Бурханай номнол

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Бурханай номнол

Бурханай номнол (ород хэлэн Буддизм) [1][2], һургаал (Дхарма) Будда, — Дэлхэйн гурбан шажанай нэгэн, мүн Бурхан Шигэмүни Бурханай һургаалнууд дээрэ тулгуурилан Энэдхэгтэ бии болоһон гүн ухаанай уламжалал[3](түрэхэдөө Нэрэ-Сиддхартха Гаутама; «Бурхан Багша» гэһэн үгэ «Һэригшэ», харин Шэгэмүүни «Шакья угай Сэсэн Хүн» гэһэн удхатай) ба тэдэнэй удаадахи гүн ухаанай тайлбаринууд. Оюун сэдьхэлэй элдэб дүршэлнүүдые, гүн ухаанай үзэл бодолнуудые ба заншалнуудые оруулна. Эртын Энэдхэгтэ манай ээрын урдахи V—IV зуун жэлдэ шрамануудай уламжалал боложо бии болоод түрүүн Урда, Зүүн Урда, Түб ба Зүүн Азида, һүүлдэнь бусад оронуудта тархаба. Дагагшадай тоогоор (520 саяһаа үлүү) дэлхэйн дүрбэдэхи томо шажан юм[4][5]. Тиигэжэ дэлхэйн бүхы хүн зоной 7 % өөһэдыгөө «буддын шажантан» гэжэ тоолоно[6][7].

Зогсоһон Бурхан Багша. Шигэмүни Бурханай эртын мэдээжэ зурагуудай нэгэн, манай ээрын I—II зуун жэл,Греко-буддын урлал, Гандхара (Токиогой үндэһэтэнэй музей)

Буддын Шажанай Номой гол удха дүрбэн арюун һайхан үнэн тухай һургаалда оршоно: оюун сэдьхэлэй замай зорилго — зоболон зогсоохо (санскр. духкха; «зоболон» гэжэ нэрэ томьёогой оршуулга бүгэдэ ниитын сахидаг, гэбэшье удхаараа «сэдьхэлээ ханаагүй байдал» дүтэ), тэрэнэй эшэ үндэһэн-бодото байдалай үнэн байгаали тухай алдуутай ойлгомжо (Авидья/мэдэхэгүй байлга): Анитья/тогтууригүй юумэн саг үргэлжын шэнги, харин Анатман/бэеэ дааһан өөрын мүн шанаргүй-тэрээнтэй[8] болон бусад. Буддын шажанай бүхы заншалнуудта өөрын «би» гэһэн байгаалиин талаар эндүүрэлынь үндэһэн мэдэхэгүй гэжэ тоологдодог. Бурхан Багшын зааһан арюун һайхан найман зам зоболонгые зогсооходо хүргэдэг[9], хиналтагүй түрэлнүүдэй (сансарын) эрьесэһээ гаража, нирваанда хүрэхэб[10][11][12].

Шигэмүни Бурханай амиды байхада, тэрэнэй һургаалнууд бэшэгдэдэггүй, харин аман үгөөр дамжуулагдадаг, тиихэдээ элдэб һэдэбтэй, шадабаритай һурагшадта зорюулагдаһан һургаалнууд нилээн горитой илгаатай байжа болоо. Энэнь буддын шажанда олон һургуули, шэглэлнүүдые бии болгоо. Буддын шажанай бүхы һургуулинууд Бурхан Багшын һургаалые үндэһэ болгон абадаг ба тэдэнэй хоорондохи илгаанууд ондо ондоо судар, шастрые Бурхан Багшын һургаалай эсэсэй удхые (nītārtha) харуулдаг ба тайлбарилха эрилтэтэй (neyārtha) гэжэ тоолодог ушарһаа шалтагаална. Эсэсэй удхын һургаалнууд соо Бурхан багша үнэниие эли тодоор, эли тодоор хэлэжэ үгэдэг, харин тайлбари хэрэгтэй һургаалнууд «уран арганууд», Тэдээн соо Бурхан багша болбосороогүй һурагшадта ойлгосотой, туһатай, тиихэдээ жороо гү, али хүсэд бэшэ тайлбаринуудые үгэдэг байгаа. Ёһо руунь, элдэб һургуулинуудта сүлѳѳрэлгын замые ба тодорхой дүршэлнүүдые тайлбарилга баһа ѳѳрын онсо ѳѳрсэ илгаануудтай [13][14]. Буддын шажанай гол дадалнууд: Бурхан Багшада, Номдо ба Сангхада хорохо газар абалга, ёһо журамай захяа заабаринуудые сахилга (хара зоной ба хубарагуудай һахилай суглуулбаринууд бии), Буддын шажанай бисалгал, мүн парамидуудые (саадын түгэс түгэлдэрнүүдые)ургуулга[15].

Мүнөө сагта буддын шажанай хоёр гол һалаа бии: тхеравада (пали: «Аха захатанай Һургуули») ба махаяна (санскр.: «Агууехэ хүлгэн»). Нэгэдэхинь Шри Ланкада ба Камбоджо, Лаос, Мьянма ба Таиланд мэтын Зүүн-Урда Азиин оронуудта дэлгэрэнхэй. Махаяна Балба, Малайзи, Бутан, эхэ газар Хитад, Япон, Солонгос, Вьетнам, Тайваньда үргэнөөр хэрэглэгдэдэг. Энэ һалаада дзэн, Сэбэр газар, нитирэн, тяньтай (тендай), сингон гэхэ мэтэ заншалнуудшье ороно. Ваджраяна-Махасиддхи -энэдхэгэй адептүүдтэ хамаарһан һургаалнуудай согсолбори, ехэбшэлэн махаянын буддын шажанай һалаа гэжэ үзэгдэдэг[16]. Махаяна ба ваджраяна һургаалнуудай хадагалагдаһан түбэд Буддын шажан Гималайн, Монголой оронуудта хэрэглэгдэдэг[17], Мүн Орос гүрэнэй гурбан можонуудта: Буряадай, Хальмагай[18] ба Тывагай.

