Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта Сангха

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта Сангха
ород хэлэн Будди́йская традицио́нная са́нгха Росси́и
Хамбын сумэ (Улаан-Үдэ)
Общие сведения
Байгуулагдаһан	1997 (БТСР)
Байгуулагшад	Дамба-Даржа Заяев
Таһараа	СССР-эй буддын шажантанай түбэй хүтэлбэри (ЦДУБ СССР)
Шажан шүтөөн
Шажан мүргэл	түбэдэй буддын шажан
Шэглэл	гелуг
Дэлгэрэлгэ
Гүрэнүүд	Орос гүрэн
Нютаг можонууд	Буряад Улас, Үбэр Байгалай хизар. Эрхүүгэй можо.
Дагагшадай тоо	26 общин (в Бурятии)
Хүтэлбэри
Пандидо Хамбо-лама	Аюшеев Дамба Бадмаевич
Үргөө	Ивалгын дасан, Хамбын Сүмэ
Гол дуган	Ивалгын дасанай Согшон-дуган
Байгуулалта
Байгуулалта	түблэгдэһэн шажан мүргэлэй эмхи
Һуралсалай дээдэ эмхинүүд	Буддын шажанай ехэ һургуули «Даши Чойнхорлин»
Мэдээсэлэй нөөсэнүүд
Хэблэлнүүд	альманах «Легшед»
Веб-сайтнууд	www.sangharussia.ru
Информация в Рувики.Данных ?

Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта Сангха (БТСР) (ород хэлэн Будди́йская традицио́нная са́нгха Росси́и)— түблэгдэһэн шажанай эмхи, Буряад ороной эгээн томо буддын шажантанай болон Орос гүрэнэй эгээн томо бүлэглэл болодог.

Орос гүрэнэй Буддын шажантанай заншалта сангхын түб болон Бандида Хамба ламын гол үргөө Буряад Уласай Ивалгын дасанда байдаг. Хоёрдохи үргөө Бандида Хамба-дасан Улаан-Үдэдэ оршодог

Түүхэ

БТСР СССР-эй үедэ байһан буддын шажантанай түбэй хүтэлбэриин (ЦДУБ) залгамжалагша юм 1946 онһоо, үшөө урид, 1922 онһоо 1930-аад он болотор, "Оюун Сэдьхэлэй Түб Зүблэл « гэһэн нэрэтэй байгаа». 1992 ондо Бандида Хамба Мүнхэ Цыбиковэй наһа бараһанай һүүлээр ЦДУБ хэдэн дасангуудай тогтоборитой байдал, хиналта алдажа, амяараа байгуулгануудта хубаагдан бутаржа эхилээ һэн. 1992 онһоо 1995 он болотор ЦДУБ-ай толгойлогшо гурба дахин һэлгэгдээ.

1995 ондо Бандида Хамба Лама Дамба Бадмаевич Аюшеев буддын шажантанай Түбэй хүтэлбэриин дарга болоо һэн. Д. Аюшеевэй хүтэлбэри доро һунгагдахадаа, горитойгоор туһалаа Хяагтын хажууда «Балдан-Брэйбун» гэһэн Цонгоол дасан һэргээгдэжэ, ехэхэн нэрэ хүндэ асараа һэн. Ажалайнгаа эхин үедэ ЦДУБ-ай шэнэ толгойлогшо хэдэн дасангуудые захиргаанай болон мүнгэн һангай дүүрэн хиналта туйлажа, орос гүрэндэ буддын шажанда эмхиин нүлөө ехэ болгохо гол шалтагаануудай нэгэн болоо.

Аюшеев 1997 ондо эмхиин хуушан нэрые (ЦДУБ) мүнөө сагта (БТСР)хубилгаа, устав болон байгуулалтын дансануудые шэнэлээ. Эдэ баримта бэшэгүүдэй ёһоор, БТСР Тыва ба Хальмаг буддын шажантанай бүлгэмүүдые бүридэлдөө оруулхаяа болёо, мүн хэдэн шүүмжэлэгшэдэй тоолоһоор, Шэнэ Бандида Хамба ламые һунгалгын ябаса нилээд орёо болгоо. «Буддизм России» сэтгүүлэй ахамад редактор А. А. Терентьевэй зааһаар, БТСР-эй уставай ёһоор, «энэ эмхиин толгойлогшо дугангуудай шэрээтээр һунгагдадаг, харин дугангуудай шэрээтэнүүдые эмхиин толгойлогшоор томилдог». Аюшеевэй тус үйлэ хэрэгүүд, Мүн Буряад Орондо айлшалһан IX-дэхи Богдо гэгээниие хүндэлһэнөө мэдүүлээгүй, ажалтанай талаар бодолгын хубилһан ушар Аюшеевые Бандида Хамба-ламын тушаалһаа буулгажа, Нимажаб Илюхиновые һунгаха гэһэн тогтоол гаргаһан Сангхын (хуралай) ээлжээтэ бэшэ зүблэл зарлалда асараа.

