Сүүгэлэй дасан

Дасан
Онон Сүүгэлэй дасан, Онон Сүүгэлэй хиид
ород хэлэн Цу́гольский даца́н
Сүүгэлэй дасанай урдахи үүдэн. 1910-аад онуудай гэрэл-зураг
51°02′44″ с. ш. 115°37′38″ в. д.
Гүрэн	Орос гүрэн
Байһан газар	Үбэр Байгалай хизаар , Могойтын аймаг, Сүүгэл һуурин (Могойтын аймаг)
Конфесси	түбэдэй буддын шажан
Харьяатан	Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта Сангха (БтСР)
Орденой хамаадал	гелуг
Түхэл	эрэшүүлэй
Бии болоһон һара үдэр	1801
Здания
Цогчен дуган (1889) • Чойра дуган • Манба дуган
Мэдээжэ һуурижагшад	Дандаров Лубсан-Лхундуб Дылгыров, Галсан-Жимба Лобсан Чойбсан Намнанай Жанчуб Цультим Ганжурва-гэгэн Чой манрамба Чойнхор-зураачи Норбоев, Данзан.
Шэрээтэ лама	Ширээтэ лама Алдар Ешиевич Шойнхоров
Зэргэ	Объект культурного наследия народов РФ федерального значения. Рег. № 751420167300006 (ЕГРОКН). Объект № 7500000494 (БД Викигида)
Байдал	мүнөө ажаллана
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

«Даши Чойпэлли́нг» Сүүгэлэй дасан (ород хэлэн Цу́гольский даца́н «Даши Чойпэлли́нг», тиб. བཀྲ་ཤིས་ཆོས་འཕེལ་གླིང, Вайли bkra shis chos 'phel gLing, буряад хэлэн Онон Сүүгэлэй дасан) — Байгалай үмэнэхи хизаарта эгээл урданай буддын шажанай дасан (дасан) — 1801 ондо байгуулагдаһан. Агын Буряадай тойрогой Могойтын аймагай Сүүгэл һууринда оршодог. Сүүгэлэй дасанда анха түрүүшынхиеэ буряадай газар дээрэ гол түлэб түбэд дасанһаа (Лавран) абтаһан Цаннид ба Манба — буддын шажанай гүн ухаанай (1845—1850 онуудһаа) ба түбэд эмнэлгын классическа дасангуудай һургуулинууд байгуулагдажа, тэрэниие үндэһэлэгшэнь Агын Дасанай шэрээтэ Галсан-Жимба Тугулдуров байһан, 1869 ондо Монголой эмчи Ламу Чой манрамбые Сүүгэлдэ уриһан байна. Эдэ һургуулинуудай хэбээр ондоо буряад дасангуудта Цаннид ба Манба һургуулинууд байгуулагдажа захалаа.

Түүхэ

Сүүгэлэй дасан. 2020 оной сентябрь һарада

XIX зуун жэлэй эхеэр Агын буряадай зүүн харгана, зүүн-хуасай, галзууд угуудай зон мүргэлөөр ошодог Агын дасанай холо байһанда, өөһэдын дасантай болохоёо хэлсэжэ, 1801 ондо Онон мүрэнэй тохойдо оршоһон Урданта хадын урда наруули бооридо, Сүүгэл голой адагта эшэгы дуган бодхообо. Онон голойхид тэрэ һэеы дуган соогоо хорёод жэлдэ хурал номоо бүтээжэ байба, тиин 1826 ондо модон дасан бариха тухай гуйлта Нэршүүгэй тойрогой сэрэгэй амбанда ябуулһыень, тэрэнь бэшэгыень дээшэнь дамжуулжа, 1827 ондо Зүүн-Сибириин губернаторай тогтоолоор дасанай барилга зүбшөөгдэһэн. Тиигэжэ 1831 онһоо барилга хэгдэжэ дүүргэгдээд, 1834 ондо гурбан дабхар модон Согчин дуган болон Найдан сүүмэ — бурхан багшын 16 шабинарта-архадуудта зорюулагдаһан дуган бодожо, Онон, Сүүгэл, Ага голойхидой ахалагшанар — Түгэлдэр Тобойн ба Хуяг Лубсанай зайһангууд дасанай шэрээтээр һууха ламые эльгээхыень, Бандида Хамба Данзан Гываан Ешижамсын ламада хандабад. Энэ гуйлтань бүтэхэ тээшээ үзэгдэжэ, Худанай дасанай хурса хурдан, шабран убдистай шанзодба лама Лубсан-Һүндэб Дандарай лама залагдаһан. Дээдын үршөөлөөр түрүүшын шэрээтэ болохо хубитай байһан Дандарай лама будын шажанай һаяхан бии боложо байһан газарта элдэб хаалта бэрхэшээл гаталан, тус дасанай хүгжэлтэдэ ехэхэн үүргэ дүүргэһэн.

