Хяагта хото

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Хото
Хяагта
Хяагта хото
Kyahta.s gory.JPG
Туг Герб
Туг Герб
50°21′ с. ш. 106°27′ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Нютагай засагай аймаг Хяагтын аймаг|Хяагтын
Хотын һуурин Хотын һуурин «Хяагта хото»|«Хяагта хото»
Түүхэ ба географи
Байгуулагдаһан 1727 ондо
Анханай нэрэ 1934 он болотор — Троицкосавск
Хото 1805 онһоо
Талмай
  • 28
Түбэй үндэр 760 м
Уларилай янза эгсэ эхэ газарай уларилтай
Сагай бүһэ UTC+8:00[d]
Население
Ажаһуугшад
Яһатан

ородууд - 70,8 %

буряадууд - 21,1 %

бусад - 8,1 %
Шажан мүргэн үнэн алдартан, буддын шажантан ба бусад
Катойконим кя́хтинцы, кя́хтинец
Албан ёһын хэлэн Буряад хэлэн и ород хэлэн
Тоогой танилга
Телефоной томьеото тэмдэг +7 30142
Хэлхеэ холбооной тоо тэмдэг 671840
Томьёо ОКАТО 81233501000
Томьёо ОКТМО 81633101001
Прочее
Шагналнууд MN Order Sukhe Bator.png
mo-kyakhta.bur.eis1.ru
Хяагта хото (Россия)
Точка
Хяагта
Red pog.svg
Москва
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Хяагта (ород хэлэн Кя́хта; анханай Троицкосавск (Троицко-Савск); монгол хэлэн Хиагт хот ᠬᠢᠶᠠᠭᠲᠤ) — Оросой Холбоото Уласай аймагай удхатай хотын һууринууд, Буряад Уласай Хяагтын аймагай засаг захиргаанай түб ба «Хяагта хото» гэһэн хотын һуурин.
Ажаһуугшад — 17 877[2] хүн (2021).

Буряад ороной түүхэтэ табан хотонуудай нэгэн, Оросой Холбоото Уласай түүхэтэ 41 һуурингуудай нэгэн[3].

Нэрэ

Голой, газар һууринай ба Хяагта хотын нэрэмжэ буряад хэлэн хяаг, монгол хэлэн хиаг — ородоор «пырей» + та (гэжэ суффикс нэмэгдээд), сэхэ дээрэнь — «хяагтай газар».

Хотын герб

Троицкосавскын герб
Троицкосавскын герб

Эрхүүгэй губерниин Троицкосавск хотын герб 1846 оной июлиин 20-до I-дэхи Николай хаан хаанай зарлигаар баталагдаа Герб тухай тодорхойлолго:

« Бамбай хоёр хубида хубаагдана: дээдэ, бага хубида, мүнгэн талмай дээрэ, Эрхүүгэй герб (“В серебряном поле щита – бегущий бабр, а в ее роте – соболь”), доодо, үргэн хэһэгтэ, хүхэ талмай дээрэ, эндэһээ алтан монетанууд гаржа байна; хоёр таладань, элһэн газарта, зүүн таладань хасаг, баруун тээнь буряад, хоюулаа моритой.. »

«Бабр» гэжэ үгэ уран зурааша аман зураглал дээрэ үндэһэлжэ, герб зохёоходоо, буруу тайлбарилһан байна. Барай орондо герб дээрэ үргэн һүүлтэй, һэеы һарбаатай бообор (мэнжэ) шэнги амитан зураглагдана.

Гербын доодо талада Хитадтай худалдаа наймаанай һүлдэ тэмдэг болохо элбэг баялигай эбэр зураатай. Мори унаһан хасаг буряад хоёр Троицкосавска хэрэмэй хилын байра руу харуулна.

Кяхтын герб
Кяхтын герб

1861 оной декабриин 22-то Хяагта хотын захиргаанай герб баталагдаад, Хяагта хотын герб болоо. Герб тухай тодорхойлолго:

« « Лазурит бамбай дээрэ хорхойдо абтагдаһан нюдэтэй,улаан хэлэтэй, дүрбэн алтан һэеытэй луугай отологдоһон алтан толгой бии. Дүүрэн луу Хитадые тэмдэглэнэ, луугай толгой Хитадтай худалдаа наймаа хэжэ байһан хотонуудай һүлдэ тэмдэг болоно. »

Географи

Хото Улаан-Үдэ хотоһоо баруун урда зүгтэ 234 модоной газарта, Оросой Холбоото Уласай Монголтой гүрэнэй хилэ шадархи хилын бүһэдэ, холбоото уласай авто зам дээрэ А340 Улаан-Үдэ — Хяагта — Монгол Уластай хилэ (Хяагтын тракт) оршодог.

Уларил

Кяхта муссоной шэнжэтэй эгсэ хубилдаг эхэ газарай уларилтай.

Климат Хяагтын
Харуулалта Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Год
Хизааргүй ехэ хэмжээн°C −0,1 8,6 20,5 30,6 35,0 39,3 40,6 37,1 31,5 26,6 12,8 5,4 40,6
Дунда эгээл ехэ хэмжээн, °C −15 −9 1,1 11,2 18,6 24,8 26,4 23,7 16,9 7,7 −3,9 −12,6 7,5
Дунда температура, °C −20,1 −15,1 −5,6 3,8 10,9 17,5 19,9 17,1 10,0 1,3 −9,2 −17,6 1,1
Дунда эгээл бага хэмжээн, °C −24,5 −20,4 −11,5 −2,6 3,9 10,9 14,0 11,6 4,5 −3,8 −13,9 −21,7 −4,4
Хизааргүй эгээл бага хэмжээн, °C −55,2 −49,1 −39,7 −24,8 −12,1 −4,5 1,4 −2,7 −9,7 −26,8 −34,7 −42,1 −55,2
Шииг нойтоной хэм, мм 4 3 5 13 39 59 79 79 42 14 8 6 351
Источник: Погода и климат (ород хэлэн). pogodaiklimat.ru/climate. Дата обращения: 14 сентябрь 2025.