Аюшеев Ород гүрэнөөр аяншалгаһаа бусаад, урдахи ээлжээнһээ гадуур зүблэлэй тогтоолнуудые ёһын тэдыдэ хуулита бэшэ гэжэ тоолоһон Сангхын ээлжээтэ бэшэ шэнэ зүблэл суглуулаа (кворум үгы ба зүблэлдэ буса хүнүүдэй байлга). Тэрэнэй удаа Н. Илюхиновай тала баригшадтай «Орос гүрэнэй буддын шажантанай хүтэлбэри» гэжэ нэрлэгдэһэн өөрын бүхэроссиин эмхи бүридхэлдэ абаһан юм.

Дээрэ заагдаһан ушарал, мүн БТСР США-да «Түбэд эмнэлгын Атлас» дэлгэн харуулхаяа арсажа, удангүй тараагдаһан пикет эмхидхэхэдээ, нютаг можын засаг зургаануудай ба БТСР-эй правлениин хоорондохи зүрилдөөнэй дээшэлһэнэй шалтагаан болоһон, Буряадай юрэнхылэгшэ Леонид Потаповай тушаалһаа гараһан ушараар оройдоол 2007 ондо удаа дараалан замхаһан байна.

1999 ондо 1990-ээд онуудта Санкт-Петербург хотын Буддын шажанай һүмын шэрээтэ байһан Данзан-Хайбзун Самаев лама «Аюшеевэй дарангылһан засагта эсэргүү гурбан дасангуудай буһалгаа» эхилжэ, «Майдари» гэһэн бэеэ дааһан шэнэ эмхи гэжэ албан ёһоор шэнээр бүридхөө. Энээнэй шалтагааниинь гэхэдэ, Самаевай хэлэһээр, иимэ аргаар Аюшеев мүнөө эдэ дасангуудай шэрээтэнүүдые өөһэдөө томилжо шадаагүй, тэдэнэй эгээл ехэнь Асагадай дасан, мүн Хамба ламын хамтын хараа шэглэлдэ таарахагүй ябадал байгаа.

2001 ондо бүлгэмэй шэнэ хубаари бии болоо. Урдань Буддын Шажантанай түбэй хүтэлбэриин дарга байһан, можо нютагай буддын шажантанай дунда тон горитой нэрэ хүндэтэй Чой-Доржо Будаев Аюшеевтэ эсэргүүсэлгэ бүридхөө. Будаев Буряадай буддын шажантанай Нэгэдэл байгуулжа, тэрэ тоодо 8 эмхи ороһон байна. Шэнэ нэгэдэлэй гоё үгэнүүд ехэнхидээ БТСР-тэ ба Аюшеевтэ эсэргүү шэглүүлэгдэнхэй, энэнь эдэ эмхинүүдэй тон орёо харилсаануудта харуулагдана: «уулзалгануудай үедэ наншалдаанда хүрэнэ», — гэжэ түүхын эрдэмэй кандидат С. Б. Филатов тэмдэглэнэ

2004 ондо Буряад Орондо «Римбүүшэ-Багша» гэһэн түб нээгдэжэ, Далай ламын түлөөлэгшэ Болохо Ешэ Лодой Римбүүшэ ламые толгойлоо. С. Б. Филатовай тэмдэглэһээр, тус үйлэ хэрэг "аюшеев уласай буддын шажантанай түрүү нэрэ хүндын үүргэ даажа шадахаяа болёо"гэһэн шалтагаан боложо үгөө.

Мүнөө сагта БТСР "үзэл сурталай хатуу журам « баримталдаг хатуу шаталан захирха түблэрһэн эмхи юм.

