

Хубилай хаанай үри һадаһан Радне хунтайжада зорюулһан араб хэлэнэй одон орон шудалалгын дэбтэр 1363 ондо дүүргэгдэһэн, захадань дунда монгол хэлэн дээрэ глоссуудтай байһанаараа тэмдэглэгдэнэ[50].

Шажан мүргэл

Монголшууд бөө мүргэл (тенгрианство) баримталдаг байгаа. Юань эзэнтэ гүрэнэй үедэ албан ёһоной шажан сакья заншалта түбэд буддын шажан байгаа. Юань гүрэнэй һандарһанай һүүлдэ буддын шажантай хамта бөө мүргэл дахин ехэ удха шанартай болобо. XVI зуун жэлэй эсэстэ Монголдо бөө мүргэлые гэлуг заншалта түбэд буддын шажан һэлгүүлээ. Монголой хойто тайгын аймагуудта бөө мүргэл Буддын шажантай ниилэжэ, мүнөөдэр болотор үлэнхэй. Чингис хаанай аша хүбүүн Бэркэ Хорезмын дервиш Сайфуддин Дервишын оролдолгоор лалын шажан шүтэжэ, лалын шажан хүлеэн зүбшөөрһэн түрүүшын монгол захирагшадай нэгэн болоһон юм. Бусад монгол хаашуул мусульман һамгадайнгаа нүлөөн доро лалын шажан шүтэбэ. Һүүлдэнь мамлюк захирагша Байбарс Алтан ордонтой холбоое бэхижүүлжэ, ноён монголшуудые Египет руу уриһан байна. Египет руу аяншалһаниинь лалын шажан шүтэһэн монголшуудай тоо ехээр олошорһон юм. 1330-аад онуудта Монголой эзэнтэ гүрэнэй дээдэ ударидагшадай дүрбэнэй гурбаниинь лалын шажантан байгаа. Кереит обогой ноён элитэнүүд XI зуунай эхинһээ хойшо Несториин христосой шажан абаһан. Буддын шажан, христосой шажан найманшуудай (обогой нэгэдэлнүүдэй нэгэн) дунда баһа дэлгэрһэн байгаа. Эдэ хоёр шажан буряадуудаар дамжан Монгол руу дэлгэрһэн байна[51].

Джувейни иигэжэ мэдээсэнэ:

«Чингис ямаршье шажанда хамаатай бэшэ, ямаршье һүзэг этигэдэггүй һэн тула, фанатизмһаа зайсажа, нэгэ шажаниие нүгөөдэһөөнь илгадаггүй, заримыень нүгөөдэһөөнь дээгүүр үргэдэггүй һэн. Харин эсэргүүгээр, ямаршье омогой хайрата, хүндэтэй сэсэн мэргэдэй, даяаншадай нэрэ хүндые сахижа, энэниие Бурханда дурлаһан үйлэ хэрэг гэжэ тоолодог байгаа».

Ясын бэшэлгэдэ Макризиһаа тэмдэглэгдэдэг:

«Чингис хаан бүхы шажан мүргэлые хүндэлжэ, али нэгыень илгажа үзүүлхэгүй гэжэ захирһан».

Түрүүшын монгол захирагшад, тэдэнэй олонхинь Несториин христосой шажан абаһан кереитүүд мэтэ Түб Азиин обогуудай хунтайжануудтай гэрлэһэн, христосой шажанта зоноо дэмжэжэ, Баруун Европо болон Хэрээһэтэнэй сэрэгшэдтэйшье сэдьхэл дүүрэн аляархалдадаг байһан. Зуун жэлэй үнгэрөөгүйдэ Хулагууд угсаатанай захирагшад лалын шажан шүтэбэ. Джучиин гэртэ хамаардаг Волга дээрэхи Монголой Алтан Ордо мүн лэ лалын шажантай болоһон, тэрэнэй үрэ дүндэ лалын шажан Русь болон Түб Азиин тала дайдаар түргэн тараһан. Зүгөөр Монгол, Хитадта байһан Хубилай хаанай үри һадаһад Буддын шажанай дагагшад болоһон юм[52].