Түүхэ

Тус хотые 1727 ондо Оросой Эзэнтэ гүрэнэй дипломат Савва Лукич Рагузинский-Владиславич байгуулһан. Тэрэнэй захиралтаар, Буринэй эрдэмтэ хэлсээнэй ёһоор, Барсуковскын үбэлэй бууса дээрэ Троицкосавска түрмэ баригдаа. Сербиин Гэгээн Савада зорюулһан часовнитай, модон хэрэм дотор баригдаһан Гурбалжанай сүмэ (хэрэмые үндэһэлэгшэ Савва Рагузинский-Владиславичай тэнгэриин хамгаалагша), хэрэмдэ өөрөө — Троицка, хото — Троицкосавск гэһэн нэрэ үгэһэн[4].

Хяагта мүрэн дээрэхи Троицкын хэрэмэй ба Нэгэдэхи худалдаа наймаанай һууринай түсэб. 1720—1730 онууд.

1728 оной 12 һарын 18-нда Сербиин Нангин Гурбан ба Гэгээн Савагай һүмэ арамнайлагдаа. Энэ һүмэ Посольскийн дасанда даалгагдаа. Рагузинский өөрынгөө нүүдэл һүмэһөө Троицкын сүмэдэ һүмын хэрэгсэлнүүдые ба номуудые бэлэглээ[5].

Острог тойроод ургаһан хото 1734 он болотор Троицкосавск гэжэ нэрэтэй байһан, удаань Кяхта гэһэн худалдаа наймаанай һууринтай ниилүүлэгдэжэ, ондоо нэрэтэй болоһон юм. Хяагта хотын барилга капитан Княжнинда 30 сэрэгшэдтэй даалгагдаһан байгаа. Саашадаа Яхадай полкын 350 сэрэгшэд, Верхнеудинскһээ 30 Верхнеудинскын хасагуудай 1-дэхи полкын хасагууд барилгада эльгээгдээ. Илимскын, Кабанскын острогуудһаа хэдэн арбаад ажалшад ерэбэ. Һуурин соо тэдэ 6 гэр, 12 амбаартай ехэ хашаа түхеэрбэ. Хэрэм дүрбэлжэн хэлбэритэй, хоёр талаһаань 100 фут утатай, булангуудтань башнинуудтай, хоёр үүдэтэй. Досоонь наймаашадта зорюулагдаһан 32 бууса, 24 дэлгүүртэй, 24 амбаартай худалдаа наймаанай түб баригдаһан байна. Хяагта һууринай барилга 1728 ондо дүүргэгдэбэ[6].

Ород ба Хитадай хоорондо (1727) Буринский ба (1727) Хяагтын хоорондо баталагдаһан хэлсээнүүд олон жэлэй туршада хүршэ гүрэнүүдэй хоорондохи энхэ тайбан харилсаануудые тодорхойлһонһоо гадна, харин мүн лэ «хяаг үбһэнэй газарта» хуби заяатай боложо, Ород-Хитадай худалдаанай гол түб болоһон юм. Хяагтаар дамжан Хитад руу бүд, нэхэмэл, үһэтэй эд бараа, юфт гаадада гаргагдадаг байгаа, Хитадһаа гол түлэб сай асардаг. Торгон, хулһан бүд, шаазан бүтээлнүүд бага хэмжээгээр асарагдадаг байгаа. Удаан саг соо (зуун жэлэй туршада) Хяагта бүхы Ород гүрэнөө сайгаар хангажа байгаа ба баран монопольно — Баруун Европые хангаа. Гэхэ зуура, Ород гүрэндэ энэ хитад сайе «Кяхтын сай», Европын бусад гүрэнүүдтэ — «Ород сай» гэжэ нэрлэдэг байгаа.

1730 ондо Хитадай талаһаа Кяхтын урда тээ наймаанай һуурин Маймачен (мүнөөнэй — Алтанбулаг) бодхоо. Элшэн сайдай дасанһаа эхилээд, Хитадай хилэ хүрэтэр 1735 ондо хэлхеэ холбооной албан эхилһэн[7].

1738 оной февралиин 6-да Кяхтагай худалдаа наймаанай заставада Христосой Амидыралгын нэрэмжэтэ модон һүмэ бариха зүбшөөл үгтөө, тэрэнь Хяагта хотын худалдаа наймаанай форпостодо Нангин Успениин Богородициин ба Гэгээн Николай Гайхамшагта һүмэтэй часовнянуудтай. 1739 ондо һүмэ хүсэд баригдаһан байгаа. 1740 ондо Гэгээн Николайн һүмэ арамнайлгада бэлэн болоһон. Яхад-ай полкын нүүдэл һүмэ Селенгинск руу бусаагдаа. Хяагтын комиссар Симон Ильич Свинин 1746 оной июниин 10-да Амидыралгын сүмэ арюудхахыень гуйһан байна. Тус һүмэ аяар 1750 ондо арюудхагдаһан юм[8].

1743 ондо Кяхта наймаанай һууринай нэрэ зэргэтэй болоһон.

1774 ондо Кяхтада магистрат гү, али хотын захиргаан байгуулха тухай зарлиг гараа[9].

1792 ондо Эрхүүһээ Кяхта руу гаалин (тамуужан) дамжуулагдаа. Эрхүүһээ Кяхта хүрэтэр харгы бариха тухай 1796 ондо Зарлиг гараад, Тойроһон Байгалай тракт гү, али Кругоморский тракт гэжэ нэрэтэй болоо[10].

1805 ондо Троицкосавск хотын нэрэ зэргэтэй болобо. 1829 ондо 4054 ажаһуугшадтай, 542 гэрнүүд байгаа.

Наймаашан ба ниитэ ажаябуулагша А. М. Лушниковай гэр
«Кяхтинский листок» № 6, 1862 оной июниин 7

XIX зуун жэлэй эхиндэ Троицкын хэрэм һандаргагдаа. Троицкосавск хотодо 1851 ондо хотын захиргаан байгуулагдаба[11]. Хотын захиргаан Троицкосавск, Кяхта, Хяагтын Адаг хотонуудые захиржа байгаа. Хяагта хотын захиргаан 1863 оной 2 һарын 9-дэ усадхагдаһан[12].

1868 оной майн 22-то тохёолдоһон түймэр Хяагтын ехэнхи хубиие һүнөөһэн байна. Түймэртэ 1801 онһоо хойшонхи хотын архивуудай дансанууд шатажа һалаһан байна[13].