Шажан мүргэлэй хараа байдал

Түүхын эрдэмэй дид-доктор ба Ран-АЙ СО-ГОЙ ИМБТ-ГЭЙ философиин, культурологуудай ба шажан мүргэлэй таһагай эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ П. К. Варнавскиин тэмдэглэһээр „ БТСР өѳрыгѳѳ ганса буряадай буддын шажаниие бэшэ, мүн бүхы россиин хэмжээндэ буддын шажаниие түлѳѳлһэн ори ганса шажанай ёһо журам гээд харуулна“, Оросой буддын шажанай ондоошье бүлэглэлнүүд байдаг. Тиигэжэ 2011 оной үедэ буряадай буддын шажанай 53 бүлгэмһөө оройдоол 26-иинь БТСР-эй хиналта доро байдаг, бусад 13 бүлгэмүүд Буряадай буддын шажантанай Нэгэдэлэй мэдэлэй, 5 бүлгэмүүд Уласай түблэһэн Шажанай „Майдари“ эмхиин мэдэлэй, 3 бүлгэмүүд Оросой буддын шажантанай хүтэлбэриин мэдэлэй, 6 бүлгэмүүд бэеэ дааһан болоно. Улаан-Үдэдэ 2012 оной үедэ 29 бүлгэмэй оройдоол 3-иинь БТСР-эй хиналта доро байгаа. Буряадай засагай газарай дэргэдэхи үндэһэ яһатанууд хоорондын харилсаанай ба эрхэтэнэй үүсхэлнүүдые хүгжөөлгын талаар зүбшэлэгшэ Анатолий Жалсараев „таряашадта ямаршье шүүхэ таһалха эрхэтэйгээр ёһололнуудые хэхэнь хамаагүй“, харин хотодо „арад зон шажан мүргэлдэ бүри томоотойгоор хандадаг“ гэжэ энээниие холбоно. Мүн тиихэдэ С. Б. Филатов албан тушаалтадай хэлэһээр, Агын дасан Эрхүү можын болон Үбэр Байгалай хизаарай бусад зарим бүлгэмүүдтэй хамта БТСР-тэ ёһын тэдыдэ ородогшье һаа, бодото дээрэ БТСР тус эмхинүүдые хиналтагүй гэжэ тэмдэглэнэ.

БТСР мүнѳѳ сагта буддын шажантанай бүлэгүүдэй урид байһан буддын Шажантанай түбэй шажанай хүтэлбэридэ орходоо, нилээн бага тэнсүү түлѳѳлэлгые харуулна. Хамба лама Ород Уласай Шажанууд хоорондын Зүблэлэй дансанууд соо „россиин буддын шажантанай толгойлогшо“ гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэбэшье, БТСР Орос гүрэнэй буддын шажанай заншалта хоёр нютаг можые: Хальмаг ба Тыва гээд горитой хиналтагүй. Тус можо нютагуудта буддын шажан дагагшад бтср-тэй холбоогүй буддын шажанай өөрын бүлэгүүдтэ хандаха дуратай: Хальмагай Шаджин лама Тэло Тулку Римбүүшэ ба Тува Камба ламада.

БТСР мүн бусад бүлгэмүүдтэ орходоо, „эхын түбэдэй буддын шажанһаа гүйсэд бэеэ даанхай байдалаа“ заана, энэнь федеральна засагаар дэмжэгдэнэ. Дамба Аюшеев нэгэ интервью соогоо буряад буддын шажанай уг гарбал тухай асуудалда иигэжэ харюусаа: „Буряадууд Дамба-Доржо Заяевһаа буддын шажанда хүртөө, харин тэрэ Өөрынгөө ээлжээндэ Түрүүшынгээ түрэлдэ Кашьяпа Бурханһаа, хоёрдохидонь Шэгэмүүни Буддаһаа абаа! Энээниие хадуужа абагты“.

БТСР нютагай хүн зондо шэглүүлэгдэһэн националис үзэл баримтална. Дасангуудта буддын шажанай үйлэ Хэрэгүүд Аюшеевэй һанамжаар, буряад хэлэн дээрэ, мүн зарим хубинь түбэд хэлэн дээрэ үнгэргэгдэхэ ёһотой, зүгөөр ород, энэнь БТРС-һээ олон ород хэлэтэй буряадуудые, тэрэ тоодо сэхээтэниие, хаһан абалгада хүргэдэг. Гэхэтэй хамта, бүхы Росси дотор ажаһуудаг ородуудай дунда БТСР-эй нэрэ хүндэ үндэр, юундэб гэхэдэ эндэ журамтай гэлэн лама, ёһо заншалнуудые багшаһаа һурагшада дамжуулга бии. Сангхын шабинарай тоодо хэдэн арбаад ородууд байлсана.