Хүн зон ба хэлэнүүд

А. П. Григорьев «13-15-дэхи зуун жэлнүүдэй монгол дипломати» гэһэн ном соогоо 13-15-дахи зуун жэлнүүдэй чингисидэй актнуудта тон шухала хэлэнүүдынь монгол, түүрэг, хитад, араб, перс хэлэнүүд гэжэ тобшолол хээ. Баримтанууд соо хуушан монгол (уйгар дээрэ үндэһэлжэ), монгол дүрбэлжэн, хитад ба араб үзэгүүд хэрэглэгдээ[6]. Джеймс Рассел Каирай Генизада зорюулагдаһан өөрынгөө эрдэмэй ажалдаа мүн лэ араб, перс, турк, грек, армян, монгол хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэһэн араб бэшэгэй толи тухай зураглана. Рассел 1300-аад онуудаар Монголой эзэнтэ гүрэнэй дээдын үедэ эдэ зургаан хэлэн илангаяа шухала, хэрэгтэй гэжэ тоологдодог байһан гэжэ этигэхэ шалтагаан бии гэжэ һанамжална[53].

Юань эзэнтэ гүрэндэ монголой бүлын дүрсэтэй фрескэ, XIV зуун жэл

Угай зөөри

Гол үгүүлэл:Pax Mongolica

Түүхын эгээн томо эзэнтэ гүрэн байһан Монголой эзэнтэ гүрэн томохон нютаг дэбисхэрые нэгэдхэлгын үйлэдэлдэ ехэхэн нүлөө үзүүлһэн болоод, тэдэнэй зариманиинь (Ород, Хитад гэхэ мэтэ) өөр өөр засаглалай түхэл доро байһаншье һаа, мүнөө хүрэтэр нэгэдэһэн байна[54]. Монголшууд, гол хүн зонһоо гадна, эзэнтэ гүрэнэй унаһанай һүүлдэ нютагай хүн зоноор шэнгээгдэһэн байжа болоо ёһотой, ба эдэ үри һадаһадай зариманиинь нютагай шажан абаһан, жэшээнь, зүүн хаанта уласай ажаһуугшад ехэнхидээ буддын шажан абаһан, баруун гурбан хаанта уласай ажаһуугшад лалын шажан, гол түлэб суфист һүзэг абаһан[55].

Map of Asia
Энэ карта Монгол гүрэнэй 13-дахи зуун жэлэй хилэ Монгол, Ород, Дунда Ази, Хитадта монголшуудай мүнөөнэй хубааритай жэшээлүүлэн харуулна
Тохтамыш ба Алтан Ордоной сэрэгүүд Москвагай бүһэлэлтэ эхилнэ (1382)
Түрүүшын Агууехэ Могол Бабур ба тэрэнэй уг залгамжалагша Хумаюн

Зарим мэдээгээр, Чингис хаанай эзэмдэлгэнүүд тэрэнэй мэдэлдэ байһан газар зүйн нютаг дэбисхэрые урдань үзэгдөөгүй һүнөөлгэдэ хүргэбэ, тиигээд, энээнһээ уламжалан, Азиин хүн зоной тоо бүридхэлэй байдалай зарим хубилалтанууд, жэшээнь, Түб Азиһаа мүнөө үеын Иран руу Иранай уг обогуудай олоной нүүдэл. Мүн монголшуудай добтололгоһоо лалын шажанай юртэмсэ ехээр хубилһан. Иранай хадалиг газарта ажаһуудаг хүн зон үргэн һүжэрһэн үбшэн, үлэн хооһонһоо хохидожо, хүн зоной дүрбэнэй гурба хүрэтэр (10-15 сая хүн) ами наһаяа алдаһан байна. Түүхэшэн Стивен Уорд Иранай хүн зоной тоо бүридэл 20-р зуунай дунда үе хүрэтэр монголшуудай урда тээхи хэмжээндэ һэргээжэ шадаагүй гэжэ үзэдэг[56].

Монголой эзэнтэ гүрэнэй дайшалхы бэшэ туйлалтанууд гэхэдэ, уйгар үзэгүүд дээрэ үндэһэлжэ монгол үзэг бэшэгэй гуримда Үбэр-Монголдо мүнөө хүрэтэр хэрэглэгдэжэ байдаг[57].