Буддын шажанай түүхэ

Гол толилолго:Буддын шажанай түүхэ

Буддын шажанай эхэ Орон-Энэдхэг, тэрэнэй дэбисхэр дээрэ манай ээрын Урда тээ I мянган жэлэй тэн багаар хоорондоо үсөө бэшэ үһөөрхэлдэдэг олон багахан гүрэнүүд байһан юм. Тиигэжэ Бурхан Багшын һургаалаа номноһон Энэдхэгэй Зүүн-Хойто Зүгтэ 16 байгаа. Тэрэ үедэ даяанша даяаншад олон бии болоо (шраманов, ондоогоор хэлэбэл, оюун сэдьхэлэй оролдолго гаргадаг" )[19], эд зөөригүй, бэлэг сэлэгээр амидарһан хүнүүд тэдэнэй оршондо буддын шажан, джайнизм зэргэ шэнэ шажанууд бии боложо, брахманизмын ёһололые хүлеэн зүбшөөрдэггүй, хүнэй дотоодо амидаралда бүрин түблэрһэн байгаа. Тхеравадын уламжалалда манай ээрын үмэнэхи 543 он Буддын шажанай бии болоһон үдэр гэжэ тоологдодог. Будда паринирванада ошоһон[9]. Энэ үдэрэй ёһоор 1956 ондо Буддын шажанай 2500 жэлэй ой тэмдэглэгдээ һэн. Гэбэшье шэнжэлэгшэд Энэдхэгэй Ашока хаанай титимлэлгын мэдээжэ үдэртэ түшэглэн, Бурхан багша манай ээрын урда тээ 486 ондо наһа бараа гэжэ тоолодог. Харин буддын шажанай зарим заншалнуудта тэрэниие байгуулагшын наһанай жэлнүүд бүри һүүлэй үедэ хабаатай: манай ээрын урда тээ 488—368 онууд.

Буддын шажаниие үндэһэлэгшэ, Сиддхартха Гаутама хаанай хүбүүнэй намтар байн байтараа домогуудаар бүрхөөгдөө. Тэрэнэй наһанай намтарай ёһоор, бүри балшар наһандаа Сиддхартхада тэрэ агууехэ зонхилогшо гү, али агууехэ багша болохо гэжэ уридшалан хэлэһэн юм. Тэрэнэй эсэгэ, Шуддходанай хаан, хүбүүнэйнгээ оршолонһоо, хаан шэрээһээ арсахагүйн тула, ажабайдалай муу талануудые тэрээнһээ нюужа, гоёмсуу байдалда тэнжээжэ, гэр бүлын холбоо барисаагаар холбохые оролдоо. Хаанай хүбүүн инагтаяа гэрлэжэ, уданшьегүй хүбүү түрэбэ[20].

Гэбэшье Палийска жаяг заршам, Ашвагхошиин «Буддачарита» гэхэ мэтэ Буддын Шажанай сударнуудта зураглагдаһан дүрбэн уулзалга тэрэниие оюун сэдьхэлэй бэдэрэлгэнүүдэй замда орохыень түлхибэ. Харгы дээрэ үбгэнтэй, удаань үбшэн хүнтэй, удаань хүдөөлүүлгын жагсаалтай уулзахадаа, Гаутама булта илгаагүй үбгэрхэ, үбдэхэ, үхэхэ туйлдаа хүрэдэг гэжэ ойлгобо.[21]. Тиигээд тэрэ амарлингы даяаншаниие хараба. Эдэ дүрбэн уулзалганууд хаанай хүбүүнэй сэдьхэл доһолгожо, хамаг амитаниие үтэлхэ, үбдэхэ, үхэхэ зоболонһоо абаржа, захагүй жаргалай түлхюур олохо гэжэ шиидэбэ. Сиддхартха 29-тэй байхадаа, нэгэтэ һүни хото, хаан түрэеэ нюусаар орхижо, даяанша боложо, үе сагайнгаа оюун сэдьхэлэй элитэ багшанарта бисалгал хэжэ һураад, тэдэнээ булижа, һүүлдэнь өөрөө зам бэдэржэ, шэрүүн даяанша ябадал гаргадаг байгаа. Удаань мяха алалга сүлѳѳлнэгүй, харин гансал ухаан болон бэе зүдэрүүлнэ гээд, тэрэ мэдэрбэ, мүн һүүлэй һүүлдэ гүнзэгы даяан бисалгалай дүнгѳѳр дунда зам олобо (үзэл болон аяг зангай туйлай захагүйгѳѳр) ба гушан табан наһандаа Бурхан Багша болоо, али гэбэл Һэргэһэн, үнэниие мэдэжэ абаһан. Тэрэнэй һүүлдэ дүшэн табан жэл соо Энэдхэг ороноор зайжа ябахадаа, Бурхан багша һургаалаа номножо, хубарагуудай ехэ бүлгэмые ударидадаг байгаа[20].

Энэдхэгтэ буддын шажан 1700-гаад жэл байгаа, хүгжэн һалбаралгын хэдэн үе дабажа гараа:

  • Манай ээрын урдахи III зуун жэл Ашок императорай дэргэдэ;
  • II—III зуун жэлнүүд-Кушан эзэнтэ гүрэндэ;
  • V зуун жэл-Гуптын эзэнтэ гүрэндэ;
  • VII зуун Жэл-Харшын эзэнтэ гүрэндэ;
  • VIII—XI зуун жэл-Палов эзэнтэ гүрэндэ.

Манай ээрын урдахи III зуун жэлдэ Ашока эзэн хаан, удаань буддын шажаниие үмэгшэлһэн Кушан эзэнтэ гүрэнэй захирагшад Азиин олон оронуудта тэрэнэй дэлгэрэлгэдэ туһалжа, хүршэ гүрэнүүд руу үүргэ эльгээгээ. VII зуун жэлдэ Агууехэ Торгон замай хамбын зүргэнүүдээр Будда Бурханай һургаал Шри Ланкада нэбтэрэн ороо, удаань мүнѳѳ үеын Афганистанай, Дунда Азиин оронуудай (Узбекистанай ба бусад), мүн Зүүн-Урда Азиин: Мьянмын (Бирмын), Индонезиин, Вьетнамай дэбисхэр хүрөө. Хитадташье, Солонгосой хахад аралдашье, Японидо ба Түбэдтэ буддын шажан дэлгэрээ[22], мүн Филиппина ба Мальдива оруулан, зарим тэды ондоо газарнуудта һуурижаа.

VIII зуунда лалын шажанай сэрэгшэд оршон үеын Афганистан, Пакистан, Дунда Азиин нютаг дэбисхэр дээрэ, XII зуунһаа Энэдхэг орондо Буддын шажаниие үндэһөөрнь үгы хэжэ эхилһэн. XIII зуун жэлдэ Энэдхэгтэ буддын шажан үгы шахуу болобошье, тэрэ үедэ байһан Энэдхэгэй шажанай урасхалнуудта хүсэтэй нүлөө үзүүлээ[23].


