Дандарон Бидия Дандарович

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Дандарон Бидия Дандарович
Дандарон Бидия Дандарович
Дхармараджа
Шэрээдэ һуулгаха ёһолол 1921
Дасан Гелуг һургуули
Урид ажаллаһан хүн Лубсан-Сандан Цыденов
Түрэһэн үдэр 1914 оной декабриин 28(1914-12-28)
Наһа бараһан үдэр 1974 оной октябриин 26(1974-10-26) (59 наһатай)
Хүдөөлһэн газар Тэбхэр Майла хада, Хэжэнгэ
Эсэгэ Доржи Бадмаевич Цыденов-Бадмаев
Эхэ Бальжиман Абидуева
Һамган Шулунова Елизавета Андреевна, Цыдыпова Зундыма
Хүүгэд Любовь, Дандарон Леонард (Леонид) Бидиевич, Дандарон Гунга-Нимбу Бидьяевич, Дандарон Мэдэгма
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Бидия Дандарович Дандарон (1914 оной декабриин 28(1914-12-28), Оросой эзэнтэ гүрэн түрэһэн — 1974 оной октябриин 26(1974-10-26) (59 наһатай), Выдрино[d], Буряадай АССР[d] наһа бараһан) — буряадай мэдээжэ буддын шажанай эрдэмтэн, философ ба буддын шажанай оюун ухаанай заабаришан, мүн түүхэшэн. Эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшөөр ажаллаа, номуудтаа «европынхидто буддын шажан» гэжэ необуддизмын философско һургаалые бүридүүлхэеэ оролдоо, буддын шажаниие мүнөө үеын эрдэмэй туйлалтануудтай ба европын философуудай ойлгосонуудтай нэгэдүүлээ[1].


Ажал ябуулһанайнгаа түлөө Зүблэлтэ засагаархидта нэгэнтэ бэшэ сүүдлүүлһэн байха юм. Һүүлшын харуулалгын үйлэ ябасын үрэ дүндэ 5 жэлээр түрмэдэ хаагдажа, лагерьта наһа бараа. Дандарон хэдэн шабинараа, тэрэ тоодо буддын шажантанай дунда орхёо.

Намтар

Дандароной эсэгэ гүн ухаатан лама Доржо Бадмаев байгаа. Бага наһандаа Дандарон дасанай һургуулида ябажа, түбэд хэлэ, санскрит, буддын шажан шудалһан. 1894, 1910 онуудта Буряад ороноор ябаһан Түбэдтэ Кумбум комплексын шэрээтэ Лама Джаягсы гэгээнэй тулку түрэлөө урилһан (хубилган) хүбүүн гэжэ тодорһон байна.

1921 оной июль һарада хориин буряадуудай газар дайдаар 1919—1920 онуудта теократическа гүрэниие тунхаглаһан Буряадай Буддын шажантанай лама Лубсан-Сандан Цыденов шажанай талаар ударидагша Дандарондо Һургаалай Хаанай — Дхарараджа соло дамжуулаа һэн.

Дандарон 1934-1937 онуудта Авиаприбор бүтээлгын дээдэ һургуулида һураа. Ленинградай түмэр харгын инженернүүдэй дээдэ һургуулиин(ЛИИЖТ) (1930—1941) таһагай үндэһэн дээрэ Ленинградай гражданска агаарай флодой инженернүүдэй институт (ЛИИ ГВФ) 1941 оной март болотор һураа. Ленинград хотодо мүн ЛГУ-гай Зүүн зүгэй факультедэй сүлөөтэ шагнагша байһан, Тэндэ Агван Доржиевай зууршалгаар А. И. Востриков Түбэд хэлэ шудалһан.

1937 оной июниин 3-да Дандарон тушаагдажа, 10 жэлээр гэмнэгдээ, 1943 оной февралиин 4-дэ сүлөөлэгдөө, 1948 оной ноябриин 10-да дахин баригдаа, 1956 ондо сагааруулагдаа. Лагерьнуудта тэрэ Европын философитой танилсаа, тиигэжэ тэрэнэй аха нүхэр философиин профессор В. Э. Сеземан болоно.