Монголой эзэнтэ гүрэнэй бусад ута хугасаанай үрэ дүн гэхэдэ:

  • Русиин татар-монголой хазаарта байха үедэ Москвада монголшуудта татабари суглуулагшын нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. Тиигэжэ Москвагай ноёд монголшуудта түлбэри, татабари суглуулдаг байгаа, харин монголшууд өөһэдөө ород газарнуудаар хомор ошодог байгаа. Һүүлдэнь Москва сэрэгэй хүсэнтэй боложо, Москвагай хунтайжа III — дахи Иван эзэмдэгшэдэй хүсые бүримүһэн унагааба.
  • Зарим шэнжэлэлнүүдэй ёһоор 1340-өөд оной һүүлдэ Европые һүнөөһэн тахал Хитадһаа Европо хүрэтэр Монголой эзэнтэ гүрэнэй худалдаанай замаар дамжан ерэһэн байжа болохо. Генуягай Бүгэдэ Найрамдаха Уласай мэдэлдэ байһан Крымэй хахад арал дээрэхи худалдаа наймаанай түб болохо Каффа (мүнөөнэй Феодосия) боомто 1347 ондо Жанибекэй ударидаһан монгол сэрэгэй бүһэлэлтэдэ ороһон байна. Удаан бүһэлэлтэдэ, энэ үедэ монгол сэрэг тахал үбшэндэ дайрагдаһан гэжэ мэдээсэгдэжэ, халдабарита үхэһэн хүнүүдые биологическа зэбсэг болгон хэрэглэхэ гэжэ шиидэбэ. Үхэһэн хүнүүдые хотын хананууд дотор шэдэдэг машинануудые хаяжа хаяжа, ажаһуугшадые халдабарилдаг байгаа[58]. Генуягай наймаашад тахал үбшэниие уһан онгосоороо Европын урда зүг руу абаашажа, тэндэһээ түргэн дэлгэрэн тараһан. Дэлхэй дээрэ халдабарита үбшэнһөө 75 сая хүн наһа бараһан, ганса Европодо 20 сая хүн наһа бараһан байна.
  • Монголшуудай добтололгоһоо урда Хитадай угай нютаг дэбисхэрэй хүн зон 120 сая оршом ажаһуугшад гэжэ мэдээлэгдэдэг байгаа; 1279 ондо эзэмдэлгын һүүлдэ 1300 оной хүн зоной тоосоондо 60 сая хүн байгаа. Энэ ехэ уналтые гансал монголшуудай зэрлиг зантай холбохо дуратайшье һаа, эрдэмтэд энэ асуудалаар хэдэн ондоо һанамануудаар хубаагдадаг. Фредерик В. Моте мэтэ эрдэмтэд хүн зоной үргэнөөр үсөөрһэниинь хүнүүдые бүридхэхэ талаар захиргаанай амжалтагүй байдалые харуулна, харин үнэн дээрээ үсөөрһэн гэжэ тэмдэглэнэ. Бусад түүхэшэд, тухайлбал Уильям Макнил, Дэвид Морган гэгшэд энэ үедэ бубоной тахал хүн зоной үсөөрэлдэ гол шалтагаан болоһон гэжэ тэмдэглэнэ.
  • Дэвид Николл Монголой дайшалхы ноёд гэһэн ном соогоо тэдэниие эсэргүүсэһэн хүнүүдые айлгаха, алаха гээшэ монголшуудай һайнаар туршаһан мэргэн арга гэжэ мэдээсэбэ[59]. Киевэй Русиин хүн зоной хахад шахуунь добтолгын үедэ наһа бараһан байжа магадгүй[60]. Гэбэшье Колин МакЭведи ( Дэлхэйн хүн зоной түүхын атлас, 1978 ) Киевэй Русиин хүн зоной тоо добтололгоһоо урда 7.5 сая байһанһаа һүүлдэ 7 сая болотор буурһан гэжэ тоособо[59]. Венгриин хоёр сая хүн зоной хахад хүрэтэрнь монгол-татарай добтолгын хохидолдо ороһон гэжэ түүхэшэд үзэдэг[61]. Түүхэшэн Андреа Пето монголшууд хүйһэ, наһанһаа дулдыдангүй хүн бүхэниие аладаг байһан, эхэнэрнүүдые доромжолходоо онсо дуратай байһан тухай нюдөөрөө хараһан хүнүүдэй гэршэлгэ дурдана[62].
  • Монголшуудай хэрэглэдэг эгээл амжалтатай аргануудай нэгэн хадаа тушаагдан буужа үгэхэеэ арсаһан хотонуудай хүн зониие усадхаха арга байгаа. Монголшуудай Русь руу добтолон орохо үедэ бүхы шахуу томо хотонууд һандаргагдаа. Мүн, жэшээнь, мүнөө үеын Иранай Хамадан хото һандаргагдажа, эрэгтэй, эхэнэр, үхибүүн бүхэн сэрэгэй хэрэгсэлдэ тааруу бэшэ байбал алагдаа. Хотые анха һандаргаһанай һүүлдэ хэдэн үдэрэй үнгэрһэн хойно Сүбэдэй сэрэгүүдые шатажа байһан һандархай болон алалга болоһон газарта эльгээжэ, анханай алалгануудай үедэ үгы байһан, тэрэ үедэ бусажа ерэһэн хотын ажаһуугшадые алаһан байна. Монголой сэрэгүүд нютагай арадуудые, сэрэгшэдые хэрэглэжэ, олонхи ушарта тэдэниие өөрынгөө сэрэгүүдтэ оруулдаг байгаа. Хүреэлэндэ абтаһан хүнүүдтэ заримдаа үхэл гү, али монгол сэрэгтэ захирагдаха хоёрой хоорондохи шэлэлгэ үгтэдэг байгаа[63]. Эзэнтэ гүрэнэй үргэдхэгдэхэдэ айлгаха мэргэн аргын хажуугаар сэрэгэй тэсэбэри (илангаяа хүйтэн үбэл), сэрэгэй шадабари, меритократи, сахилга журамые дэмжэжэ байба.