Монголдо XVI зуун жэлэй хоёрдохи хахадта түбэдэй буддын шажан гүрэнэй шажан болоһон юм. Удаань түбэдэй буддын шажан хальмаг — ойрадуудай элинсэг хулинсагуудай дунда, удаань Хальмаг хан түрэдэ баһа үндэһэтэй болоо, тэрэнь XVII зуун жэлэй түрүүшын хахадта Москвагай гүрэнэй хуби болоо[23].

Мүнөө буддын шажан Таиландын [24], Бутанай[25], Камбоджиин, Лаосай, Мьянмын гээд Гүрэнэй шажан болонхой; мүн Ази, Алас Дурнын олон оронуудта дэлгэрэнхэй. Шри Ланкада Буддын шажан гүрэнэй шажан гэжэ тоологдодоггүй, харин үндэһэн хууляар «булюу зэргэтэй»[26][27].

Һургаалай эшэ үндэһэн

Тэрэнэй һургаал — бурханай шэнэ ёһоной тайлбари бэшэ, тэрэ ухаан бодолойнгоо ба бүхы үзэгдэлнүүдэйнгээ бисалгалда гүнзэгыгѳѳр шэнжэлэлгын тэрэнэй дүршэлһѳѳ эхитэй гээд, Будда Шигэмүни хэлээ һэн. Иимэ шэнжэлэлгын дүнгөөр Хүнүүд өөһэдынгөө эндүүрэлнүүдһээ (мунхаг байдалһаа) зободог гэжэ Бурхан багша элирүүлээ: бэеэ дааһан ба хубилшагүй «би» гээшэдэ этигэл гү, али сэдьхэл, үйлын үриин хуули ойлгохогүй, тэрэнэй ёһоор зоболон гү, али жаргал, һайн байдал гү, али доройтолго хүнэй өөрынь үйлэ хэрэгүүдээр бии болодог, мүн мэдэхэгүй байһанһаа бии болоһон һанаа зобооһон сэдьхэлэй хүдэлөөнүүдһээ (харанхылалгаһаа): энхэрэл, уур сухал болон бусад. Мүн бодото байдалые "байһан соонь"ойлгоо һаа, бүхы зоболонгуудые дууһан болюулжа, һанаа зобооһон бүхы сэдьхэл бодолнуудһаа һалажа (нирваанда хүрэжэ) болохо гэжэ тэрэ обёороо. Үндэр түрэлтэ найман замай (зүб үзэл, зүб ойлголто, зүб хэлэлгэ, үйлэ ябадалай зүб зорилго, зүб амидаралай хэб маяг, зүб хүсэн шармайлта, зүб анхарал, зүб анхаралаа хурсадхалга) гү, али махаянай уламжалалда тайлбарилагдаһанай ёһоор, гурбан түрэлэй һургалтын: ёһо һуртахуунай практика (өөрын сүлөөлгын тангариг, боди сэдьхэлтэнэй тангариг дагажа), түблэрэл, мэргэн ухаан[28][29].

Энэдхэгэй Бодх-Гайда Сиддхартха Гаутамын хүрэг. Бодх-Гай гэгээрэлэйнь газар гэжэ заншалта ёһоороо тоолодог[30]

Бурхан Багшын ном һургаал бэшэ юм. «Калама сударта» Бурхан багша өөрынгөө дүй дүршэл дээрэ үндэһэлэн, нарин шалгалтын һүүлээр лэ һургаалыень абахыень уряалдаг байгаа[31][32]:

« Минии һургаал юрэ этигэлһээ али намайе хүндэлэлгэһѳѳ бү абагты. Базаар дээрэхи наймаашанай алта худалдажа абахадаа шалгаһантай адли: халаадаг, хайлуулдаг, отолдог — үнэнииень лаблахын тула миниишье һургаал мүн лэ шалгажа, үнэнииень лаблаад лэ, угтажа абагты! »
Японой эгээл эртэ урдын модон барилга Хорю-дзи дуганай Пагода

Хоёр хахад мянган жэлэй ондо ондоо гүрэнүүдтэ дэлгэрхэдээ, буддын шажан олон һүзэг, дадал бэедээ шэнгээһэн байна. Буддын шажанай зарим һургаал дагагшад бисалгалда ухаагаа танин мэдэлгэдэ ба хүгжѳѳлгэдэ, зариман — һайн үйлэ хэрэгүүдтэ анхарал хандуулдаг, харин буддын шажанай заншалта шажан болоһон газарта, олонтоо тэрэнэй дадал Юрэ Будда бурханда һүгэдэлгэдэ доошолдог. Буддын шажанай элдэб һургуулинуудта һанал бодол, ёһо заншалнууд яһала горитойгоор илгардаг, гэбэшье шэнжэлэгшэ Е. А. Торчинов бүхы шэглэлнүүдтэ ба һургуулинуудта юрэнхы гол дүримүүдые онсолон тэмдэглээ[33]:

  • Дүрбэн арюун үнэн («гэгээнтэнэй дүрбэн үнэн» гэһэн нэрэ томьёогой бүри нарин оршуулга — гэгээрһэн амитадай үнэн гэжэ харадаг юумэн):
    1. Бии зоболон,дуккха [34] (оршуулгын түхэлнүүд: сэдьхэлээ ханаагүй байлга, һанаа зоболго[35][36]). Нэрэ томьёогой удха ехэ үргэн, ганса зоболон, ондоогоор хэлэбэл, хүндүүлхэй һанаа зоболго бэшэ, харин бүхы аятай ба нейтральна һанаа зоболго, мүн мэдэхэгүй байһанһаа боложо, бэе ба ухаанай бии байлга — хамагые нэбтэрүүлһэн зоболон ороно.
    2. Зоболон булаг  — шунал мэдэрэлэй сэнгэлгэ, бии байлга гү, али үгы байлга[37],

тришна(оршуулгын янза: аһалдалга), мэдэхэгүй байлга « — өөрынгөө би» бэеэ даанги байдал ба тогтууритай байдал тухай худал үзэл[34].