1828 ондо гол дуганай модон байшан болон дүрбэн бага сүмын барилга эхилһэн байна. Согшон дуганай гурбан дабхар модон байшан барилга 1831 онһоо 1836 он болотор үргэлжэлөө. Дасанай рамнайда 200 гаран ламанар, 3 мянганһаа үлүү мүргэлшэд сугларжа, ехэ найр наадан болоһон Тиин «Даша Чоймполин» нэрэтэй, Чойжол сахюусантай Сүүгэл дасан үндэрлэһэн түүхэтэй. Жаргалай Һургаал арьбажуулгын Орон гэжэ удхатай. Тэрэниие сахюусан буддын шажанай пантеоной уур сухалтай бурхадай нэгэн болохо Чойжал гэжэ тодорхойлһон байна. 1840 ондо дасанай согсолбори модон гол дуганһаа, дүрбэн бага дуганһаа болон ламанарай хэдэн байрын гэрнүүдһээ бүридэдэг һэн. Согшон дуганаа тойрожо, Найдан, Майдари, Дэмчиг (Чакрасамвара), Гүрниг (Вайрочане Бурхан), һүүлдэнь Арьяабалын, Махагалын дуганууд бодонхой һэн. Дүрбэн дуган аймагуудай: Найдан ба Дэмчиг — харгана угай, Гүнриг — хуасайн, Махагала — Галзуудай.

1845 ондо Лубсан — Лхундуб Дандаров буддын шажанай гүн ухаанай һунгамал болбосоролой түрүүшын буряад һургуули-цаннид байгуулһан юм. Сүүгэл дасанай цаннид һургуули саашадаа бусад буряад дасангуудта иимэрхүү һургуулинуудые байгуулха үндэһэн боложо үгэһэн юм. Сүүгэл дасан Үбэр Байгалай хизаарай буддын шажанай ехэ болбосоролой түб боложо хубилдаг. Тэрэнэй хүтэлбэри доро шажанай, эмнэлгын, уран зохёолой, гүн ухаанай ба бусад эхэ бэшэгүүдые оршуулха талаар эдэбхитэй ажал ябуулга дэлгээгдэнэ. Түбэд, монгол, хитад хэлэнүүдһээ абтаһан эхэ дансанууд. Улаан киноваряар барлагдаһан ксилографическа буугай үнэтэй комплекс бага бэшэ мүнгөөр худалдан абтана. Тэрэнэй туһаламжаар дасанда өөрын номуудые хэблэжэ, дасанай шухаг номой сан бүридхэжэ эхилдэг.

1864 ондо Зүүн Сибириин генерал-губернатор Согшон дуганай шулуун байшан бариха эрхэ баталагдаа һэн. Шэнэ һүмын дуган бодхоолго 1869 ондо дүүрэһэн байна. 18 жэлэй үнгэрхэдэ, 1887 ондо Согшон дуган түймэрһөө ехээр хохидожо, хоёр жэл болоод, хүсэд һэргээгдээ һэн. 1889 оной Согшон дуганай байшан бага сагын хубилалтатайгаар мүнөө үе хүрэтэр ерэһэн юм. Сүүгэл дасанда шойро үзэхэеэ буряадай хамаг дасангуудһаа гадна Тываһаа, Хальмагһаа, бэшэ тээһээшье шабинар, ламанар ерэжэ, эрдэмээ дээшэлүүлжэ, гэбшэ, габжын дамжаа гаража байһан. Будын шажанай далай мэтэ эрдэмэй али бүхы һалбари гүнзэгы шэнжэлһэн, зохёол номуудые бэшэһэн, оршуулһан Галсан-Жимба Тугулдуров, Галсан-Жимба Дылгыров, Доржо Жигмид Данжинов, Ринчин Номтын мэтэ эрдэмтэ ламанар Сүүгэл дасанһаа урган гараа. 1869 ондо Сүүгэл дасанда түбэд аргын һургуули нээгдэжэ, Монголһоо уряалаар заларһан Чой-маарамба тэрэ хэрэг ударидаа.