Засаг түрэ баригшад

Гол үгүүлэл:Монголой эзэнтэ гүрэнэй засаг түрэ баригшадай тоолбори

№ Хаан Дүрэ зураг Захиралгын эхин Захиралгын түгэсхэл Уг гарбал
1 Чингисхаан
YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
 1206 1227
2 Үгэдэй
YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
 1229 1241 Чингисхаанай гурбадахи хүбүүн
3 Гуюк
Guyuk.jpg
 1246 1248 Үгэдэйн хүбүүн
4 Мүнхэ
Mongke.jpg
 1251 1259 Толуугай хүбүүн
5 Хубилай
YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg
 1260 1271 Толуагай хүбүүн
1271 ондо ехэ хаанай зэргэ Юань гүрэнэй засаг баригшад уг залгамжалагдаа[64].

1259 онһоо 1264 он хүрэтэр Хубилайтай нэгэ доро тэрэнэй дүү хүбүүн ба үһэрилдэгшэ Ариг-Буга суг засаглаа.

Саг зуура засаг баригшад

  • Толуй — Чингисхаанай бага хүбүүн (регент 1227—1229).
  • Дорегена (Туракина) — Угэдэйн бэлбэһэн һамган (регент 1242—1246).
  • Огул-Гаймыш — Гуюкай бэлбэһэн һамган (регент 1248—1251).