      • Мэдэрэлэй сэнгэлгэдэ шуналга-мэдэрэлэй табан махабадһаа (нюдэнэй хараа, шэхэн, үнэр, мэдэлгэ ба амта) аятай мэдэрэлдэ аһалдалга. Будда Бурханай үзэл хараагаар, эдэ аяшаалга саг зуурын, бузарлагдаһан, шархануудаа һамнаһан[38][39], угайдхадаа, тэдэниие үргэлжэлүүлээ һаа, мүн лэ өөрынгөө тад ондоо юумэндэ ороно — үбшэн.
      • Ажамидаралай шунал «би гээшэб» гэһэн мэдэрэлтэй холбоотой ба сагай удаадахи агшан бүхэндэ гү, али магад, мүнхэ оршохо хүсэл гэжэ ойлгогдодог[38][39].
      • Үгы байха шунал — «би» (уччхедавада) гээшэеэ гү, али шэнээр мүндэлхэ хүсэлөө иигэжэ һандаргажа болохо, «байһан хүн байхаяа болижо, ондоо болохо» гэһэн материалис ойлгомжоһоо боложо, бэе үгы хэхэ эрмэлзэл[38][39][40].
    2. Магад зоболонгые болюулга (дуккхи) ба тэрэнэй эшэ үндэһэн[41][42][36] — нирвана.
    3. Зоболонһоо мултарха зам (найман зам) бии[43].
  • бэе бэеһээ дулдыданги уг гарбал ба үйлын үри тухай һургаал,
  • анатмавадын һургаал (бэеэ баридаггүй байлгын заршам),
  • кшаникавадын һургаал (тогтууригүй байдал тухай һургаал, бии байгаа агшан бүхэндэ бүридэмэл бүхы юумэ һандаргалга тухай һургаал),
  • буддын шажанай космологи.

Философиин эрдэмэй Доктор В. Г. Лысенко мүн бүхы һургуулинуудта хамтын һургаалай зүйлнүүдэй тоолбори зохёогоо[44]:

  • Шэгэмүни Бурханай наһанай намтар,
  • үйлын үриин ба барайгарай мэдэл доро түрэлөө мэдэрэлгэ (сансара),
  • дүрбэн һайхан үнэн, найман зам,
  • бэе бэеһээ дулдыданги уг гарбал ба анатмавад тухай һургаалнууд.

Буддын шажанай гол гол ойлгосонуудые энэ тэрэ тоолбориһоо тайлбарилганууд ондо ондоо һургуулинуудта илгаатай. Жэшээлхэдэ, тэдэнэй зариман тхеравадын һургаал дагагшад эсэсэй гэжэ тоолоно, харин махаянын һургаал дагагшад-хэлсээтэ ба тайлбарилга хэрэгтэй[44].

Дунда замые үзэл бодолоороошье, аяг зангаараашье һургана гэжэ бурхан багша хэлээ һэн. Аяг зан соо дунда зэргын зам хадаа даяанша үзэлэй ба гедонизмын хэтэрэлнүүдһээ, ондоогоор хэлэбэл, аяшархал намналгаһаа зайсаха болоно. Харисангы үнэн, ондоогоор хэлэбэл, бэе бэеһээ дулдыдаһан уг гарбал тухай һургаалда дунда зам криявадын туйлай — бүрин уридшалан тодорхойлолгодо этигэлэй ба ядриччхавадын — бүхы үйлэ хэрэгүүдэй гэнтын тохёолдолдо этигэлэй хоорондо үнгэрнэ. Нагарджунын байгуулһан Мадхьямагай һургуулиин тайлбарида (нэрэнь оршуулагдадагшье — «дунда») туйлай үнэн тухай һургаалда дунда зам этернализмын (тогтууриин), нигилизмын (гүйсэд буруушаалгын) туйлда ородоггүй үзэл ба бусад ямаршье «бүхы эсэргүүсэгшэдые болюулга ба бүхы юумэнэй хооһон талада тэдэниие хайлуулга» гэжэ үзэгдэдэг[45][46].

Номой хүрдын гурбан эрьелтэ илгаруулна, имагтал тэдэ буддын шажанай гүн ухаанай һургуулинуудай хоорондохи гол илгаа тодорхойлоо[28].

  1. Түрүүшын эрьелтэ бурхан багшын дүрбэн арюун үнэн ба бэе бэеһээ дулдыданги уг гарбал тухай һургаалнуудые бүридүүлнэ; тэрэнэй үедэ бурхан багша бүхы шахуу үзэгдэлнүүд ѳѳрын шэнжэнүүдһээ боложо байдаг гээд хэлээ һэн. Энэ годиролтоһоо хинаянын һургаалнууд ба Вайбхашик Ба Саутрантигай һургуулинуудай гүн ухаан бии болоо.
  2. Хоёрдохи эрьелтэ-бэеэ баридаггүй ба хооһон шанар тухай һургаалнууд, ондоогоор хэлэбэл, үзэгдэлнүүдтэ өөрын мүн шанарай ба үнэн амидаралай үгы байлга. Хоёрдохи годиролгын һургаалнуудай эхин сурбалжанууд дээрэ махаян мадхьямагай һургуули байгуулагданхай, тэрэнэй һургаал дагагшад праджняпарамидай сударнуудые эсэсэй удхын һургаал гээд тоолоно, харин гурбадахи годиролгын сударнууд — тайлбарилга хэрэгтэй[47] ба нэгэдэхи ба хоёрдохи годиролтонуудай һургаалнуудай хоорондохи алгасалнуудые тайлбарилһан.
  3. Гурбадахи эрьелтэ Бурхан багшын байгаали тухай һургаалнууд болоно[48] ба үзэгдэлнүүдые зүбөөр илгаруулга тухай. Эдэ һургаалнууд дээрэ Читтаматрай һургуули («ганса ухаанай» һургуули, Ондоо нэрэ — Йогачара) байгуулагданхай, тэрэнэй ойлгомжоор «бүхы гурбан юртэмсэ гансал ухаан бодол»[49]. " Тон гүнзэгы нюуса зангилаа тайлаха судар «(„Сандхинирмочана“) [49], гурбадахи эрьелтэдэ хабаатай, тэрэниие эгээн дүүрэн ба эсэсэй гэжэ тодорхойлно, харин түрүүшын хоёр годиролгын һургаалнууд-тайлбарилга хэрэгтэй гээд[28].

Буддын шажантан хүнүүд „ түрэһөөр“ болодоггүй, хүниие буддын шажантан гурбан Эрдэни зэндэмэни соо хоргодохо газар мэдэрэн абалга болгодог[19][50]: Бурхан багша, Дарма, Сангхада.