Шажан мүргэлэй ба болбосоролой ажаябуулга

СССР-эй жэлнүүдтэ ЦДУБ хубарагууд эмхиин ажабайдалда гол үүргэ дүүргэдэг байгаа, харин БТСР-тэ ламанарай байра һууриин һуларалга болоо, тэрэ тоодо зүблэлтэ үедэ санаартаниие бэлдэлгын нэгэдэмэл дээдэ һургуулиин үгы байһанһаа. Хэрбээ урид дасангууд хубарагуудта амяарлахын тула алба хэдэг һаа, БТСР-тэ дасангууд зохистой үүргэ дүүргэхэеэ болижо, ехэнхи ушарта хуралнуудые үнгэргэхэ газарнууд боложо, һүзэгшэдэй мэдүүлгэнүүдээр эрилтэ табидаг байгаа. Хуралнуудые үнгэргэхын тула лама санаартан тарниин ёһонуудые хэрэглэдэг. Һүзэгшэдтэ тааруу зохид байхын тула һуурин газарнуудта шэнэ дуганууд баригдана, тэдэ дасангуудта орходоо, һуурин газарнуудта барихые зүбшөөгдэнхэй.

БТСР гэрлэлгын болон гэр бүлын һалбарида эдэбхи гаргана. Зурхайша Лама хадаг табиха, гэрлэхэ жаргалтай үдэрнүүдые зааха туһа хангамжа үзүүлдэг. Гэрлэхэдээ, лама санаартан гэр бүлэ боложо жаргахын тула тусхай маани мэгзэм уншадаг, ниилэһэн нангин зүйлнүүдые, үбгэн һамган хоёрой нэрэнүүдые бэшэһэн грамотаар бэлэглэдэг. Мүн БТСР-эй санаартан түрэһэн ба хүдөөлүүлхэ ёһололнуудые үнгэргэдэг.

БТСР уласай засагай зургаануудтай хамта ниигэмэй асуудалнуудай ба хүмүүжүүлгын асуудалнуудай талаар дүхэриг шэрээнүүдые ходо эмхидхэдэг, мүн хамтын акцинуудые үнгэргэдэг. Жэшээнь, 2011 оной тэн багаар сангхын санаартан Улаан-Үдын нэгэ гудамжада гэнэ усалай тоо үсөөрүүлхэ зорилготой уншалга хэһэн байна. .

1990-ээд онуудаар бтср санаартаниие бэлдэхэ дээдэ һургуулинуудые байгуулха гэжэ оролдоһон, тэрэнэй дүнгөөр 1999 ондо Ивалгын дасанда Дамба Даржа Заяевай нэрэмжэтэ „Даши Чойнхорлин“ гэжэ Буддын шажанай ехэ һургуули нээгдэһэн юм. Тус ехэ һургуулида Буддын Шажанай Гэлугпа һургуулиин гүн ухаан заагдана. Гүн ухаанай, тарниин, иконографиин ба эмнэлгын гэһэн дүрбэн факультет бии. Информатикын үндэһэ һуури, дүрбэн хэлэн (түбэд, англи, буряад ба ород), мүн Түб Азиин түүхэ, соёл, этнографи ба урлал нэмэжэ заагдадаг.

БТСР Буддын шажанай бусад бүлгэмүүдтэ орходоо, хара зоной дунда буддын шажанай гүн ухаанай талаар лекцинүүдые үнгэргэдэггүй. Д. Б. Аюшеев интервью соогоо иимэ шалтагаан бии гэжэ заагаа: „һүзэгшэдэй 10 хубиһаа дээшэ бэшэ гүн ухаанда халдасатай байһаниинь харамтай, бэшэ 90 хубинь дасанда үдэр бүриин бэрхэшээлнүүдээ шиидхэхэеэ ерэнэ“. Түүхын эрдэмэй доктор С. Г. Аюшеев интервью соогоо лекцинүүдэй үгы байһан шухала шалтагааниие нэрлээгүй, тэрэнь „хара зонһоо гансал ламанарай нангин байдалда этигэл хэрэгтэй“, хара зоной буддын шажанай гүн ухаа шудалхагүй, буян, габьяа досоогоо ургуулхагүй арга олгодог гэжэ Жамбалова тоолоно. Саашань С. Г. Жамбалова экспресс-асуулта үнгэргэжэ байһанаа, тэрэнэй дүнгөөр хотодо ажаһуудаг, дээдэ һургуулитай, дасангуудта саг үргэлжэ хандажа байдаг буряадуудай дунда буддын шажанай „гурбан эрдэни“, мүн „гурбан эрдэни“ гэгшэдшье олонхинь огто мэдэгдэнэгүй, энэнь нэрэ томьёогой буряадта оршуулга болоно гэжэ элирүүлээ. Буряадуудай үсөөн тоотондо „гурбан эрдэни“ гэһэн нэрэ томьёо баһа мэдэгдэнэгүй, теэд ямар удхатайб гэжэ ойлгуулжа ядаашье һаа, „гурбан эрдэни“ гэһэн нэрэ томьёо тэдэ дуулаа һэн.