XIX зуун жэлэй оршон үеынхид баян наймаашад Троицкосавск хотые «Элһэн Венеци», «Забалуй-хото» гэжэ нэрлэдэг һэн. XIX зуунай һүүлшын хаһануудай хойшо, Суэцэй һубагые бариһанай һүүлдэ, Хитад руу гадаадын наймаагай ехэнхи хубиие далайн замаар эльгээжэ эхилһэнһээ хойшо Хяагтын худалдаа наймаанай үүргын удха шанар һуладажа эхилһэн[14]. Хитадай — Зүүн зүгэй түмэр замай баригдаһанай һүүлээр хяагтын наймаанай замай ябаса бүришье үсөөрөө. (1903 он). Хяагта Хитадтай худалдаа наймаанай гол һуури болохо удха шанараа алдажа, Оросой Гадаада Монголтой худалдаа наймаанай түб болобо. XIX зуун жэлэй хоёрдохи хахадта эдэй засагта, худалдаашадта хэрэгтэй ниитын болбосорол хото соо хүгжөөгдэбэ, тодорхойлон хэлэбэл, Алексеевскын реально һургуули бии болоо (Троицкославск).

1873 ондо Троицкосавск хотодо уларилай станци нээгдээ — Үбэр Байгалай хизаарта түрүүшын[15].

Зүүн Сибириин 7-дохи дивизиин бүридэлдэ ородог, Порт-Артурын түлөө байлдаануудта шалгарһан Зүүн Сибириин 26-дахи буудалгын полк эндэ 1907 ондо ерэһэн байна. Тэрэнэй гэгээн Георгиин туг мүнөө Эрхүүгэй хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ хадагалагданхай.

Хяагтада олон тоото Дунда Азиин шэнжэлэгшэдэй: Николай Михайлович Пржевальский, Пётр Кузьмич Козлова, Григорий Николаевич Потанин ба Александра Викторовна Потанина, Владимир Афанасьевич Обручева болон бусад аяншалга эхилээ гү, али түгэсэһэн[14]. Нэмэжэ хэлэхэдэ, Хяагта хотын түүхэдэ һонин үзэгдэлнүүд бии юм. Хяагта хотын дэргэдэхи газарта суджын булашанууд олдогдоһон юм.Энэ дайдаар Хүннүүд гэһэн эртэ урдын нүүдэлшэ арад, манай ээрын урдахи 220 онһоо манай ээрын II зуун жэл болотор ажаһууһан юм.

Худалдаа наймаагай хүгжэлтын түүхэ

Гол толилолго: Хяагтын наймаагай түүхэ

1905—1907 онуудай Хубисхал

Бүхэроссиин багшанарай холбооной Троицкосавскын таһагай үүсхэлээр 1905 оной декабриин 15-да (шэнэ маягаар) Троицкосавскын һуралсалай эмхинүүдэй һурагшадай суглаан зарлагдаа һэн. Суглаан «1905 оной 10 һарын 17-ной Манифест ниитын ажабайдалда хүлеэгдэһэн энхэ тайбаниие асаржа шадаагүй, улам эсэргүүгээр, засагай газарай реакционно үйлэ ажаллалгын ашаар хубисхалай сүлөөлэлгын хүдэлөөн орьёлдоо хүрэбэ» гэжэ Суглаан баталба. Суглаанда таарамжатай байдал бии болотор хэшээлнүүдые болюулха тухай шиидхэбэри абтаа.

Троицкосавск хотын Хэблэлэй ажалшадай холбооной бэшэг 1905 оной декабриин 22-то Хяагтын «Байгал» сониндо хэблэгдэһэн байгаа, тэрээн соо «Троицкосавскын хэблэлэй ажалшадые удаан тэсэбэритэй арад зоноймнай ниитэ сүлөөлэлгын хүдэлөөнэй бодолдо шэнгээһэн» гэжэ мэдээсэбэ, Тэдэнэр Второвай дэлгүүрэй хүдэлмэрилэгшэдые, хотын дэлгүүрэй наймаашадай эгээл хүсэтэй хамтарал болоходоо, 4 үдэрһөө дээшэ бэшэ ажалаа хаяхыень уряалба. Приказчигууд буһалгаада хабаадаха арсаба.

Троицкосавск хотодо 1905 оной декабриин 24-дэ олониитын суглаан боложо, тэрээн дээрэ хэдэн элидхэлнүүд уншагдаһан, тэрэ тоодо багша П. О. Матиясевичай хотын багшанарай забастовко тухай элидхэл шагнагдаа.

Троицкосавск хотодо 1905 оной декабриин 27-до нютагай хэлхеэ холбооной-телеграфай (Троицкосавскын, Кяхтын) хүдэлмэрилэгшэдэй зүблөөн болобо. Хэлхеэ холбооной-телеграфай буһалгаанай хорооной нютагай таһагые эмхидхэжэ, тэрэнэй түлөөлэгшые бүхы хэлхеэ холбооной-телеграфна хороонуудай түлөөлэгшэдэй съезддэ (Үбэр байгалай хизаарай, Шэтэ хотын хэлхеэ холбооной-телеграфна хорооной зарлаһан) съезддэ эльгээхэ тухай шиидхэбэри абтаа.

1906 оной январиин 5-да Троицкосавск хотодо болоһон олониитын суглаан засагай газарай бэшэгүүдые хатуу арсалта табигдажа, хэлхеэ холбооной болон телеграфые ниигэмэй мэдэлдэ дамжуулха тухай шиидхэбэри абтаа. Троицкосавска Дүүмэ заршамаар энэ тогтоолдо оролсобо. Хэлхеэ холбооной болон телеграфай хэрэгүүдые ниитэ ударидаха комисси эмхидхэгдээ[16].

1910-дахи онууд

1914 оной январь һарада Верхнеудинск хотодо Баруун Үбэр Байгалай хизаарай кооперативуудай съезд боложо, «Прибайкальсоюз» гэжэ кооперативуудай Байгал шадарай наймаанай-үйлэдбэриин нэгэдэл байгуулагдаа. Энээнэй һүүлээр Троицкосавск, Мысовск, Баргажан хотонуудта "Верхнеудинскын кооперативна нэгэдэл «Экономия» гэһэн потребительско кооперативууд байгуулагдаа[17].

Хяагта хотодо 1915 оной майн 25-да Гадаада Монголой уласхоорондын байдал тухай Ород-Хитад-Монголой гурбалжан хэлсээн (1915 оной Хяагтын хэлсээн) баталагдаа[18].

Дэлхэйн нэгэдэхи дайнай үедэ Троицкосавск хотодо хүреэлэндэ абтаһан зоной лагерь байгуулагдаа. Лагерьта 1915—1916 онуудай үбэл 6700 дайшалхы хүреэлэндэ абтаһан хүнүүд байгаа[19].