  • Бурхан Багша Гээшэ Ганса Шэгэмүни Бурхан бэшэ, харин ямаршье (боди) һэргэһэн амитан юм.
  • Дарма-бурхан Багшын һургаал, тэрээн доро текстнүүд болон аман һургаалнууд, мүн тэдэниие бодото дээрэнь бэелүүлгэ тухай хэлэгдэнэ. Гол бодото Дарма — энэ болюулгын үнэн (нирвана, һэрилгэ[32]) ба замай үнэн („иимэ юумэ“ ойлголго[48] бисалгалда), мүн тиихэдэ һурагшадай хубиин һэдэбүүдэй ба хүгжэлтын хэмжээнэй ёһоор ондо ондоо байжа болохо ойлгосонуудта хүргэдэг элдэб янзын онол арганууд[51].
  • Сангха-буддын шажанай бүлгэм. Юрэдөөл, сангхые буддын шажанай ямаршье бүлгэм гэдэг, Харин Сангхые хоргодохо газар гэжэ гэгээн (арья): адагынь „үзэгдэлэй замай“ хэмжээндэ хүрэһэн бодисада, шраваки, пратьекабудды гэхэ гү, али» иимэ " сэхэ ойлгоо[28].
Дасанай ном хадагалдаг газарта «Ганжуур», «Данжуур» гэжэ дүүрэн найруулганууд. Ривоче дасан, Чамдо, 2005 оной гэрэл зураг

Эгээл шухала эрдэни гэжэ буддын шажанай дархашуул Ном[32] тоолодог, юундэб гэхэдэ имагтал тэрэ зоболонһоо сэхэ зайсуулдаг. Тиихэ зуура хорохо газар элдэб янзаар тайлбарилагдажа болохо: гадаада талануудаар (Бурхан Багша ба Сангха амитад мэтэ, харин Һургаалай Ном), мүн дотоодо талануудаар (Бурхан Багша-дадал гарагшын ухаанай шэнжэ, Ном — тэрэниие ойлгоһондол, Сангха — бусадта жэшээ болохо арга олгодог аяг зангай тала мэтэ). Тиигэжэ зургаадахи патриарх чань Хуайнэн: «Ойлгожо байһан зондо өөрынгөө байгаалиин гурбалжан эрдэни зэндэмэни соо хоргодохо газар олохыень заабарилнаб», — гэжэ хэлэдэг һэн.

Бурхан Шажанай шүтөөнэй зүйл - Буддын шажанай эрхи болоно (утаһанда үлхэгдэһэн, бэһэлигтэ хаагдаһан шүрэнүүд) тарни, хэгдэһэн ёһололнуудые гү, али һунаалгануудые тоолохо үүргэтэй. Энэдхэгтэ, багсаамжалгаар, III зуун жэлдэ эрхи бии болоо.

Хоргодохо Газар абахаһаа ба Гурбан Эрдэнитэй холбоотой дадал хэхэһээ гадна буддын шажантан хара зоной табан һахил сахихые баһа зууршалһан байна(панча шила)[52]: алахаһаа, хулгайһаа, забхайралгаһаа, худалһаа ба һогтолгоһоо арсалга[34][53]. Эдэ тангаригуудые дамжуулхадаа, һурагшаяа эбдэһэнэй түлөө хэһээлтэ хүлеэнэ гэжэ Бурхан хэлээгүй, тэрэ зүйтэй удхада ба үйлын үриин хуулида түшэглэдэг байгаа, тэрэнэй ёһоор хүнэй жаргал ба зоболон Бурхан бэшэ, харин өөрынь бодолнуудаар ба үйлэ хэрэгүүдээр тодорхойлогдодог. Эдэ тангаригуудые сахилга тааруу зохид ажабайдалда асарна ба оюун сэдьхэлэй хүгжэлтын ашада тааруу эрхэ байдал байгуулна, мүн тад ондоо.

Будда тэрэ үедэ байһан даяаншын һургуулинуудай онол аргануудһаа юрэнхыдөө илгаатай байһан харанхы бололгонуудтай, ондоогоор хэлэбэл, һанаа зобоодог сэдьхэлэй хүдэлөөнүүдтэй ба худал үзэл бодолтой тэмсэхэ аргануудые дурадхаа. Һанаа зобооһон сэдьхэлэй хүдэлѳѳниие юрэ дарахада туһагүй гээд, тэрэ һургаа, үзэл бодолоо хубилгаха хэрэгтэй, тэдээндэ тэжээлэй оршон үлѳѳгүй. Жэшээлхэдэ, тогтууригүй байдал хаража үзэлгэ юумэндэ ба үзэгдэлнүүдтэ энхэрэл доошолуулна. Гадна Бурхан багша бэе махабадаа, үгэ хүүрээ, ухаагаа хинажа, бэеэ адаглажа һургадаг байгаа (пали «сати», санскр. «смирти»)[34].

Буддын шажанай гол зорилго-һэргэлгэдэ (бурхан багшын байдалда) хүрэхэ, юундэб гэхэдэ, бүхы амиды амитадта тэдэнэй зоболон дабахада, тон ашаг үрэтэйгөөр туһалха шадабаритай болоно. Энэ зорилго бэелүүлхын тула буддын шажантан нэн түрүүн «гурбан хоро» үгы хэхэеэ оролдоно[54]:

  • (Авидья) бэе бэеһээ дулдыданги гарбалай арбан хоёр тэмдэгтэ гэнжэ тухай һургаалай ёһоор, «сансарын үндэһэн» болодог үнэн байгаалиин талаар мэдэхэгүй байлга;
  • энхэрэл («би», "минии"гэгшэдтэ аһалдаан);
  • буддын шажанда уур сухалай ялас гэмэ тодоролго ойлгохоһоо гадна, ямаршье тэсэбэригүй байдал ойлгодог уур сухал.

Буддын шажанда сүлөөрэлгын ба һэргээлгын замда оюун сэдьхэлэй хүгжэлтын гурбан шухала таланууд ороно:аяг зан(энээндэ ёһо журамай, ёһо журамай гуримуудай согсос хэрэглэгдэнэ), бисалгал(ухаатайгаар хүдэлхэ элдэб янзын арга дүрэнүүд) ба үзэл суртал (иимэ юумэ сэхэ ойлголгын онолой ойлгомжонуудыешье, дүршэлыешье оруулһан сэсэн ухаан). Буддын шажанда ёһо журамай сэбэр байдал бисалгалда амжалта туйлаха шухала нүхэсэл гэжэ тоологдодог, тиимэһээ үйлэ хэрэгүүдэй зүб зорилгонууд, зүб хэлэлгэ ба зүб амидаралай хэб маяг — бисалгалай урда тээ найман замай гурбан зүйлһөө бүридэһэн ёһо журамай дадал. Буддын шажанай ёһо журамай үндэһэн хадаа үйлын үриин хуули ойлголго, мүн бүхы амитадта дуран (метта) ба энэрхы сэдьхэл (каруна), бусадта өөртөөл гэжэ хандалга (сарва атма) болоно.