Бусад бүлгэмүүд ба һургуулинуудта хандалга

БТСР — эй толгойлогшо Д. Б. Аюшеев Гэлугпа һургуулиин һуури баримталжа, буддын шажанай бусад һургуулинууд тушаа хатуугаар, нэгэн дуугаар хэлэгдэнэ: „Сангха гээшэ Гэлүг, тиимэһээ дзен-буддизм гү, али карма-кагью гэхэ мэтэ буддын шажанай бусад бүхы урасхалнуудта, һургуулинуудта Сангха үнэн алдартанай табидахин гэжэ хандаха ёһотой“.

Д. Б. Аюшеев мүн лэ БТСР-тэ ородоггүй буддын шажанай багшанарта ба дасангуудта мэдэсэ шадабариин ба хуулита байлгын үгы байһые заадаг. Түбэдэй багшанарай байгуулһан бүлгэмүүд болон БТСР-эй хуби болодоггүй буддын шажанай бусад бүхы түбүүд Аюшеев шажанай туһа хангамжануудые дэлгэрүүлхэ талаар „киоскнууд“ гэжэ тодорхойлно. Гэхэтэй хамта, бодото дээрээ түбэд багшанартай бүлгэмүүд буддын шажантанай дунда „ехэ нэрэ хүндэтэй“ гэжэ Түүхын эрдэмэй доктор И. Р. Гарри тэмдэглэнэ. Түүхын эрдэмэй доктор Ц. П. Ванчикова БТСР-эй түбэдэй эмхинүүдтэ ба хубарагуудта буруушааһан хандалга шажанай үрдилдэн тэмсэлгын үзэгдэл байжа болохо гээд багсаамжална.

БТСР Далай ламын Орос гүрэндэ ерэлгэдэ туһалхаяа эрмэлзэнэгүй, тиихэ зуура Аюшеев Далай ламын урдаһаа эрид хэлэгдэнэгүй. 2009 ондо Аюшеев Далай ламын Орос гүрэндэ ерэхэ арга боломжын бии болоһон тухай шүүмжэлэн хэлэбэ: „Магад, Далай ламые Орос гүрэндэ оруулха, теэд хэн уриха юм?“, „Шэнэ Нютаг Можо“ гэһэн мэдээсэлэй агентствын сэгнэлтээр буддын шажантанай бүлэглэлэй хахарал эршэдүүлээ».

Бтср оросто тэрэнэй нүлѳѳлжэ шадахагүй зэргэшээ буддын шажанай эмхинүүдэй Байһан ушараар гүнзэгыгѳѳр һанаагаа зобоно. Түбэд лама Еше-Лодой Римбүүшын «Түбэдэй соёлой Түб» барижа, Буряад Орондо үшөө нэгэ түбэд дуган бариха тухай Аюшеев иигэжэ тайлбарилаа: «Түбэдэй дугангуудай барилгада участогуудые таһалжа үгэхэ гээшэ манай ноёдой холые харадаггүй байһанай үрэ дүн. Ерээдүйдэ тэдэ хитадай нүлөөгэй форпост болохо».

Аюшеев хадаа буддын шажантай худхажа болохогүй «балар сагай хүнэй шажан, тэрэнэй айһанай ба мухар һүзэгэй оюун сэдьхэлэй харуулалта» гэжэ тоолоод, мүн лэ Буряад орондо дурадхагдаһан бөө мүргэл тухай ехэ муу һанамжатай.

Улас түрын бодолгодо хабаадалга ба гүрэнтэй харилсалга

Всеволжскийтанай бууса байра, Остоженка, 49 — Москвада БТРС-эй саг үргэлжын түлѳѳлэлгэ

Оросой буддын шажанай бүхы бүлгэмүүдһээ БТРС улас түрын һалбарида тон эдэбхитэй, тэрэнэй үрэ дүн удаадахи эмхинүүдтэ хабаадалга болоно:

• Оросой холбоото Уласай ниитын танхим (Бальжиров, Андрей Александрович 2010 онһоо 2023 он болотор),
• Орос гүрэнүүдэй шажанууд хоорондын совет,
• Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын дэргэдэхи шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдтэй харилсаха талаар зүблэл,
• Азиин буддын шажанай эб найрамдалай хуралдаан,
• Буряадай Юрэнхылэгшын дэргэдэхи шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдтэй харилсаа холбоонуудай талаар зүблэл.