Лагерьнуудта Дандарон түрүүшын һурагшадтай болоо, тэдэнэй дунда хоёр немец ба Поляк Кокошка байгаа. Лагерьһаа гарахынгаа урда Кокошко гараа худалаар хухалга хээд, Дандароной «Необуддизм» гэжэ гар бэшэгэй хуудаһануудые гипс доро нюужа, Баруун тээшэнь гаргаба. Гар бэшэгэй гол бодолынь Буддын шажанай Гэлүг һургаалые оршон үеын Европын гүн ухаан, эрдэм ухаантай нэгэдүүлгэ байгаа.

Дасангуудай хоорондо Дандарон Падма-Доржо ламатай хамта Буряад орондо буддын шажанай дасангуудые һэргээхэ тухай Сталинда гуйлта бэшэһэн юм. Бэшэгтэнь түргэн харюу болоо: 1946 ондо Агын дасан һэргээгдэжэ, Улаан-Үдэһөө 40 км газарта Ивалгын дасан баригдажа эхилээ.

1956 оной һүүлээр Ленинград хотын Зүүн зүгые Шэнжэлэлгын Институдай хүдэлмэрилэгшэд гар бэшэгүүдыень задалха ажалда оруулхые оролдобошье, хүтэлбэрилэгшэд зүбшөөл үгэбэгүй. Дандарон Ленинград, Москва хотонуудта ажал олохо арга боломжогүй, хахад хуули бусаар ажаһуугаа. 1957 ондо Дандарон РАН-АЙ СО-гой монгол шудалалгын, буддын шажанай болон түбэдые шэнжэлэлгын Дээдэ һургуулиин, Буряадай ниитын эрдэмэй институдай эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшөөр ажалда ороо һэн.

1958-1959 онуудта Дандарон 15 мянган үгын түбэд-ород толи, мүн "Гүн ухаанай нэрэ томьёонуудай Түбэд-ород толи"зохёоһон юм.

Дандарониие мүрдэлгын ябаса

Дандарониие тойроод Ленинград, Москва, Тарту, Вильнюс хотонуудһаа хэдэн арбаад хүн ороһон бүлгэм байгуулагдаба. Тэрэнэй зарим шабинарынь Зүүн зүгэй таһагта гүрэнэй шажанай түүхын музей-шажанай ба атеизмын түүхын Музей (Санкт-Петербург) Казаниин собор) хүдэлдэг байгаа. Музейн ажалшад буряад орон руу археологическа экспедицинүүдтэ саг үргэлжэ ошодог байгаа.

Ленинградта Дандарон буддын шажанай бүлгэм байгуулаа, тэрэнэй түлөө 1972 ондо тушаагдажа, «Буддын шажанай сектэнүүдые эмхидхэлгэдэ» гэмнэгдэһэн байна[2]. Тэрээнтэй хамта дүрбэн шабинарынь тушаагдаа, бэшэнһээнь гарангүй байха тухай захил абаа. Москвада мэдээжэ зүүн зүг шэнжэлэгшэд О. Ф. Волков ба А. М. Пятигорский (СССР — эй эрдэмэй Академиин Зүүн зүгые шэнжэлэлгын Москвагай дээдэ Һургуули) — Дандароной шабинар асуугдаа, Эстониһоо Л. Э. Мяуллиие дуудаһан байна. Мүн зүүн зүгые шэнжэлэгшэд Ю. М. Парфионович, Б. И. Кузнецов, В. И. Рудой гэгшэд хабаадуулагдаа. Мүрдэлгэ олон гэмнэгшэдтэй удхын эсэргүү ехэ үйлэ ябаса эмхидхэхые оролдоо, харин гэмнэлгын гэршэлгэнүүд үгы байгаа, МҮН СССР-эй болон хилын саана болоһон эрдэмэй бүлэгүүдтэ мэдүүлхэ засагайхидта дурагүй байгаа. Волковагай ба Пятигорскиин урда хүлисэл гуйгаа, хуули бусаар шэлэгдэһэн материалнууд бусаагдаа. Дандароной зарим шабинар — А.Железнов ба Ю. Лавров — Улаан — Үдэһөө, В. М. Монтлевич Ленинградһаа, Вильнюсэй Д. Буткус гээд сэдьхэлэй үбшэнэй эмнэлгын газарнуудта хаагдаа. М. Ф. Альбедиль комсомолһоо ба аспирантураһаа гаргагдаа һэн. Бэшыень ажалһаань гаргажа сүлөөлөө.