Буддын шажанай бисалгал болбол, үнэн дээрээ, үзэл бодолдо дадалга болоно, ондоогоор хэлэбэл, сэсэн ухаа, мүн онол арга (дуран, энэрхы сэдьхэл ба бусад) шудалалга болоно ба буддын шажанай һургаалай үнэн ойлгосын (самади ба дхьянын) анхарал шэглүүлгын дадалнуудые ба гүнзэгыгөөр ойлголгые (випашьянын) дотороо багтаана[55].

Буддын шажанда амиды амитан (ганса хүн бэшэ) ухаанда ба бэедэ хабаатай, табан ниилэлдэһэн (Табан скандх)харилсадаг номуудай байгуулга болоно:

  • рупа-түхэл (бэе ба мэдэрэлэй махабадуудай нарин үндэһэ);
  • виджняна-нюдэнэй ухаан, шэхэнэй, амтанай, үнэржэлгын, элитэ ба ухаан бодолой гэһэн зургаан эхин түрэлэй ухаан[56];
  • ведана-мэдэрэл: аятай, аягүй ба нейтральна;
  • санжня-илгалга, объектнүүдые танилга[57];
  • санскарнууд-оюун ухаанай 49 нүхэсэл гү, али ухаанай хоёрдохи түрэлнүүдые багтааһан номуудай эгээл үргэн ба ондо ондоо түрэлэй бүлэг (тэдээндэ энхэрэл ба уур сухал, дуран ба энэрхы сэдьхэл гэхэ мэтэ һайн нүхэсэлнүүд ороно), мүн үйлын үриин мүр сараа хэлбэришье, ухаан бодолшье бэшэ[28].

Табан скандхһаа амяараа хүн гү, али «би» гэжэ үгы тула «би» гэжэ скандх бии боложо һандархада, баһал бии боложо һандардаг. Тиимэһээ саг үргэлжын «би» үгы гэжэ буддын шажантан баталан хэлэдэг[28]. «Би» тухай ойлгомжодо аһалдаан нэгэ хэды сагта скандхинуудые нэгэ урасхал болгон нэгэдүүлнэ, тиин энэ һуури дээрэ иимэ хуурмаг үзэгдэл хуби хүн бии болоно ба хиналтагүй түрэлнүүдэй эрьесэ үргэлжэлүүлхэ эрхэ нүхэсэл байгуулагдана. Амиды амитанай наһа барахада, тэрэнэй ухаан бодолой урасхалай таһалгаряагүй байһанһаа хойто дүрэ бии болоно, тиихэ зуура амитанай олоһон шэнэ бэе ба тэрэнэй ажамидаралай шэнэ эрхэ нүхэсэлнүүд тэрэнэй үнгэрһэн ажабайдалда байгуулһан үйлын үриһөө дулдыдана[58]. Буддын шажантан хубилдаггүй сэдьхэлые буруушаадаг хадань, тэдэ түрэлөө урилха үйлэ ябасые иимэ «ябасын» хэбэй туһаар тайлбарилна: нэгэ дэн нүгөөдэһөө яажа носоодог бэ. Дүлэн өөрөө дамжуулагдадаггүй, харин хоёрдохи зулын носохо шалтагаан болодог[59]. Тон тиимээр «хүнэй ухаан ба бэе амидаралаа зогсооходо, удаадахи хубилгаан ухаан ба бэе бии болоно» [60]. Энэ хиналтагүй түрэлөө урилха үйлэ ябаса (сансарта амиды амитан үхэхэ сагыешье, шэнэ бэеыешье, түрэһэн газарыешье шэлэнэгүй), үнэндөө зоболон ба зоболон дахадаг, Буддын зааһан зам гаталжа, нирваанда хүрэбэл, зогсоожо болоно — огто амгалан байдал ба жаргал[58]. Тиигэхын тула «би» гээшэдэ аһалдаһанаа усадхаха хэрэгтэй, харин энэнь гансал сансарын үндэһэ — мэдэхэгүй байлгын, ондоогоор хэлэбэл, үзэгдэлнүүдэй уг шанарые хазагайруулан ойлгодог эндүүрһэн ухаан бодолой ашаар бүтэхэ аргатай[28].

Бурхан багша «оршолонто юртэмсэ мүнхэ гү?», «Татхагата үхэһэнэй һүүлээр байдаг гү?»[61]болон бусад, туһагүй асуудалнууд, юундэб гэхэдэ энэ шэглэлээр бэдэрэлгэ ухаан бодол хүгжөөлгэдэ, зоболонһоо сүлөөлэлгэдэ ба һэргээлгэдэ туһалдаггүй; «һайн һайхан абяагүй байдал» сахин, тэдээндэ харюусахаяа тэрэ арсадаг байгаа[62].

Буддын шажанай шэглэлнүүд

Буддын шажанай Энэдхэгһээ ондоо гүрэнүүдтэ нэбтэржэ эхилһэн тэрэ үедэ тэрэниие «сахаригта тэргэнүүд» гэжэ хубаажа эхилээ. Буддын шажанай Энэдхэгтэ үгы болоһоной һүүлээр энэ хубаари үргэлжэлөө[63]. Махаяна дагагшад буддын шажаниие хоёр гол хүлгэн гэжэ хубаана[64]: «Бага хүлгэн», али хинаяна, ба «Агууехэ хүлгэн» — махаяна[65] (иимэ хэсэгэй заршам — урмашуулгын хүсэн: хинаянадахи сансараһаа өөрын сүлөөрэлгэдэ хүрэхэ эрмэлзэл мүн бүхы амиды амитадта туһалхын тула һэрилгэ — махаяна соо). «Хинаяна», «махаяна» гэһэн нэрэ томьёонууд өөһэдөө манай ээрын II зуун жэлдэ Праджняпарамитын сударнуудта бии болоһон юм[66]. Тэрээнһээ гадна, ехэнхидээ илгадаг ваджраяна («Алмазай хүлгэн»)[67][68] һалаа гү, али махаянада нэмэлтэ мэтэ. Махаяна Болон Бурхан багшын һургаалые гурбан тэргэдэ хубааха ондоо заршам бии: шравагуудай Хүлгэн («шагнагшад»), Пратьекабуддын Хүлгэн («гансаараа ойлгожо байгшад») ба бодисаданарай Хүлгэн; тэдэнэй түрүүшын хоёрынь хинаянада хабаатай, һүүлшынхинь махаянскаяда хабаатай.