Мүн анхарагты

  • Монголой түүхэ
  • Жестокий век

Ажаглалтанууд

  1. ↑ КАРАКОРУ́М : [арх. 5 октябрь 2022] / И. В. Волков, М. И. Гольман // Канцелярия конфискации — Киргизы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2009. — С. 72. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 13). — ISBN 978-5-85270-344-6.
  2. ↑ 1 2 3 МОНГО́ЛЬСКАЯ ИМПЕ́РИЯ : [арх. 5 декабрь 2022] / В. В. Трепавлов // Монголы — Наноматериалы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 7-8. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 21). — ISBN 978-5-85270-355-2.
  3. ↑ Каракорум - столица Чингисхана. portalostranah.ru. Дата обращения: 23 июль 2022.
  4. ↑ Hans–Georg Hüttel, Karakorum – Eine historische Skizze, in: Dschingis Khan und seine Erben, p. 133–137
  5. ↑ Столицы Монгольской империи &124; Синология.Ру. www.synologia.ru. Дата обращения: 25 ноябрь 2021.
  6. ↑ 1 2 Григорьев А. П. Монгольская дипломатика XIII—XV вв. (чингизидские жалованные грамоты). — Ленинград: Изд-во Ленинградкого университета, 1978. — С. 112. — 138 с.
  7. ↑ 1 2 Vandepeer Matt. Retrospect Empire. The Mongol Empire. — P. 9.
  8. ↑ Taagepera R. Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia // International Studies Quarterly. — 1997. — Vol. 41. — P. 499.
  9. ↑ Stephen Pow The Mongol Empire’s Northern Border: Re-evaluating the Surface Area of the Mongol Empire(англ) // Genius loci — Laszlovszky 60. — 2018. — ISBN 978-615-5766-19-0.
  10. ↑ East-West Orientation of Historical Empires and Modern States (ород хэлэн). Journal of World-Systems Research. (2006). Дата обращения: 17 август 2025.
  11. ↑ The Mongol Empire. Архивировано 27 январь 2018 года. // Retrospect Empire. — P. 9.
  12. ↑ 1 2 Почекаев Р. Ю. Правовое положение Улуса Джучи в Монгольской империи 1224—1269 гг. (ород хэлэн). — Библиотека «Центральноазиатского исторического сервера». Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано из оригинала 8 август 2011 года.
  13. ↑ Монгольская феодальная империя // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  14. ↑ (2010) Introduction to Altaic Philology: Turkic, Mongolian, Manchu. 
  15. ↑ Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир: Чингис-хан. Личность и эпоха. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН; Школа-Пpecc, 1995. — С. 10. — 272 с. — ISBN 5-02-017390-8
  16. ↑ Пэн Да-я, пер. Линь Кюн-и и Н.Ц. Мункуева. Краткие сведения о черных татарах. www.vostlit.info. Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано 22 ноябрь 2018 года.
  17. ↑ Монгольский обыденный изборник. § 203 // Сокровенное сказание / Пер. С. А. Козина. — М.-Л., 1941.
  18. ↑ 1 2 Монгольский обыденный изборник. § 239 // Сокровенное сказание / Пер. С. А. Козина. — М.-Л., 1941.
  19. ↑ . Худалдаа наймаанай талаар уйгур уласууд, мүн тэдэнэй «дамжуулгын үүргэ» түүхэ бэшэгэй домог болоод эхи үгэнүүдээр баталагдаагүй; харин эсэргүүгээр, Хитанай засаглалай үеһөө хойшо уйгарнууд Хитадтай худалдаа наймаанай һалбариһаа тусгаарлагдаһан байгаа
    Малявкин А. Г. Уйгурские государства в IX—XII вв. — Новосибирск: Наука, 1983. — С. 184—185.
  20. ↑ Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М., 2005. — С. 458—459.
  21. ↑ Хара-Даван Э. Указ. соч. Ч. 1. Гл. VIII. Поход на Китай.
  22. ↑ Иакинф (Бичурин Н. Я.) С. 58.