Дандарониие гансаарынь сүүдлэбэ. Адвокадууд Н. Я. Немеринская ба Н. Я. Герасименко гэгшэд тэрэниие бүрин зэмэгүй гэжэ баадхадаг байгаа. Прокурор Байбородинай зууршалгаар Дандарон ниитын журамай 5 жэлэй лагерьнуудта сүүдлүүлээд, Байгалай урда эрьедэ Выдрино (һуурин, Буряад орон) тосхондо эльгээгдэһэн юм. Лагерьта байхадаа, һурагшадта хэдэн бэшэгүүдые бэшээ болон шэнэ хүдэлмэри зохёогоод, тэрэнь ехэ удха оруулжа, оршолонто юртэмсэ тухай мүнөө үеын ойлгосонуудтай буддын шажанай синтезые — «Хара дэбтэр» (авторай нэрэ — «О Четырех Благородных Истинах Будды»). Гар бэшэгынь лагерьта нэгжүүл болоходо, буляагдажа хуряагдаһан байгаа. Б. Дугаровай туһаламжаар Дандарон, гэбэшье ёһололой даяанда һууха («Выдринэй дубтаб») хэдэн ажалнуудые лагерьһаа дамжуулжа шадаа.

«Хара дэбтэр» гэһэн гар бэшэгынь 1990-ээд онуудаар лэ хүртэхөөр болоо. Нэгэдэхи хубинь түрүүшынхиеэ «Буддын шажанай юртэмсэ» гэһэн (1994 он) альманахта хэблэгдээ, удаань бүхыдөө В. Монтлевичээр (бага сага заһалгатай) хэблэгдэһэн байна.

Энэ һүүлшын ажал «ниитын үйлын үри» тухай тодорхойлон бэшэлгэдэ зорюулагданхай, мүн тоталитарна журамай үедэ Тарниин дадалай дүй дүршэл элирүүлнэ. « … Даяаншын һургаалые материализмда шэнгэһэн, бүхы юумэндэ ашагтай, өөртөө ашагтай үзэл хаража һурашаһан хүнүүдэй угтажа абадаг зоргоороо аашалдаг ороной мүнөө үеын хүрьһэндэ номнолго хизааргүй хүндэ олон янзын һаад бэрхэшээлнүүдтэй холбоотой. Эндэ газаахи мара … зоной ухаанда ороод, ямаршье шажанай бэрхэшээлдэ оролсоһон бүхы зониие хэһээжэ эхилнэ». (худаһан 112.)

1974 оной октябрь һарада Дандарон самади руу нэгэнтэ бэшэ ошоо һэн. Энэ үедэ тэрэниие дайрахагүйн тула тэрээнтэй һууһан хүнүүдые тэрэ һэргылбэ, тиин суг ажаллагшад энээндэ дадаба. Нэгэтэ долоон үдэрэй «харууһан» тухай иигэжэ соносхобо: «амисхал байхагүй, зүрхэн сохилхогүй». Тиин тэрэ 1974 оной октябриин 26-да үнэхөөрөө мордоо һэн.

Дурасхаалай хүндэлэл

1997 ондо Дандароной шаби Ю. К. Лавров Выдрино тосхон аяншалга эмхидхэжэ, багшын хүүрһээ хумхи бэеын тооһо гаргаа һэн. Жэлэй туршада Хэжэнгэдэ Дандароной тоонто нютагта бэеын тооһон хадагалагдажа байгаа. Хэжэнгэ тосхонһоо 15 модо газарта, Худан голой хүндыдэ Тэбхэр Майла хадын оройдо Хүбшэ тайгада архитектурын онсо түхэлтэй Дандароной субарга баригдажа эхилээ. 1997 онһоо 2005 он болотор Хэжэнгэ, Улаан-Үдэ хотонуудай ажаһуугшад болон Москва, Санкт-Петербург, Харьков, Кременчуг ба Челябинск хотонуудһаа ерэһэн Дандароной һурагшадай шабинарай хүсөөр барилга ябуулагдаа. Субаргын түсэл Ю. К. Лавров зохёогоо, (2002 ондо наһа бараа), Буряад буддын шажанда ороходоо ондоохон түхэлтэй Балбын маягаар бүтээгдэнхэй.