«Хинаяна» гэһэн нэрэ томьёо тахайн бэшэ буддын шажанай олон һургуулинуудые тэмдэглэхын тула хамтадхаһан болоо, тэдэнэй нэгэниинь лэ мүнөө бии — тхеравада. Эдэ һургуулинууд өөһэдөө хинаяна гэжэ нэрлэдэггүй байгаа, зүгөөр тодорхой һургуули бүхэнэй[69] нэрэнүүдые өөрыгөө харуулхын тула хэрэглэдэг һэн. Мүнөө үеын тхеравадай һургуулиин дагагшад «хинаяна» гэһэн нэрэ томьёо махаянатай сасуулхада, хинаяные доодо гэжэ тодорхойлдог тула доромжолһон гэжэ үзэдэг. Тиимэһээ зарим[70] мүнөө үеын буддын шажантан «хинаяна» гэһэн үгэ зохёолнуудтаа хэрэглэхэеэ арсаба. Мүн буддын шажанай зургаадахи һүмэдэ хабаадагшад (XX зуун жэлэй тэн багаар болоо) энэ нэрэ томьёо тхеравадада хэрэглэхэгүй гэһэн шиидхэбэри абаа[71]. Энэ шэглэлые тэмдэглэхын тула мүнөө үеын буддын шажантан нейтральна нэрэ томьёонуудые хэрэглэдэг: тхеравада, «урда буддын шажан», «классическа буддын шажан», «заншалта буддын шажан», абхидхарма, никая[72]. Ёһо руунь, мүнѳѳ сагай буддын шажанай гол урасхалнууд махаяна («Агууехэ хүлгэн») гээд тоологдодог, тэрэнэй һургаал дагагшад түбэд ба алас дурнын һургуулинууд, мүн" «тхеравада» " («аха захатанай һургаал»)[73].

Зарим Буддын шажантан тхеравада ба хэдэн шэнжэлэгшэд махаяна ба ваджраянын һургаалнууд Бурханай үгэ бэшэ, харин гансал тэрэнэй хожомой тайлбаринууд ба нэмэлтэнүүд гэжэ тоолодог. Гэбэшье XIV Далай лама шраваков (ондоогоор хэлэбэл хинаян һургаалнууд соо) гансашье шраваков пратьекабудд[28] гэһэн замууд тухай бэшэ, харин бурхан багшын гэгээрэлдэ (махаянска зорилго) хүргэдэг бодисаданарай зам тухай хэлэгдэнэ гэжэ баталан хэлэнэ. В. Г. Лысенко, буддын шажанай бүхы шэглэлнүүд ба һургуулинууд Бурхан Багшын һургаалай үндэһэ һуури зандань үлөөнэ, харин һургаалай дэлгэрэлгэ унашаһан каушалиин заршамтай зохилдоно, тэрэнэй ёһоор «Бурхан Багшын һургаал үнэн бэшэ, харин бүхы һургаалнуудһаа дээгүүр үнэниие олохо зэбсэг лэ». Бурхан багша һалада һургаалтай адли байгаа, тэрэ уһа гаталһанай һүүлээр абаад ябадаггүй, харин эрье дээрэ орхидог[74].

Буддын шажанай һургуулинуудай болон һалаануудай тодорхой схемэ "буддын Шажанай Һургуулинууд"гэһэн статья соо суглуулагданхай.

Мүнөө буддын шажанда шэнэ һалбаринууд бии боложол байна. Тиигэжэ «буддын шажанай номнолой ба практикын зүйлнүүдые багтааһан», зүгөөр заншалта буддын шажанай хуби болодоггүй урасхалнуудые необуддизм гэдэг. Мүн хара зоной зарим хубида дэлгэрһэн, мухар һүзэгтэй, буддын шажанай урдахи нютагай һүзэг этигэлнүүдтэй холисолдоһон юрын арадай буддын шажан илгадаг. Тэрээнһээ гадна, секулярна буддын шажан бии, тэрэнэй һургаал дагагшад буддын шажанай шажанай бүридэлые хаядаг, гансал буддын шажанай бисалгал хэрэглэн, ямар нэгэн этигэлые буруушаадаг[75].

Урда буддын шажан (Тхеравада)

Мүнөө үеын шэнжэлэлгэнүүдэй ёһоор, урда буддын шажанда ондо ондоо сагта 23 — һаа 30 хүрэтэр һургуулинууд ородог байгаа, тэрэ тоодо үлэһэн тхеравада[69], буддын шажанай гүн ухаанай хоёр гол һургуули-вайбхашика ба саутрантика болон бусад[76]. Тхеравадын дагагшад гансал Палиин жаяг заршамда түшэглэдэг байгаа[48], харин вайбхашигууд ба саутрантигууд өөрынгөө үзэл бодолые мүн лэ «Абхидхармакошо» — энэдхэгэй гүн ухаатан Васубандхын текст дээрэ үндэһэлдэг байгаа[77].

Тхерава́да, стхавиравада (пали: theravāda, санскр. थेरवाद, Санскрит транслитерациин уласхоорондын алфавит IAST: sthāviravāda «аха захатанай һургаал») Шри Ланкада байһан һургуули — вибхаджавадаһаа гарбалтай[48]. Тэрэнэй һургаал дагагшадай зорилго-сансараһаа ѳѳрын сүлѳѳрэлгэ. Тхеравадын һургаал дагагшад ганса тэдэнэй һургуули Бурханай жэнхэни һургаалые хадагалһан гэжэ үзэдэг, бусад һургуулинуудай ямаршье шэнэлэлтэнүүдые, тэрэ тоодо Бурханай амидаралай хэб маягай бусад тайлбаринуудые, мүн гэлэнэй дүримһөө холодолгые шүүмжэлдэг[78][79].