1899 ондо дахинаа тайлдаһан Манба дасан эмэй һургуули эрхилжэ, эрхим бэрхэ эмшэ ламанараараа суурхаһан. Түрүүшынь шэрээтэ Лубсан Дандарай түбэд эмшэлгын «Лхантаб» ба бусад номуудые монгол хэлэндэ оршуулаа. Түби дээрэ алдаршаһан «Түбэд эмшэлгын Атлас» анхан Сүүгэл дасанда байһан, эмэй һургуулиин шабинарай үзэдэг, «Хүхэ биндарьяа» (Вайдурья-онбо") гэһэн ном соо үгтэһэн эм аргын хэшээл нюдөөрөө хаража шэнжэлдэг тон хэрэгтэй үзэсхэлэн байһан. Сүүгэл дасанай болон бүхы буряад лама шажантанай омогорхол, амидыгаар бодисадбын дүрэ олоһон Намнанай багша 1825 ондо Жаранай нуурай эрьедэ түрэжэ, багадаа Сүүгэл дасанай хубараг боложо, эрдэмтэ лама Вампилайн, шэрээтэ Дандарайн шаби байһан. XIX зуунжэлэй хуушаар Түбэд ороной Сэрхэг дасан руу Шираб Сүнын лама эльгээгдэжэ, «Түбэд аргын Атлас» оложо асарха даабаритай һэн. 10 жэлэй туршада тэрэ лама аргагүй ехэ баатаршалга гарган, Атласай 84 хабтагар хуудаһа асаржа шадаһан байна. 1897 ондо Цаннид Чойра дуган гүн ухаанай һургуулиин тусхай байшан баригдажа, 1845 онһоо Найдан сүмэдэ байрлана. Энэ үедэ мүн лэ Түбэд эмнэлгын һургуулиин Манба дуган бодхоогдожо, түбэд эмнэлгын Атласай буряад хэһэг хадагалагдажа, 1926 ондо Асагадай дасанда дамжуулагдаһан юм.

Сүүгэлэй дасан буряад дасангуудай дунда эрдэм номоор түрүүшынь алдар солодо хүртэжэ, Агын дасантайшье үрдилдөө. Сүүгэлэй дасанай Цаннид-дасанда гүн ухаанай курс гараһан ламанар хожомоо ондоо дасангуудта гүн ухаанай-бодолой һургуулинуудые байгуулаа. Эмнэлгын факультет ехэ мэдээжэ болоо. Суута «Түбэд эмнэлгын Атлас» Сүүгэл дасанай ламанар XIX зуун жэлэй һүүл багаар Түбэдһөө асарагдажа, эмнэлгын факультедтэ һуралсалай ном боложо хэрэглэгдээ. Үшөө нэгэ дүүрэн «Атлас» комплект бии гэжэ мэдээжэ, Харин Сүүгэл мүнөө Улаан-Үдэ хотодо Буряадай түүхын музейн жасануудта хадагалагдажа байдаг. XХ-дохи зуун жэлэй эхиндэ Сүүгэл дасан һүмын гол дуганһаа ба 10 дуганһаа бүридэһэн һүмын комплекс түлөөлөө. Гол дуган-Согшон дуган-буряад уран барилгашадай уран барилгын шадабариин орьёлнуудай нэгэн. Петровско заводто оршодог һиимэгэр шэрэм гэшхүүр дуганай нюур талын шэмэг, онсо шэнжэнь болоо. Чоглай Чанзава лама барилга хүтэлбэрилөө. 1911 ондо Арья Баллада зорюулагдаһан Маани дуган баригдаа. 1913 ондо Номые хамгаалагша Махагалда зорюулһан Махагала сүмын сүмэ бодхоогдоо. Майдари сүмэдэ Майдари Бурханай 8 метр хүрэг оршодог, мүн дасанда 1930-аад онуудаар Гээгдэһэн Зонхобын хүрэг байһан. Дугангуудай дунда цаннит Дугангай хоёрдохи томо нэрэ зэргэ илгаржа, өөрын дүрсэтэй оройтой, дотор уһатай сүмэ Майдари, тэндэ 4 һуулгаһан хүрэл баримал Майдари, сүмэ Мамба-эмнэлгэдэ зорюулагдаһан, сүмэ түбэд эмнэлгын атласай тон хоморой хэһэгүүдэй нэгэн, Сүмэ Ашин, Сүмэ Дэмчик, мүн угай дуганууд: галзууд, баруун ба зуун харгана, баруун ба зуун хуасай, гэр ганжарваа гэгээнэй. Дасанай дэбисхэр дээрэ эмнэлгын газар, хэблэл байгаа. Ламанарай гоёлой хубсаһанай складууд ба орохо үүдэнэй (урда гол) хоёр талаар оршодог заан ба мориной дүрсэнүүдэй байранууд, үнэн дээрээ тэдэнэй хуби болодог, мүргэлэй томо хэнгэрэгүүд — хурдэ ба субарганууд баригдаа. Арбан нэгэн субурган бодхоогдоо һэн. Хурдэ табиха Маани мэдээжэ зүүн зүг шэнжэлэгшэ П. Л. Шиллингын захилаар Ламанарта баяр баясхалантайгаар бэшэгдэһэн юм. Дасанай хажуугаар гол түлэб ламанарһаа бүридэһэн тосхон бии боложо, 1500 гаран хүн тоологдодог һэн.