1966 ондо Агван Синам Тузол Доржо абынгаа дурасхаалда Б. Д. Дандаронай өөрөө бариһан субаргаһаа (тэрэсубаргань Зүблэлтэ захиргаанай үедэ һандаргагдаһан байгаа) зуун метрэй зайда субаргын газар шэлэгдээ һэн. 1998 ондо энэ газарта Дандароной хумхиин тооһон булаагдаһан юм. 2003 оной октябриин 15-да субаргын һалбариин бүмбэ сэржэмдэбэ. Москвада Нестор Парастаев бүтээгдэһэн байгаа «сваямбху» газаахи субарганууд (һара онгосын түхэлөөр хэгдэнхэй, наран бүмбэгэ шэнги, харин томо бинду — гурбан нугалаатай). 2004 оной июлиин 15-да сваямбху субаргын шпиль дээрэ асарагдаа һэн. Нюдэнэй зурагые Елена Макарова 2005 ондо бүтээгээ һэн. 2005 оной июлиин 18-да шэрдэлгын ажал дүүрэһэн байна. Энэ үедэ Дандароной түрэл гаралнууд, Хэжэнгэ, Ородой Адаг нютагайхид гээд хамта дээрээ далан шахуу хүн зон барилгашадтай хамта хада дээрэ буубад. Согшод гэһэн ёһолол, һайндэрэй найр наадан үнгэргэгдөө һэн.

Нүлөө ба уг баялиг

Буддын шажанай ажаябуулагша Дандароной эгээн мэдээжэ шабинар гэжэ тоологдодог буддын шажантан А. М. Пятигорский, Л. Э. Меэлль, В. М. Монтлевич — Дандароной номуудые дэлгэрүүлхэ, хинан заһаха ажал мүн хэдэг, С. П. Нестеркин, А. М. Донецк, С. Ю. Лепехов, түбэд эмнэлгын мэргэжэлтэн В. Н. Пупышев[3][4] болон Д. Буткус болоно.

Бидия Дандарон буддын шажанай багша хадаа «ваджраянын шанга практика» дүүргэһэн олон тоото шабинарые мүн лэ хойноо үлөөгөө. Эдэ олон шабинарынь тарниин багшанар боложо, 80-яад онуудай һүүл багта буддын шажан тухай эрдэм мэдэсэ дэлгэрүүлжэ, ород гүрэн дотор буддын шажан һэргээлгэдэ нилээд нүлөөлһэн байна. Уласхоорондын Буддын шажанай Дээдэ һургуулиин багша Б. Р. Ерохин Дандароной ба необуддизмын ажаябуулагшадай дүтын шабинарай дунда А. И. Железновые, Ю. К. Лавровые, В. М. Монтлевичые, В. П. Репко, Ф. Маликовые, тэрэ Тоодо мэдээжэ зүүн зүг шэнжэлэгшэ О. Ф. Волковые, А. М. Пятигорскиие, Л. Э. Мяуллиие, Ю. М. Парфионовичые, Б. И. Кузнецовые, В. И. рудого, а. М. Донца, В. Н. Пупышевые тодоруулан онсо тэмдэглэдэг[5].

Буддын шажантан Дандарон хадаа СССР-тэ ваджраянын заншалые европынхидто нэрэ хүндэтэй түрүүшын номногшо байһан юм. Үндэһэн ажалынь Б. Д. Дандароной «Буддын шажантанай бодолнууд» бүри 70-аад онуудта самиздатда мэдэрэн тоологдодог юм. 1990-ээд онуу хэһыень хуряангыгаар ба (ондоо редакцида) Владивосток хотодо В. Репко толилһон байна. Үргэн ехэ оролто үгэтэй гар бэшэмэл текстын ондоо хэлбэри найруулга хожомынь С.Фаутов бэлдэһэн байна. «Дандароной шэглэл» энэ юртэмсэһөө ошоһонойнь удаа Жалсараев Дарма-Доди, Готавон, Мүнхэ-лама болон бусад буряадай нэрэ хүндэтэй ламанар эдэбхитэйгээр дэмжэдэг һэн.

Б. Д. Дандароной оруулһан хубита мүн Лэ Дзогчен һургаалай номнол түрүүшынхиеэ ород хэлэн дээрэ түрүүшынхиеэ хэгдэһэн болоно. Тэрэнэй «Карнатантра» гэһэн номнолые Нацог-Рандол оршуулга хэһэн юм[6]. 1972 ондо Дандаронай тушаагдахада, гар бэшэгэйнь хоёрдохи хубинь буляагдан тушаагдаһан, харин түрүүшын хубинь шабинар самиздатда тараажа, 90-ээд онуудаар «Гаруда» сэдхүүлдэ толилогдоо һэн. Б. Дандароной хүдэлмэринүүдэй академическэ тодо хэблэл мүнөө сагта үгы. Зарим гар бэшэгүүдэй хуби заяан эли бэшэ.