Эдэ эмхинүүдэй ашаар БТСР Оросой уласай хүнэй эрхэнүүдые сахилгые хиналгада, мүн эб найрамдал дэлгэрүүлгын ажал ябуулгада хабаадана, засагтай хэлсээтэй хүдэлэлгэ бэхижүүлнэ. БТСР холбоото уласай засагые бүримүһэн дэмжэнэ, орондонь «һүрэгөө Сангхын хиналта сахилгада» туһаламжа хүлеэнэ. БСТР Сибириин үндэһэн арадуудта нүлөөгөө бэхижүүлхэеэ эрмэлзэнэ, тиигэжэ тэдэниие мүнөөнэй засагта улам даамгай болгоно гэһэн зарим баримтанууд баһа бии.

БТСР албан ёһоор Буряад Уласта заншалта шажан гэжэ тоологдодог. БТСР-эй түлөөлэгшэд "буряад арадай заншалта шажан"гэһэн түрүү шухала зүйлые хуули бусаар бэхижүүлхэ хэрэгтэй гэжэ заажа, « буддын шажанай зэргэ байгуулгануудай асуудал шиидхэхэ» гэһэн улас түрын ажал ябуулгынгаа ашаар шармайна.

БТСР албан ёһогүй харилсана:

• Ородой Холбоото Уласай сэрэгэй яаман,
• Хэһээлтэ бэелүүлгын холбоото уласай албанай,
• болбосоролой эмхи зургаанууд. БТСР-эй ба Оросой гүрэнэй албанай академиин хоорондо албан ёһоной хэлсээн бии.

1994 онһоо 1998 он болотор хугасаада БТСР буряадай бюджедһээ 1,64 млрд түхэригэй мүнгэн туһаламжада (1998 оной Орос гүрэндэ Мүнгэнэй хубилган шэнэдхэлгэ) хүртөө. 1998 онһоо 2003 он болотор хугасаада — 6 сая түх. Мүн тиихэдэ нэмэлтэ БТСР 21 сая түх. Шэтэдэ дасан болон бусад барилгануудые барилгада Үбэр Байгалай хизаарай бюджедһээ. 2013—2014 онуудта БТСР Буряадай һан жасаһаа 247 сая гаран түхэриг абаа.

2009 оной августын 24-дэ Бтср Ивалгын дасанда морилһон Дмитрий Медведевые буддын шажанда аза талаан асардаг эмшэ бодисада гэжэ тоологдодог Сагаан Дара Эхын хубилгаан гэжэ мэдэрээ. ТУС мэдэрэлгэ, олондо мэдээсэдэг хэрэсэлнүүдэй мэдээсэлнүүдэй ёһоор, хамба лама Оросой эзэн хаан гү, али «Сагаан хаан» бүхэндэ үнэн сэхэ байха тухай тангариглаһан заншал һэргээн бодхоолго болоно, Тэрэниие Сагаан Дара эхын хубилгаан гээд мэдэржэ ба захирагшын урда уулзахадаа «газар дээрэ хабтайжа». Буддын шажан шэнжэлэгшэ Николай Цыремпиловэй ёһоор, арадай аман зохёолой урданай дуунуудһаа бэшэ ондоо тээ иимэ ёһо заншалай дурдалгануудтай тэрэ ушараагүй. II Николай хаанай хаан шэрээдэ һуухада, һүүлшынь дурдалга ушардаг «нэмжыхэ» заншал тиихэдэ ганса буддын шажантан бэшэ, харин коронацида байһан бүхы зон дүүргэгдэдэг байгаа.

Санкт-Петербургда Буддын шажанай һүмын шэрээтэ Буда Бадмаевай хэлэһээр, Борис Ельцин Владимир Путин хоёр Сагаан Дара бурханаар мүн лэ мэдэрэгдээ, зүгөөр эдэ мэдэрэлнүүд СМИ-нүүдэй анхаралда хүртөөгүй. Аюшеев интервью соогоо мүн лэ Путиниие буруушаажа шадахагүй гэжэ заагаа, юундэб гэхэдэ « Путин намда Сагаан Дара болоно, би Дара эхын урдаһаа ошожо шадахагүйб».