1932 ондо дасанай дэбисхэр дээрэ сэрэгэй часть байрлаһан. 1933 оной декабриин 13-да дасан албан ёһоор хаагдаа һэн. 1936 ондо дасанай зөөри абаашагдажа, зариманиинь үгы хэгдэһэн байна. Ламанар хамалганда ороһон байгаа.

1980 ондо хубисхалай урда сагһаа бүтэн үлэһэн гурбан байшантай дасан, нэн түрүүн Согшон дуган, соёлой хүшөө гэжэ соносхогдоо һэн.

1988 ондо дасан һүзэгшэдтэ бусаагдаа һэн. 1991 ондо Дасан руу Майдари Бурханай хүрэг задалагдан бусаагдаа. 2001 оной сентябрь һарада дасанай 200 жэлэй ойн баяр болоһон юм.

2011 ондо, дасанай байгуулагдаһаар 210 жэлэй ойдо, Зонхобын Шэнэ хүрэг арамнайлагдаа.

Дасанай гол Сахюусан-Чойжал — Эрлиг номой хаан.

Суута ламанар:

• түрүүшын Шэрээтэ лама — Дандаров Лубсан-Лхундуб (Дандарай-ламахай), цаннид һургуули байгуулагша;
• Лобсан Чойбсан — Дандаров Лубсан-Лхундубэй агууехэ шабинарай нэгэн;
• вхоёрдохи Шэрээтэ лама — Дылгыров Галсан-Жимба;
• Намнанай Жанчуб Цультим;
• Ганжурва гэгээн.

Шэрээтэ ламанар:

• Дандаров Лубсан-Лхундуб (Дандарай-ламахай) (1828—184..);
• Дылгыров Галсан-Жимба (?)
• Цыбенов Жимба Жамсо (1988—1993);
• Жамбалов Бато (1994—1995.02.16);
• Дугаржабэ Чимитдоржи (1995.02.16 — 1998.04.04);
• Гончиков Владимир (1998.04.04 — 2001.10.20);
• Дугаров Абида (2001.10.27 — 2005);
• Галсанов Бато (2005—2006);
• Шойнхоров Алдар (2006.11.01 — мүнөө болотор).

Мүн харагты

• Цыбенов, Жимба Жамсо

Ажаглалтанууд

Ссылкэнүүд

• Буддийская традиционная Сангха (ород хэлэн). Дата обращения: 1 январь 2026..
• Энциклопедия. Цугольский дацан (ород хэлэн). Дата обращения: 14 сентябрь 2025..
• Цугольский дацан в Забайкальском крае (ород хэлэн). Дата обращения: 1 январь 2026.