Зохёолнууд

  • «Описание тибетских рукописей и ксилографов Бурятии» (1960—1965)
  • «Источник мудрецов: Парамита и мадхьямака» (1968)
  • Перевод с тибетского «Истории Кукунора» Сумба-хамбо (1972).
  • Краткий тибетско-русский словарь. М., 1959 (совм. с Ю. М. Парфионовичем и Б. В. Семичовым)
  • О тибетско-монгольском словаре «Источник мудрецов» // Труды БурКНИИ СО АН СССР. Сер. востоковедения. 1960. Вып. 3. С. 58-68 (совм. с Б. В. Семичовым);
  • За великой правдой: Повесть. Улан-Удэ, 1966 (пер. с бурят. яз.; совм. с Б. Санжином);
  • Буддийская теория индивидуального Я // МИФЦА. Вып. 3. Улан-Удэ, 1968. С. 34-52;
  • Элементы зависимого происхождения по тибетским источникам // Труды по востоковедению // Тарту. — 1968. — Т. 1. — С. 213—233.
  • Содержание мантры ОМ-МА-НИ-ПАД-МЭ-ХУМ // Труды по востоковедению. Т. 2, ч. 2. Тарту, 1973. С. 463—477; Мысли буддиста. Владивосток, 1992;
  • Махамудра как объединяющий принцип буддийского тантризма // Гаруда. 1993. № 1. С. 3-13;
  • Общая схема совершенствования по пути мантраяны // Там же. 1994. № 1 (6). С. 2-5;
  • Дандарон Б. 99 писем о буддизме и любви (1956-1959). — СПб: Дацан Гунзэчойнэй, 1995. — 348 с. — 1000 экз. — ISBN 5-87290-033-3; др. изд.: Дандарон Б. Д. Письма о буддийской этике. — СПб.: Алетейя, 1997. — 352 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89329-048-8
  • Чёрная тетрадь: О четырёх благородных истинах Будды. СПб., 1995;
  • Теория шуньи у мадхьямиков // Гаруда. 1996. № 1. С. 3-9; Символ веры // Там же. № 2. С. 1-2; Буддизм: Сб. ст. СПб., 1996;
  • Нацог-Рандол: Карнатантра, опора Великого Учения, называемая «Зерцало механизма глубокого содержания» // Гаруда. 1997. № 2. С. 19-32 (пер.); Чёрная тетрадь. Т. 1: Письма о буддийской этике. Т. 2: Мысли буддиста. СПб., 1997; Aga Monastery // Encyclopedia of Buddhism. Vol. 1. Colombo, 1963. P. 249—250.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Краткая биография Б. Д. Дандарона (ород хэлэн). dandaron.ru. Дата обращения: 8 ноябрь 2025.
  2. ↑ Непокорный лама. Дело буддийской «секты Дандарона» (1972): новые детали (ород хэлэн). religio.amursu.ru. Дата обращения: 7 ноябрь 2025.
  3. ↑ Сабиров Р. Т. О вкладе буддистов-мирян в распространение буддизма в России // Труды Института востоковедения РАН. Вып. 23. Тибетология и буддология на стыке науки и религии — 2018 / Отв. ред. выпуска С. Л. Кузьмин, Т. Л. Шаумян. — М.: ИВ РАН, 2019. — С. 228. — 308 с. — ISBN 978-5-89282-888-8
  4. ↑ Цыремпилов Н. В. Бидья Дандарон: жизнь буддийского диссидента. Часть II. «Asia Russia Daily» (20 ноябрь 2013). Дата обращения: 13 ноябрь 2025. Архивировано 20 апрель 2018 года.
  5. ↑ Ерохин Б. Р. История переводов с тибетского на русский (1720–1991): прерванные взлёты // Религиоведение. — Благовещенск: Амурский государственный университет, 2020. — № 1. — С. 80. — ISSN 2072-8662.
  6. ↑ Б.Д.Дандарон Буддийская теория отсутствия индивидуального Я // Материалы по истории и философии Центральной Азии. — 1968. — Т. вып. 3.. — С. 34—52.

Литература

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Дандарон_Бидия_Дандарович&oldid=367222" хуудаһанһаа абтаһан