  23. ↑ «Юань ши», цз. 1, С. 18. // см. русский перевод: Золотая Орда в источниках. Т. 3. Китайские и монгольские источники. — М.: ППП «Типография „Наука“», 2009. — С. 153. — ISBN 5-00001-195-3
  24. ↑ биография Елюй Чуцая в «Юань ши», цз. 149, см. русский перевод в Н. Ц. Мункуев «Китайский источник о первых монгольских ханах», М.: Наука, 1965, стр. 188
  25. ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь. Ч.1. Монгольское завоевание. Гл.7. Монгольская экспансия в правление Угэдэя
  26. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. — 1960. — Т. 2. — С. 132.
  27. ↑ Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В. В. Сочинения. — М., 1963. — Т. I. — С. 559.
  28. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. — 1960. — Т. 2. — С. 136—139.
  29. ↑ Jasiński Tomasz, Przerwany Hejnał, Kraków 1988.
  30. ↑ Бартольд В. В. Беркай // Бартольд В. В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. — М.: Наука, 1968. — Т. 5. — С. 503—507.
  31. ↑ Грум-Гржимайло Г. Е. Западная Монголия и Урянхайский край. — Л., 1926. — Т. II. — С. 481.
  32. ↑ Люди и природа Великой степи (ород хэлэн). "Вопросы истории" (1987). Дата обращения: 17 август 2025.
  33. ↑ Ф. Ф. Мухаметов. Монгольская "Яса" и ее роль в системе общественных отношений империи Чингисхана. thietmar.narod.ru. Дата обращения: 17 август 2025.
  34. ↑ Мирхонд (Мухаммед ибн Хонд-шах ибн Махмуд) Всеобщая история / 5-й том, о Чингисхане и его потомках.
  35. ↑ Barthold W. 1959. The Encyclopedia of Islam. VOl. I. Leiden-London.
  36. ↑ Монголия (Монгольская Народная Республика, МНР) // Филателистическая география. Страны Азии (без СССР) / Н. И. Владинец. — М.: Радио и связь, 1984. — С. 106—108. — 176 с. Дата обращения: 4 ноябрь 2010
  37. ↑ 1 2 3 Post Office (англ.). Living Guide. Mongolia Travel Guide (9 декабрь 2008). Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано из оригинала 26 март 2009 года.
  38. ↑ Уртонная почта // [O._YA._Basin_Filatelistichesky_slovar(libcats.org).pdf Филателистический словарь] / Сост. О. Я. Басин. — М.: Связь, 1968. — 164 с.Дата обращения: 5 ноябрь 2010
  39. ↑ 1 2 3 4 Örtöge (англ.)недоступная ссылка — история. Mongol Studies Online Reference. American Center for Mongolian Studies. — Об уртонной почте времён Монгольской империи. Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано 3 июль 2012 года.
  40. ↑ Bira S. The Mongolian Ideology of Tenggerism and Kubilai Khan / Mongolian Culture and Society in the Age of Globalism: Proceedings of an International Research Conference, Western Washington University, August 5-6, 2005 / Ed. by Henry G. Schwarz. — Bellingham: Center for East Asian Studies, Western Washington University, 2006. — P. 13—26. — ISBN 0-914584-26-X. — (Series: Studies on East Asia, Vol. 26).(англ)Дата обращения: 4 ноябрь 2010
  41. ↑ Өртөө хэлхеэ холбооной иимэ нэрэнүүд англи хэлэн дээрэхи эхи үүсэбэринүүдһээ бии: Örtöge (монгол хэлэн Өртөге), Yam (ям), Örtöö (монгол хэлэн Өртөө) и Morin urtuu (монгол хэлэн Морин өртөө); см.:
    Post Office (англ.). Living Guide. Mongolia Travel Guide (9 декабрь 2008). Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано из оригинала 26 март 2009 года.
    Örtöge (англ.)недоступная ссылка — история. Mongol Studies Online Reference. American Center for Mongolian Studies. — Об уртонной почте времён Монгольской империи. Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано 3 июль 2012 года.