Хубисхал ба эрхэтэнэй дайн

1917 оной мартын 25-да (апрелиин 7) Троицкосавск хотодо ажалшадай болон сэрэгшэдэй депутадуудай Совед байгуулагдаа[20]. 1917 оной майн 3-да Троицкосавска аймагай түлөөлэгшэдэй болон сэрэгэй 1-дэхи таһагай Үбэр Байгалай хасагуудай түлөөлэгшэдэй съезд эхилээ һэн[21].

Троицкосавск хотодо 1917 оной июниин 17-до Үбэр Байгалай хасаг сэрэгэй сэрэгэй съезд үнгэрөө һэн. Съезд бүхы сэрэгэй хэрэгүүдые «сэрэгэй дүхэриг» ударидаха гэжэ шиидэбэ; сэрэгые Шэтэ хотодо ажаһуудаг һунгагдаһан атаман ударидаха. Съезд «бурханиие доромжолдогшодые эршэтэйгээр тэмсэхэ» гэжэ шиидхэбэри гаргаба[22].

1917 оной ноябрь һарада Хяагтада Зүблэлтэ засаг байгуулагдаа. Алексеевскэ реальна училищиин (Троицкославск) багша Константин Андреевич Масков (1880—1918) Ажалшадай, таряашадай, сэрэгшэдэй депутадуудай Троицкосавска (Хяхта) соведэй түрүүлэгшээр һунгагдаһан байна[23].

1918 оной сентябриин 3-да Кяхта болон Троицкосавск хотые Чехословакиин корпусай Сагаан чехүүдэй эзэлһэн байна[24]. Масков К. А. 1918 оной сентябриин 22-то буудуулагдаһан байна.

Сибириин Саг зуурын Засаг түрын хаалтада байһан газарнуудай гол захиргаанай захиралтаар 1919 оной август һарада политическэ хаалтада байһан хүнүүдые байлгаха Троицкосавска саг зуурын түрмэ байгуулагдаа[25]. Тус түрмэ Троицкосавск хотоһоо 2 км газарта (Улаан казарма) гэһэн сэрэгэй хото байһан газарта соо оршодог. Троицкосавска саг зуурын түрмэдэ Александровска түрмын, Бийскын, Златоустын, Красноуфимскын, Кунгурай, Пермиин, Тобольскын, Челябинскын болон бусад түрмэнүүдэй хаалтада һуудаг байгаа. Тус түрмэдэ 1919 оной декабриин 24-һөө 1920 оной январиин 10 болотор хаалтада байһан хүнүүдые олоор усадхаха ябадал боложо, энэнь Троицкосавскын гай гашуудал гэжэ алдаршаһан юм. Троицкосавск хотодо 1920 оной 3 һарын 4-дэ Зүблэлтэ засагые һэргээһэнэй удаа түрмэ хүдэлхэеэ болижо, политическэ түрмэдэ һууһан хүнүүдые алаһан хэрэгые мүрдэлгын комисси ажалаа эхилһэн байна.[26].

Троицкосавск хотоһоо 1918 оной сентябрь һарада прапорщик Пальшинай ударидалга доро хэһээлтын отряд мордоо. Отряд Бэшүүр, Окино-Ключи, Елань, Бага Кудара, Урлук, Тамир тосхонуудаар ябаа. Полковник Макаренкын ударидалга доро хэһээлтын экспедици 1919 оной августын 25-да Троицкосавскһаа гараба.

Троицкосавска Дүүмын урилгаар 1920 оной январь һарада хотые Хитадай сэрэгүүд эзэмдэбэ. Хитадай сэрэгшэд 1920 оной февралиин 22-то тэрэнэй отрядай эзэлһэн Хубисхалай хороониие хүреэлбэ. Заха зээлэй талмай дээрэ хотын ажаһуугшадай митинг боложо, тэдэ Ревкомой байшан тээшэ шэглэбэ. Жагсаалые Хитадай сэрэгшэд буудаһан байна. 7 хүн наһа бараа, 14 хүн шархатаһан байгаа. Хяагтын Адаг хотодо 1920 оной февралиин 27-до Байгалай хизаарай ЦИК-гэй делегаци болон Хитадай командованиин хоорондо хитад сэрэгүүдые Троицкосавска аймагһаа гаргаха тухай хэлсэлгэнүүд эхилээ һэн[27]. Хяагта хото 1920—1921 онуудаар Дамдинай Сүхэ-Батор Хорлоогиин Чойбалсанай хубисхалай ажаябуулгын түб байгаа. 1921 оной мартын 1-дэ Хяагта хотодо Монголой арадай намай 1-дэхи съезд болобо. Монголой милициин хүсэнүүд 1921 оной мартын 18-да хүршэ Кяхтада оршодог монголой Алтан-Булак тосхон Хитадай сэрэгүүдһээ сүлөөлөө.

Барон фон Унгерн 1921 оной майн 21-дэ «Зүблэлтэ Сибириин дэбисхэр дээрэхи ород отрядууд» гэһэн 15-дахи захиралта гаргажа, Зүблэлтэ газар руу дайнай эхилһые соносхобо.1921 оной хабар Азиин дивизи хоёр бригада боложо хубааржа: нэгэниинь генерал-лейтенант Унгернэй ударидалга доро, нүгөөдэнь генерал-майор Резухинай ударидалга доро байгаа. Һүүлшынхинь Цежинск тосхоной дэбисхэртэ хилэ дабажа, Сэлэнгын зүүн эрьедэ хүдэлжэ, Улаан араар Мысовск, Татаурово ошожо, харгыдаа хүүргэ, хонхорнуудые дэлбэрүүлхэ ёһотой байгаа. Унгернын бригада Троицкосавск, Селенгинск, Верхнеудинск руу добтолбо. Энэ бригада 1921 оной июниин 11-13-най үдэрнүүдтэ Троицкосавскын түлөө болоһон байлдаанда диилдэһэн байна[28].

Зүблэлтэ үе саг

1924 оной мартын 15-да Верхнеудинск, Новоселенгинск, Троицкосавск хотонуудай хоорондо хотонууд хоорондын утаһанай холбоо эхилбэ[29].

1925 ондо Троицкосавска хотын зүблэл байгуулагдаһан[30].