Шүүмжэлэл

2000 ондо тэрэ үедэ БТСР-эй хуби байһан «Арьяа-Баала» бүлгэмэй хабаадагшад Буряадай юрэнхылэгшэ Потаповай нэрэ дээрэ нээмэл бэшэг бэшэжэ, БТСР-эй хүтэлбэриин үйлэ хэрэгүүдые буряад ороноор ябадаг түбэд ламанарые буруушаадаг дээрэһээ, буддын шажанай мэдээжэ түбэд һурган хүмүүжүүлэгшэдэй нэрэ хүндые тоодоггүй, мүн "үһөөрхэлдэлгэ ба шанга шаг шууяа"байгуулдаг һэн.

Данзан-Хайбзун Самаев Лама тэрэнэй һанамжаар, гансал шэнэ дасан, субаргануудые нээлгэдэ шэглүүлэгдэһэн БТРС-эй бодолгые хурсаар шүүмжэлһэн байна. Тиигэжэ Бурхан Багшын Субаргын Хэжэнгын дасанда нээлгэн, тэрэнэй һанамжаар, ямар нэгэн һургаалтай холбоотой бэшэ, гансал мүнгэтэй холбоотой хадаа "худал түрэлтын «жэшээ болоо». Чой-Доржо Будаевые дэмжэгшэдэй нэгэн болохо Ригзин лама дүтэ һуури баримталжа, буруу шэлэһэн түрүүлэлнүүдэй түлөө БТСР-ые шүүмжэлһэн байна: «буддын шажанда гол шухалань — арадай һайндэрнүүдые эмхидхэлгэ бэшэ, харин болбосорол, һургаал, зальбарал, номнол, ёһололнуудые ябуулга, дасангуудые барилга».

Хальмагай дээдэ лама Тэло Тулку Римбүүшэ интервью соогоо Аюшеевэй ба БТСР-эй улас түрын ажал ябуулга холбоото уласай эмхинүүдтэ "Хальмагай буддын шажантандашье, Тывагай буддын шажантандашье ямаршье туһа асараагүй"гэжэ тэмдэглээ һэн