  42. ↑ Рашид ад-Дин.Сборник летописей.Пер. Л. А. Хетагурова. (ород хэлэн). АН СССР, т.2. (1952.). Дата обращения: 17 август 2025.
  43. ↑ . Зарим мэдээнүүдэй ёһоор, «Морин үртүү» гэһэн хэлхеэ холбооной монгол нэрэнь «мориной эстафетын станци» гэһэн удхатай; харагты: Post Office (англ.). Living Guide. Mongolia Travel Guide (9 декабрь 2008). Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано из оригинала 26 март 2009 года.
  44. ↑ Пайцза // [O._YA._Basin_Filatelistichesky_slovar(libcats.org).pdf Филателистический словарь] / Сост. О. Я. Басин. — М.: Связь, 1968. — 164 с.Дата обращения: 17 август 2025
  45. ↑ Фрагменты Ясы, реконструированные на основании разных источников (ород хэлэн). Дата обращения: 17 август 2025.
  46. ↑ Baumann, Brian (2008). Divine Knowledge: Buddhist Mathematics according to the anonymous Manual of Mongolian astrology and divination. Leiden, Netherlands: Koninklijke Brill NV. p. 304.
  47. ↑ Baumann, Brian (2008). Divine Knowledge: Buddhist Mathematics according to the anonymous Manual of Mongolian astrology and divination. Leiden, Netherlands: Koninklijke Brill NV. p. 296.
  48. ↑ Komaroff, Linda (2006). Beyond the legacy of Genghis Khan. Leiden, Netherlands: Koninklijk Brill NV. p. 358.
  49. ↑ Allsen, Thomas T. (2001). Conquest and Culture in Mongol Eurasia. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. p. 169.
  50. ↑ Elverskog, Johan (2010). Buddhism and Islam on the Silk Road. Philadelphia, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press. p. 182.
  51. ↑ Всемирная история в десяти томах. Т. III. Глава XXXV. Образование монгольской державы и монгольские завоевания.
  52. ↑ Мусульмане. Обращение монголов в ислам. (ород хэлэн). Энциклопедия Кругосвет. Дата обращения: 17 август 2025.
  53. ↑ James R. Russell On an Armenian word list from the Cairo Geniza // Iran and the Caucasus. — 2013. — № 17 (2). — С. 190—191.
  54. ↑ Timothy May Монгольская империя в мировой истории // World History Connected. — University of Illinois, 2008. — Т. 5. — № 2.
  55. ↑ Foltz. pp. 105—106.
  56. ↑ R. Ward, Steven Бессмертный: Военная история Ирана и его вооруженных сил. — Georgetown University Press, 2009. — С. 39. — ISBN 1-58901-258-5
  57. ↑ Hahn, Reinhard F. Spoken Uyghur. — London and Seattle: University of Washington Press, 1991. — ISBN 978-0-295-98651-7
  58. ↑ Svat Soucek. A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000. ISBN 0-521-65704-0. P. 116.
  59. ↑ 1 2 Mongol Conquests. universalhistory.info. Дата обращения: 17 август 2025.
  60. ↑ History of Russia, Early Slavs history, Kievan Rus, Mongol invasion. Parallelsixty.com. Дата обращения: 17 август 2025. Архивировано из оригинала 21 январь 2010 года.
  61. ↑ The Mongol invasion: the last Arpad kings. Britannica.com (20 ноябрь 2013). Дата обращения: 17 август 2025.
  62. ↑ Andrea Peto in Richard Bessel; Dirk Schumann Life After Death: Approaches to a Cultural and Social History of Europe During the 1940s and 1950s. — Cambridge University Press, 2003. — С. 143.
  63. ↑ The Story of the Mongols Whom We Call the Tartars= Historia Mongalorum Quo s Nos Tartaros Appellamus: Friar Giovanni Di Plano Carpini’s Account of His Embassy to the Court of the Mongol Khan by Da Pian Del Carpine Giovanni and Erik Hildinger (Branden BooksApril 1996 ISBN 978-0-8283-2017-7)
  64. ↑ Правители Мира. В. Эрлихман. 2009.