А. В. Потанинай хүүр дээрэ 1956 ондо А. И. Тиминэй зохёоһон түһөө түсэбөөр бюст табигдаа[31].

Ажаһуугшад

Численность населения
177018201856[32]186018901897[33]
1500↗4380↗5400↗5431↗7837↗8800
192319261931[34]1959[35]1970[36]1979[37]
↘8467↗8646↗10 600↘10 327↗15 316↘14 990
1989[38]1992[39]1996[40]1998[41]2000[42]2001[43]
↗18 307↘18 300↘18 100↗18 400↘18 300↗18 400
20022003[44]20042005[45]2006[46]2007[47]
→18 400→18 400↗18 600↗18 800→18 800↗18 900
2008[48]2009[49]2010[50]2011[51]2012[52]2013[53]
↗19 100↗19 359↗20 024↘19 991↗20 046↘19 998
2014[54]2015[55]2016[56]2017[57]2018[58]2019[59]
↗20 076↘20 036↘19 980↗20 013↗20 031↗20 157
2020[60]2021[61]2023[62]
↗20 297↘17 877↗18 007
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
1860
1931
1992
2002
2007
2012
2017
2023

Хүн зоной тоогоор 2014 оной 1 һарын 1-нэй байдалаар Оросой Холбоото Уласай 1100 хотоһоо 677-дохи һуури эзэлдэг[63].

Үндэһэтэнэй бүридэл

2010 оной Бүхэроссиин хүн зоной тоо бүридхэлэй ёһоор, Кяхтада иимэ яһатан ажаһуудаг байгаа:

ородууд — 14 208 хүн. (70,95 %)

буряадууд — 4 236 хүн. (21,15 %)

татарнууд — 311 хүн. (1,5 %)

бусад — 1 311 хүн. (6,6 %) [64]

Үйлэдбэри

Хяагта наймаашад 1880 оной декабрь һарада һайн дураараа Хяагта пароходой нүхэсэл байгуулаа. Нүхэсэл 1881 оной февраль hарада «Байкал пароходство» хамтаралай бүхы зөөри абахаһаа гадна, Байгал далай дээгүүр хэлхеэ холбооной болон ябагша хүн зоной уһан онгосын алба эмхидхэхэ харюусалга өөр дээрээ даажа абаа. 1892 ондо нүхэсэл 6 уурай онгосо, 14 баржа, 4 хахад баржатай байгаа. Байгал далай дээгүүр Лиственичное тосхонһоо Мысовая гү, али Боярскын причалнууд хүрэтэр саг үргэлжын пароходой маршрудуудые, Дээдэ-Ангарск хүрэтэр навигациин үедэ табан яан зам заһабарилгын түлөө Хамтарал казнаһаа жэл бүри 33 938 түхэригэй тэдхэмжэдэ хүртөө. Уһан онгосын компани 1895 оной апрель һарада Хяагтын наймаашан А. Я. Немчиновай эдлэлдэ оруулагдаа[65].

Киранай нуур дээрэ 1885 онһоо хойшо Киранай дабһанай завод хүдэлжэ байна.

1939 оной эсэстэ Хяагта можын үйлэдбэриин комплекс байгуулагдаа .Завод 1940 оной эсэстэ 7 мастерскойтой байгаа: эд бараанай, боошхо амһартануудай, нааданхайнууд, гутал оёхо г.м.[66].

1951 ондо Кяхтада камвольно-нооһоной тээрэм баригдаа; тэрэнэй түлөө хүлһэн (хлопок) Узбекистанһаа хангагдаа СССР-эй һандарһанай удаа энэ завод орхигдоо һэн.

Хяагтада мүнөө эдеэ хоолой үйлэдбэриин эмхинүүд хүдэлдэг.

Соёл

Хүгжэм

1840-өөд онуудаар Хяагтада купецүүдэй гэр бүлэнүүдэй дунда фортепиано үргэнөөр дэлгэрһэн. 1840-1850-яад онуудаар Хяагтада сүлэлгэдэ байһан хүнүүд: Константин Осипович Савичевский, П. Сливовский, Анна Краевская хүгжэмдэ заадаг байгаа. К. О. Савичевский шаби 8 наһатай Серафима Савватьевна Скорнякова пианино дээрэ һурадаг байгаа, тэрэнэй эжы А. В. Сабашникова пианистка байгаа[67].

Троицкосавскын гудамжа 1880-аад онуудта

1850-яад онуудай эхеэр Александр Иванович Деспот-Зеновичэй туhаламжаар Кяхтын хүгжэмэй зэмсэгүүдэй оркестр бии болоо. Мүн тиихэдэ дуушадай хоор байгаа, тэрэнэй байгуулагдаһан тодорхой үдэр мэдэгдэнэгүй. Хор дуунай тусхай хэшээлнүүдые эмхидхэжэ, тэндэ хористнууд хүгжэмэй онол аргануудые шудалжа, дуунай һорилго бэелүүлдэг байгаа. Найрал дуунай репертуар нэн түрүүн нангин зохёолнуудһаа бүридэһэн байна. Найрал дуун Амидыралгын сүмэ соо алба хэхэеэ ажалда абтаһан байгаа. Найрал дуун 1890-ээд онууд болотор ажаллажа байгаа.

1858 оной январиин 7-до Кяхтын аралжаа наймаанай суглаан (клуб) нээгдээ. Хүгжэмэй зэмсэгэй оркестр тэрэнэй мэдэлдэ табигдажа, удаань суглаанай эмхидхэһэн балнуудта наададаг байгаа.

Театр

Хяагта хотодо анха түрүүшынхиеэ театральна тоглолто 1805 оной ноябриин 26-да табигдаһан гэжэ тооломоор .Филипп Филиппович Вигелиин тэмдэглэлнүүд соо Хитадтахи элшэн сайдай яаманай гэшүүд граф Ю. А. Головнинай түрэһэн үдэртэ зорюулжа франциин шог зугаа табиһан тухай мэдээсэгдэнэ.

«Эсэгэ ороной хүбүүн» гэжэ сэтгүүлдэ 1842 ондо «Һара ба шүлэгүүд» гэһэн зүжэг хэблэгдээ: «Нэгэ үйлэтэй хитад комеди, үнэн болоһон ушар дээрэ үндэһэлэн, Кяхтада бэшэгдэһэн, сайн хайрсаг соо Санкт-Петербург руу хүргэгдэһэн». Энэ зүжэгтэ Деревяшкинай хүбүүн Иван Иванов гээд гараа табиба. Е. Д. Петряевай хэлэһээр, Кяхтын эмшэн ябаһан А. И. Орлов энэ ара нэрын саана нюуса байжа болохо.