Гүн ухаанай эрдэмэй Доктор ба РАН-АЙ СО-гой монгол шудлалай, буддын шажан болон түбэдые шэнжэлэлгын Институдай ахамад эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ И. С. Урбанаева 2013 оной майн 15-най «Ород репортёр» соо «хусануудые үдхэжэ, түрэлөө урилха дүхэригһөө яажа гарахаб» гэһэн харюунуудтай статья уншаһан олон зон "тэрэниие юрэ ой ухаанда орошогүй тэнэг юумэн гэжэ тоолоо"гэжэ эрдэмэй статья соогоо заагаа. Толилолго шэнжэлээд үзэхэдэнь, Урбанаева Аюшеевэй харюунуудай удха "буряад үүлтэрэй хусануудые үдхэлгэ ба буддын шажан хамтаран нэгэдэхэдээ, буряад буддын шажан дэлхэйдэ үгөө гэһэн удхатай болоно"гэжэ тэмдэглээ. Урбанаева статья соо Аюшеевэй олон гайхалтай мэдүүлгэнүүдые, тэрэ тоодо «сансараһаа буряадуудые абаралга буряад үүлтэрэй хусануудые үдхэлгэ болоно» гэһэн репликэ оложо, буряад буддын шажан гээшэ юун бэ, буряад буддын шажан буддын шажан гэжэ тоологдохо аргатай гү гэһэн асуудалнуудые табяа. Буддын шажанай үнэн зүбэй асуудалнууд тухай шэнжэлхы статьягаа тобшолходоо, Урбанаева буддын шажанай нютагай түхэлнүүдые «һургаалай түүхэтэ үнэн бодото дамжуулга» болоо гү, мүн тэдэнэй буддын шажанай гүн ухаанай ба дүршэлэй элирэлгын үнэн зүбэй зэргэһээ уламжалан, «үнэн дээрээ буддын шажан» гэжэ тооложо болохо гэһэн тобшолол хээ.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Амоголонова Д. Д., Варнавский П. К. Религия в секуляризованном обществе: буддизм в современной Бурятии // Буддизм в общественно-политических процессах Бурятии и стран Центральной Азии / отв. ред. Л. Е. Янгутов. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского госуниверситета, 2012. — С. 58—71. — 160 с. — ISBN 978-5-9793-0470-0
• Арзуманов И. А. Религиозная культура Байкальского региона: историко-религиоведческий анализ нормативно-правовой стратификации буддизма // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: Философия. Социология. Право. — Белгород: Белгородский государственный университет, 2009. — Т. 57. — № 7. — С. 128—139. — ISSN 1990-5327.
• Бадмацыренов Т. Б. Буддизм Бурятии: структурные, функциональные и организационные характеристики // Буддизм в общественно-политических процессах Бурятии и стран Центральной Азии / отв. ред. Л. Е. Янгутов. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского госуниверситета, 2012. — С. 40—58. — 160 с. — ISBN 978-5-9793-0470-0
• Белькова А. А. Процессы десекуляризации в постсоветской Бурятии // Вестник Бурятского государственного университета. — Улан-Удэ: Бурятский государственный университет, 2012. — № 7. — С. 177—179. — ISSN 1994-0866.
• Варнавский П. К. «Национальная» религия в контексте глобализации: традиционный буддизм в современной Бурятии // Антропологический форум / гл. ред. А. Байбурин. — 2011. — № 14. — С. 192—211.
• Гарри И. Р. Тибето-бурятские взаимоотношения: история и современность // Вестник БНЦ СО РАН / гл. ред. Б. В. Базаров. — Улан-Удэ: Бурятский научный центр СО РАН, 2014. — № 2 (14). — С. 160—166. — ISSN 2222-9175.
• Жамбалова С. Г. Народный буддизм и сангарил у бурят // Гуманитарный вектор. — Чита: Забайкальский государственный университет, 2014. — № 2 (38). — С. 116—125. — ISSN 2307-1826.
• Жуковская Н. Л. Буддийская традиционная Сангха России: (Московская община, её жизнь и проблемы) // Московский регион: этноконфессиональная ситуация / отв. ред. Б. Р. Логашова. — М.: ИЭА РАН, 2000. — С. 63—71. — 284 с. — ISBN 5-201-14606-6
• Карпова Т. В. Социокультурная динамика отношений российского государства и буддистских объединений в постсоветской России // Научный поиск. — Шуйский государственный педагогический университет, 2012. — № 2 (4). — С. 41—43.
• Манзанов Г. Е. Современное состояние религиозности в республике Бурятия // Религиоведение (журнал). — 2005. — № 2. — С. 79—87. — ISSN 2072-8662.
• Митыпов В. Н. Буддийская церковь России: религиозный ренессанс 1990-х гг. // Буддизм в общественно-политических процессах Бурятии и стран Центральной Азии / отв. ред. Л. Е. Янгутов. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского госуниверситета, 2012. — С. 33—40. — 160 с. — ISBN 978-5-9793-0470-0
• Нестеркин С. П. Основные тенденции развития буддизма в социокультурном пространстве России // Вестник Бурятского государственного университета. — Улан-Удэ: Бурятский государственный университет, 2009. — № 6. — С. 16—20. — ISSN 1994-0866.
• Урбанаева И. С. Буддизм в сравнительном контексте: что такое аутентичный буддизм? // Вестник БНЦ СО РАН. — Улан-Удэ: Бурятский научный центр СО РАН, 2013. — № 3 (11). — С. 78—86. — ISSN 2222-9175.
• Сергей Филатов. Буддизм в Бурятии: новые тенденции. (неопр.) Дата обращения: 1 январь 2026.
• С.Б. Филатов Религиозно-общественная жизнь российских регионов. T.I. Т. I. // Летний сад.
• Якунин В. И., Сулакшин С. С., Симонов В. В. и др. Буддийская традиционная сангха России (БТСР) // Социальное партнерство государства и религиозных организаций. Монография. — М.: Научный эксперт, 2009. — С. 54—55. — 232 с. — ISBN 978-5-91290-040-2
• Fagan G. Buddhism in Postsoviet Russia: Revival or Degeneration? // Religion, State & Society. — Keston Institute, March 2001. — Vol. 29. — № 1. — С. 9—21. — ISSN 0963-7494.

Ссылкэнүүд

• Официальный сайт Буддийской традиционной Сангхи России (ород хэлэн). Дата обращения: 1 январь 2026.
• Иволгинский дацан «Хамбын Хурээ» (ород хэлэн). Дата обращения: 1 январь 2026.
• Бадмаев С. Н. Карма российского буддизма (неопр.). «НГ-Религии» (3 август 2011). Дата обращения: 1 январь 2025.
• Буддизм старый и новый (неопр.). Дата обращения: 1 январь 2026.