Ном зохёол

Гол
  • Карпини, Гийом де Рубрук История Монголов / Путешествие в восточные страны. — СПб., 1911.
  • Армянские источники о монголах (Извлечения из рукописей XIII—XIV вв.). — М., 1962.
  • Ата-Мелик Джувейни]] Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9
  • Иакинф (Бичурин Н. Я.) История первых четырёх ханов из дома Чингисова // История монголов. — М.: АСТ: Транзиткнига, 2005. — С. 7—234. — ISBN 5-17-031003-X.
  • Из «Истории завоевателя мира» Джувейни // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды / Пер. В. Г. Тизенгаузена. — М.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. 2. — С. 20—24.
  • Из «Насировых разрядов» Джузджани // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды / Пер. В. Г. Тизенгаузена. — М.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. 2. — С. 13—19. Архивировано из первоисточника 24 январь 2009.
  • Джиованни дель Плано Карпини История монгалов, именуемых нами татарами // Джиованни дель Плано Карпини. История Монгалов. Гильом де Рубрук. Путешествие в Восточные страны / Перевод А. И. Малеина. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1957.
  • Киракос Гандзакеци История Армении / Перевод с древнеармянского, предисловие и комментарий Л. А. Ханларян. — М.: Наука, 1976.
  • Китайская династийная история «Юань ши (Официальная история [династии] Юань)» // Золотая Орда в источниках / Переводы с китайского, составление и примечания Р. П. Храпачевского. — М.: ЦИВОИ, 2009. — Т. 3: Китайские и монгольские источники.
  • «Краткие сведения о чёрных татарах» Пэн Да-я и Сюй Тина // Проблемы востоковедения / пер. Линь Кюн-и и Н. Ц. Мункуева. — 1960. — № 5. — В этой публикации дан перевод только части текста памятника (примерно 45 % от всего текста). Полный перевод сочинения Пэн Да—я и Сюй Тина «Хэйда шилюэ (Краткие известия о чёрных татарах)» осуществлён Р. П. Храпачевским и опубликован в книге «Золотая Орда в источниках. Том третий. Китайские и монгольские источники», М. 2009.
  • Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  • Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Пер. Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
  • Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
  • Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
  • Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  • Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
  • Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод А. К. Арендса. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1946. — Т. 3.
  • Гильом де Рубрук Путешествие в Восточные страны // Джиованни дель Плано Карпини. История Монгалов. Гильом де Рубрук. Путешествие в Восточные страны / Перевод А. И. Малеина. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1957.
Нэмэлтэ
  • Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — Т. I.
  • Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой. — Тверь, М.: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1950.
  • Гумилёв Л. Н. Поиски вымышленного царства (Легенда о «государстве пресвитера Иоанна»). — М.: Айрис-пресс, 2002. — 432 с. — (Библиотека истории и культуры). — ISBN 5-8112-0021-8
  • Далай Ч. Монголия в XIII—XIV веках / Отв. редактор Б. П. Гуревич. — М.: Наука, 1983.
  • Закиров С. Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом (XIII—XIV вв.). — М.: Наука, 1966. — 160 с.
  • Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 558 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-018521-3 Архивная копия от 9 сентябрь 2011 на Wayback Machine
  • Кычанов Е. И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 46—61.
  • Пашуто В. Т. Монгольский поход вглубь Европы // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 210—227.
  • Почекаев Р. Ю. Вторая империя монголов: притязания и действительность // Монгол – Оросын тYYх бичлэг дэх Монголын эзэнт гYрэн (Эрднэм шинжилгээний хурлын материал) (= Монгольская и российская историография Великой Монгольской империи) : Сборник научных статей конференции. — Улаанбаатар, 2009. — С. 106—112. Архивировано из первоисточника 2 ноябрь 2011.
  • Рерих Ю. Н. Монголо-тибетские отношения в XIII и XIV вв // Рерих Ю. Н. Тибет и Центральная Азия: Статьи, лекции, переводы. — Самара: Издательский дом «Агни», 1999. — С. 140—152. — ISBN 5-89850-012-X.
  • Свистунова Н. П. Гибель Южносунского государства // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 282—305.
  • Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — 557, [3] с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-027916-7
  • Штайндорф Л. Чужая война: военные походы монголов в 1237—1242 г. в хронике Фомы архидиакона Сплитского // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2008. — № 4 (34). — С. 18—29.
  • Жан-Поль Ру. История империи монголов = History of Mongol Empire / Пер с фр. З. З. Сажиновой. науч. ред. П. Б. Коновалов, С. Ш. Чагдуров. — Улан-Удэ: Изд-во Бурятского госуниверситета, 2006. — 672 с. — 500 экз. — ISBN 5-85213-906-8

Ссылкэнүүд

  • Атлас Монгольской империи онлайн. — Удел Могултая. Дата обращения: 16 апрель 2010.
  • Монгольская феодальная империя // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Монгольские завоевания // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Уэзерфорд, Джек. Чингисхан и рождение современного мира. Архивировано из оригинала 16 июль 2014 года. = Genghis Khan and the Making of the Modern World. / [Пер. с англ. Е. Лихтенштейна]. — М. : АСТ ; Владимир : ВКТ, 2008. — 493, [2] с. : ил. ISBN 978-5-17-031548-2
  • Завоевание Руси татаро-монголами. (ород хэлэн). Интерактивная карта. Дата обращения: 19 август 2025.
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Монголой_эзэнтэ_гүрэн&oldid=367591" хуудаһанһаа абтаһан