1880-1890-ээд онуудаар Лушниковтанай ба Синицынтанай гэр бүлэнүүд һайн дуратанай театральна тоглолтонуудые эмхидхэдэг һэн. Тэдэнэр А. Н. Островскийн, А. А. Потехинай, А. И. Сумбатов-Южинай зүжэгүүдые табидаг һэн. Репетицинүүд олониитын суглаанда гү, али тоглолто эмхидхэгшэдэй гэр байрада үнгэрдэг һэн. Хяагтын баяшуулай ажабайдал 1880-аад оной дунда үеһөө Троицкосавск хотодо ажаһууһан И. А. Горяйновай «На поверхности» гэжэ зүжэг соо зураглагданхай.

Хяагтын приказчигуудай клубай дэргэдэ 1898 ондо драмкружок байгуулагдаа. Мүн Кяхтын олзын хэрэг эрхилэлгын суглаанай байшангуудта тоглолтонууд табигдаа. Зүжэгэй кружогууд басагадай гимнази болон реал-һургуулида бии болоо[68].

1941 онһоо драмын театр хүдэлжэ эхилээ[69].

Музейнүүд

  • Хяагтын В. А. Обручевай нэрэмжэтэ хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей
  • Орос-Монголой хани барисаанай музей
  • «Конспиративная квартира Сухэ-Батора» гэһэн дурасхаалай музей
  • К. К. Рокоссовскын музей

Болбосорол

Троицкосавск хотодо 1811 ондо уезднэ приходской һургуули нээгдээ. Эндэ гол заадаг хэшээл хадаа Бурханай Хуули байгаа.

1812 оной сентябриин 15-да Троицкосавскын 1-дэхи дээдэ эхин һургуули нээгдээ. Тэрэ 1918 онһоо хойшо хаагдаһан.

Бургомистр Н. М. Игумнов болон Троицкосавск хотын наймаашад болон хотынхидой хандиб үргэлөөр 1820 ондо хотодо дарханай, гутал оёлгын, шулуугаар урлал зааха һургуули байгуулагдаа.

1829 ондо Троицкосавскын приходой Успенскэ һургуули нээгдэһэн.

Троицкосавск хотодо 1833 ондо Ород-Монголой Сэрэгэй училищи хүдэлжэ эхилээ. Һургуули буряадай хасаг полкнуудай командна бүридэл бэлдэдэг байгаа. Хасагуудай 11-12 наһатай үхибүүдые һургажа, ехэнхи ушарта буряад хүбүүдые, заримдаа ородүүдые абадаг һэн. Монгол хэлэн, буддын шажанай үндэһэн хэшээлнүүдые нэмэлтэ предмедүүд болгон заадаг байгаа. Һургуули хоёр модон байшантай байһан. Һургуулида һуража, эрдэм бэлигтэй болоһон хүнүүд канцеляриин, албатан, оршуулагша, эхин шатын багшаар ажалладаг һэн. 1851 ондо тус һургуули Селенгинск руу дамжуулагдаа[70].

1835 ондо Кяхтагай тамуужанай дэргэдэ хитад хэлэнэй һургуули нээгдээ. Һуралсал 4 жэлэй туршада үнгэрдэг байгаа. Һургуулида хитад хэлэнһээ гадна: юриспруденци, валютын дүримүүд, олзын хэрэг эрхилэлгын хуули, дансанууд заагдадаг һэн. Училищиин дэргэд бэлэдхэлэй һургуули ажаллаа.

1861 ондо нэгдэхи гильдиин купец Яков Максимович Пятовскиин мүнгэн һангай ашаар Покровско приходской һургуули нээгдэһэн байна.

Граф Н. Н. Муравьёв-Амурскийн нэрэмжэтэ Троицкосавска басагадай гимнази 1862 ондо нээгдээ. 1886 ондо прогимнази дүүрэн 7 жэлэй гимназиин нэрэ зэргэтэй болоо. 1896 ондо 8-дахи жэлэй багшын класс нээгдээ. 1923 ондо гимнази II-дохи шатын һургуули боложо шэнэдхэгдэһэн юм.

1876 оной сентябриин 20-до хотодо бодото һургуули нээгдээ. Ехэ князь Алексей Александровичай хүндэдэ зорюулжа, 1877 оной июлиин 11-дэ Алексеевский гэжэ нэрлэгдэбэ. 1881 ондо һургуулида өөрын байшан баригдаа[71].

Үнэн дээрээ гүрэнэй зүблэлэй гэшүүн Яков Андреевич Немчиновэй нэрэмжэтэ Троицкосавска үншэн хэнзэ хүүгэдэй һургуули 1886 ондо нээгдэһэн байна. Һургуулида оёдолой, гутал оёлгын, модошо дарханай мэргэжэл заадаг байгаа.

1896 оной январиин 7-до Успенскэ приходой һургуулиин байшан соо басагадай амаралтын үдэрнүүдэй һургуулиин хэшээлнүүд эхилһэн байна. 897 оной августын 31-дэ 1-дэхи гильдиин купец Матвей Васильевич Шишмаковай мүнгэн зөөреэр басагадай приходской һургуули нээгдээ.

1900 ондо Хяагта тосхондо Пелагея Ивановна Немчиновагай хубиин һургуули байгаа. Һургуулида 22 хүбүүд, 18 басагад һурадаг байгаа. Ниитын болбосоролой яаманай дурадхаһан хубиин һургуулинуудта бэлдэгдэһэн программаар һургуули хүдэлөө.

1935 ондо Хяагтын һургуулиин түхэлэй үншэн хүүгэдэй байшан байгуулагдаа. 1945 ондо энэ гэртэ 239 үхибүүд хүмүүжүүлэгдээ[72].

Улас түрын болбосоролой һургуулиин һуури дээрэ 1947 ондо Соёлой-гэгээрэлэй училищи байгуулагдаа. 1960 ондо һургуули Улаан-Үдэдэ дамжуулагдажа, шэнээр эмхидхэгдээд, соёл-гэгээрэлэй училищи болгогдоо[73].

Мүнөөнэй сагта хотодо эмнэлгын һургуули хүдэлнэ.

Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд

Сонинууд

1862 ондо «Кяхтинский листок» (Забайкалиин хизаарта эгээл түрүүшын) долоон хоногой нэгэ удаа гарадаг сонин хэблэгдэжэ эхилээ. Редактор П. С. Андруцкий байгаа. Гадаада сай гаргаха тухай мэдээсэл сониндо толилогдоно. Газетын хэблэгдэхын урда «Хяагтада худалдаа наймаа хэжэ байһан наймаашадай агентнуудһаа олзын хэрэг эрхилэлгын мэдээсэлнүүд» гэһэн дүхэриг соо худалдаа наймаан тухай мэдээсэл толилогдодог байгаа[74]. Нэршүү хотын сурбалжалагша ябаһан И. В. Багашев 1896 оной майн 9-һөө «Россиин телеграфай Агентство Кяхта агентство» гэһэн листовко хэблүүлээ.

Троицкосавск хотодо 1897 оной июниин 1-дэ «Байгал» сониной түрүүшын дугаар хэблэгдээ. Газетын хэблэгшэ, заһабарилагша И. В. Багашев. Сонин 1906 он болотор хэблэгдэбэ[75]. Алас Дурнын уласай байгуулагдаһанай удаа «Серп и Молот», «Известия Троицкосавского Ревком» сонинууд хэблэгдэдэг болобо[76].

Зүблэлтэ засагай үедэ «Ленинское знамя» гэжэ можын сонин хэблэгдэдэг байһан, зарим эхи баримтануудаар тэрэнэй редакци мүнөөшье бии юм. Мүнөө «Кяхтинские вести» гэһэн нютагай засагай сонин долоон хоногой нэгэ үдэр гарадаг — Хяагтын аймагай захиргаанай хэблэлэй эмхи зургаа.

Радио
  • 70,16 Маяк (радиостанци), Радио Маяк (гардаггүй)
  • 71,96 Оросой Радио, Буряад уласай (телерадиокомпани), Буряад радио
  • 106,3 Оросой Радио, Буряад уласай (телерадиокомпани), Буряад радио
  • 107,9 Баргузин FM (түсэбтэ)
Интернет- сүлжээ (Олондо мэдээсэл тараадаг эмхи)

Архитектура ба гайхал дурасхаалнууд

XIX зуун жэлдэ Хяагтада классицизмын маягтай хэдэн барилганууд бодхоогдоо:

  • Троицкосавск, 1885 он

    Троицкосавск, 1885 он

  • Троицкиин сүмэ (1812—1817 онууд)

    Троицкиин сүмэ
    (1812—1817 онууд)

  • Амидыралгын һүмэ (1838 он)

    Амидыралгын һүмэ
    (1838 он)

  • Жаран нүхэтэ (XIX век)

    Жаран нүхэтэ
    (XIX век)

  • Успениин һүмэ (1884—1888)

    Успениин һүмэ
    (1884—1888)

  • Михайловскын (полкын) һүмэ

    Михайловскын (полкын) һүмэ

Зүблэлтэ засагай үедэ олоной гэр байрын барилга тогтооһон жэшээтэ түсэбүүдые хэрэглэн ябуулагдадаг байгаа.

Галерей

  • Ленинэй гудамжа

    Ленинэй гудамжа

  • Банкын байшан Хяагтада

    Банкын байшан Хяагтада

  • Тамирай зал

    Тамирай зал

  • Хяагтын хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей

    Хяагтын хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей

  • Кафе «Слобода»

    Кафе «Слобода»

Ажаглалтанууд

  1. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx
  2. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
  3. ↑ Перечень исторических поселений (ород хэлэн). КонсультантПлюс (27 август 2022). Дата обращения: 1 октябрь 2025.Архивная копия от 27 август 2022 на Wayback Machine
  4. ↑ Троицкосавск (ород хэлэн). Дата обращения: 6 октябрь 2025.
  5. ↑ Отъезд посланника Владиславича в Россию (ород хэлэн). Иркутские епархиальные ведомости. № 33, стр. 519—526 (август, 1863). Дата обращения: 6 октябрь 2025.
  6. ↑ Л. П. 200-летний юбилей (Как строили Троицкосавск-Кяхту) // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск.. — 1926. — № 281 (954). — С. 2.
  7. ↑ Епископ Иннокентий Нерунович. Его общественные заслуги. — Прибавления к Иркутским епархиальным ведомостям., 1867.08.26. — Т. №34. — С. 424—432.
  8. ↑ Епископ Иннокентий Нерунович. Кяхтинские храмы // Прибавления к Иркутским епархиальным ведомостям. — 1867. — № 23. — С. 405—414.
  9. ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири.. — Иркутск: Издание ВСРГО, 1883. — С. 186.
  10. ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири.. — Иркутск: Издание ВСРГО, 1883. — С. 207.
  11. ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири.. — Иркутск: Издание ВСРГО, 1883. — С. 335.
  12. ↑ Правительственное распоряжение. — Иркутские епархиальные ведомости, 1863.04.20. — Т. № 16. — С. 1.
  13. ↑ ''Птицын, Владимир Васильевич (1858—1908) Селенгинская Даурия: Очерки Забайкальск. края. — Санкт-Петербург: Экон. типо-лит., 1896. — Т. 2. — С. 111.
  14. ↑ 1 2 Лаппо Г. М. Города России. Взгляд географа. — М.: Новый хронограф, 2012. — С. 34—35. — 504 с.
  15. ↑ З. Б. Жигмитова, М. М. Соснина, В. Ю. Минаева Бурятия : Календарь знаменательных и памятных дат на 2018 год Справ.-библиогр. изд. / М-во культуры Респ. Бурятия, Гос. архив Респ. Бурятия, Нац. библиотека Респ. Бурятия, Центр библиогр. и краеведения. — Улан-Удэ, 2017. — С. 12.
  16. ↑ Революционное движение 1905-го года в Бурятии. — Верхнеудинск: Жизнь Бурятии, 1925. — Т. №7-8. — С. 17−39.
  17. ↑ Басаев Г. Д., Хуташкеева С. Д. Кооперативное движение в Западном Забайкалье накануне и в годы Первой мировой войны. — Гуманитарный вектор. Серия: История, политология, 2012. — Т. №2. — С. 105—109.
  18. ↑ Проф. В. А. Овчинников Международное положение Монголии 10 лет тому назад. — Верхнеудинск: Жизнь Бурятии, 1925. — Т. №9—12. — С. 25—38.
  19. ↑ Военнопленные империалистической войны. — Новосибирск: Сибирская Советская энциклопедия, 1929.
  20. ↑ Черняк Э. И., Косых Е. И., Якимова Т. В. и др. Октябрь в Сибири. Хроника событий (март 1917 — май 1918 г.). — Новосибирск: Наука, 1987. — С. 35.
  21. ↑ В. П. Гирченко Этапы революционного движения Бурятии. — Верхнеудинск: Жизнь Бурятии, 1925. — Т. №1—2. — С. 23—33.
  22. ↑ 10 лет тому назад // Бурят-Монгольская правда. — 1927. — № 135 (1105). — С. 1.
  23. ↑ П. Сибирский [www.prlib.ru/item/321227 Константин Андреевич Масков] // Бурят-Монгольская правда. — 1928. — № 219 (1487). — С. 2.
  24. ↑ 10 лет тому назад // Бурят-Монгольская правда. — 1927. — № 198 (1168). — С. 1.
  25. ↑ Троицкосавская временная тюрьма. Дата обращения: 4 октябрь 2025. Архивировано 18 август 2021 года.
  26. ↑ Путеводитель по дореволюционным фондам НАРБ. — Улан-Удэ, 1998. — С. 100—101.
  27. ↑ 20 лет назад // Бурят-Монгольская Правда. — 1940. — № 48 (6977). — С. 2.
  28. ↑ Кузьмин С. Л., составитель Легендарный барон. Неизвестные страницы Гражданской войны. — М.: изд. научных изданий КМК, 2005. — С. 249—250. — ISBN 5-87317-175-0
  29. ↑ Телефонное сообщение // Бурят-Монгольская правда. — 1924. — № 61 (159).
  30. ↑ Что делали секции Троицкосавского горсовета // Бурят-Монгольская правда. — 1928. — № 105 (1373). — С. 3.
  31. ↑ Р. Тугутов Памятник А. В. Потаниной // Огонёк. — 1956. — № 12 (1501). — С. 26.
  32. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  33. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  34. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  35. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  36. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  37. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  38. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  39. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  40. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  41. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  42. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  43. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  44. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  45. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  46. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  47. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  48. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Кяхта.
  49. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  50. ↑ Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи человек и более.
  51. ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  52. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  53. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
  54. ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  55. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  56. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  57. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  58. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  59. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  60. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  61. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  62. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx.
  63. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Дата обращения: 4 октябрь 2025. Архивировано 2 август 2014 года.
  64. ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Дата обращения: 4 октябрь 2025. Архивировано из оригинала 12 июль 2019 года.
  65. ↑ Распопина А. А. Становление и развитие пароходства в Байкальском водном бассейне в середине XIX — первой четверти XX века.Диссертация. — Иркутск, 2004.
  66. ↑ Г. Злобин Первые шаги Кяхтинского райпромкомбината // Бурят-Монгольская Правда. — 1941. — № 101 (7352). — С. 3.
  67. ↑ Белокрыс М. Музыка в Забайкалье // Байкал. — 1985. — № № 5. — С. 126—131.
  68. ↑ Иванов А. Любительский театр в Кяхте // Байкал. — 1983. — № 1. — С. 128—135.
  69. ↑ Рубановский Е. Платон Кречет на сцене кяхтинского драматического театра // Бурят-Монгольская Правда. — 1941. — № 95 (7346). — С. 4.
  70. ↑ Под ред. Т. М. Михайлова. История и культура бурятского народа. — Улан-Удэ, 1999.
  71. ↑ Малиновский К. Краткие исторические сведения о Троицкосавском Алексеевском реальном училище 1876—1901. — Троицкосавск, 1901.
  72. ↑ Е. В. Банзаракцаева Детские дома Бурятии в годы Великой Отечественной войны // Вестник Бурятского Государственного Университета. — Улан-Удэ. — С. 17—21.
  73. ↑ В. П. Барабаш Деятельность Культурно-просветительных школ в Восточной Сибири в послевоенные школы // Вестник Бурятского Государственного Университета. — 2012. — № Выпуск 7 История. — С. 81.
  74. ↑ Петряев Е. Д. К столетию первой забайкальской газеты // «Кяхтинский листок». — Улан-Удэ, 1963.
  75. ↑ Мартынов М. Д. 175 лет со дня рождения редактора кяхтинской газеты "Байкал Ивана Васильевича Багашева (1843—1919) // Бурятия : календарь знаменательных и памятных дат на 2018 год : справ.-библиогр. изд. / М-во культуры Респ. Бурятия, Гос. архив Респ. Бурятия, Нац. библиотека Респ. Бурятия, Центр библиогр. и краеведения, составители: З. Б. Жигмитова, М. М. Соснина, В. Ю. Минаева.. — Улан-Удэ, 2017. — С. 223—226.
  76. ↑ Газеты прошлого и настоящего Бурятии.Верхнеудинск // Бурят-Монгольская правда. — 1929. — № № 116 (1716). — С. 2.

Ном зохёол

Хронологиин һубарилараар:

  • Паллас П. С. Путешествие по разным провинциям Российского государства // Россия XVIII в. глазами иностранцев. — Ленинград, 1989.
  • Громов П. Начало Троицкой крепостцы и Кяхты // Иркутские епархиальные ведомости. — 1867. — № 31.
  • Кяхта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Труды Троицкосавско-Кяхтинскаго Отделения Приамурскаго Отдела Императорскаго Русскаго Географическаго Общества. — С.-Петербургъ: Сенатская типография, 1899—1914.
  • Старицкий А. К. Река Селенга в Забайкальской области. — СПб., 1913.
  • Силин Е. П. Город на границе. Кяхта.
  • Силин Е. П. Кяхта в XVIII веке. Из истории русско-китайской торговли. — Иркутск, 1947.
  • Обручев В. А. От Кяхты до Кульджи. — Москва, 1956.
  • Бестужев М. А. Поездка в Кяхту // Дум высокое стремленье. — Иркутск, 1975.
  • Кяхта. Памятники истории и культуры: путеводитель. — Москва, 1990.
  • Вехов Н. В. На великом чайном пути // Московский журнал(1991). — 2016. — № 11. — С. 19—35.

Ссылкэнүүд

Топографиин түһөө зурагууд
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хяагта_хото&oldid=367147" хуудаһанһаа абтаһан