Ондоо удхаар тхеравада гэжэ 18 подшкол бии болгоһон стхавиравадын шэглэл ойлгодог. Сангхын стхавиравада ба махасангхикада хубаагдаһанай һүүлээр энэ шэглэл бүрилдөө[48]. Энэ һургуули юрэнхыдөө буддын шажанай бусад заншалнуудһаа эртэ буддын шажанда дүтэ юм[80].

Урда буддын шажанай гүн ухаатан бүхы энэдхэгэй үндэһэн дээрэ үндэһэлһэн буддын шажанай замбуулиниие хүлеэн абажа, дэлхэй хэдэн хэмжээндэ хубаагдана:

  • Мэдэрэлэй оршом|хүсэлнүүдэй юртэмсэ (кама-лока), тэндэ олонхи амитад ажаһуудаг, ѳѳрын ээлжээндэ, гурбан дээдэ хуби (бурхад, асурнууд ба хүнүүд) ба гурбан доодо хуби (амитад, үлэн һүнэһэнүүд ба тамын амитад)гээд илгардаг;
  • Хэлбэриин оршом|хэлбэриин юртэмсэ (рупа-лока), шэрүүн бэегүй, бүдүүлиг мэдэрэлэй хүсэлгүй дээдэ бурхад амидардаг, түблэрэлгын дүрбэн түбшэндэ гү, али дүрбэн дхьянда хубаагдадаг;
  • Амидарагшадынь нимгэн бэенүүдшье үгы хэлбэригүй|хэлбэригүй юртэмсэ (арупа-лока) мүн түблэрэлгын түбшэндэ таараһан дүрбэн түбшэндэ хубаагдадаг: хизааргүй орон зай, хизааргүй ухаан бодол, юуншье бэшэ ба оршолонгой орьёл[28].

Оршолонто юртэмсэ, энэ космологиин ёһоор, Меру уула ба тэрэниие тойроод оршодог дүрбэн түби мэтэ харагдана, тэдэнэй нэгэн дээрэ хүнүүдэй юртэмсэ оршоно.

Тхеравадын һургаал дагагшад сансарые тогтууригүй, зоболон, бузарлалаар дүүрэн хаража, бисалгалай хүсөөр тэрээнһээ сүлөөрхые оролдодог. Тэдэ өөрынгөө дадалда ухаан бодолдо гол анхарал хандуулна: анхаралтай байлгые, анхаралаа хурсадхалгые ба сэсэн ухаае хүгжөөлгэдэ, харин субаргануудые хүндэлэлгэ мэтын шажанай гадаада үзэгдэлнүүдтэ бага удха оруулна. Эсэстээ шраваков гү, али пратьекабудд замда бодото дээрэнь хэрэглэгшэ удаа дараалан дадалай дүрбэн үрэ олоно.

  1. «урасхалда ородог» («болзорапанна») — үнэниие сэхэ ойлгоһон хүн;
  2. «нэгэтэ бусажа ябаһан» («сакридагамин») — хүсэлнүүдэй юртэмсэдэ хабаатай зургаан янзын харанхы болоһон;
  3. «хэзээшье бусадаггүй»(«анагаамин») — хүсэлнүүдэй юртэмсын бүхы юһэн янзын харанхы бололгые усадхаһан;
  4. «илажа түгэс нүгшэһэн» («архат») — хүсэлэй юртэмсын, хэлбэриин юртэмсын, хэлбэригүй юртэмсын бүхы сабууе буляаһан хүн[28].

Нирваанда хүрэжэ, архат болохо, тхеравадын ёһоор, гансал буддын шажанай хубарагууд шадаха, харин энэ бүхы зам олон зоной түлөө үнгэрдэг[81][82]. Хара зоной дадал-һайн үйлын үри суглуулга (буянта үйлэнүүдые бэелүүлгэ), удаадахи ажамидаралай нэгэндэ тэдэ гэлэгмаае хүлеэн абаха аргатай байхын тула[48], гэлэнэй замда оронгүй, хара хүн гансал бурхадай юртэмсэдэ дээдэ түрэлөө олохо шадалтай, зүгөөр энээнһээ сааша гарахагүй[83].

Урда буддын шажанай һургаал Ном Сударай бүхы үндэһэн һууриие багтаадаг: Гурбан Эрдэнидэ түшэг тулгуури, арюун һайхан дүрбэн үнэн, бэе бэеһээ дулдыдаһан уг гарбал тухай һургаал, һамгагүй (анатмавада) үзэл баримталал болон бусад. Тэрээнһээ гадна урда буддын шажанай (хинаянын) һургаал дагагшад бүхы бодото байдалай бүрилдэдэг ном («психофизическэ дүршэлэй юрын хубинууд») тухай эсэсэй һургаал гэжэ абадаг. Бисалгал хэжэ байһан хүн ном сударнуудай урасхал илгаруулха арга олгодог сэсэн ухаа, праджни бэелүүлхэ аргатай[83].

Мүнөө сагта тхеравада Мьянма, Таиланд, Лаос, Шри-Ланка ба Камбоджодо дэлгэрэнхэй[84]. Мүн Эртэ буддын шажантай Япондо үлэһэн Риссю һургуули (Виная һургуулиин япон нэрэ) холбоотой, 1992 ондо энэ һургуулида 50-60 мянган дагагшад, хорёод дасан дуганууд тоологдодог байгаа. Энэ һургуули махаянын гүн ухаанай зарим дүримүүдые мүн лэ хэрэглэнэ, тиимэһээ хинаянай гэжэ хүсэд нэрлэжэ болохогүй[85].

Махаянын текстнүүдые Бурхан Багшын Үгэ гэжэ тоодоггүй Хинаяна баймга зарим махаян үзэл ойлгомжонуудые хүлеэн абаба. Баруун Зүгтэ олон буддын шажантан 1930-аад он хүрэтэр хинаяна «үнэн буддын шажан», махаяна хожомой интерполяцинууд гэжэ үзэдэг байһаншье һаа, махаян эхинэй эхэ һорболжо шудалжа тэдэ үзэл бодолоо хубилгаба.[77].

Махаяна

«Махаяна» гэһэн нэрэ томьёо өөрөө манай эрын эхиндэ бии болоһон юм. Махаянын уг гарбал сохом элирүүлэгдээгүй ба хэдэн хубилбаритай. Тэдэнэй нэгэнэй ёһоор махаяна Махасангхигай һургуулиин хахарһанай һүүлдэ бии болоһон һургуулинуудай дунда бии болобо. Энэ хубилбариие парамартха оршуулагша лама баримталдаг байгаа (манай ээрын VI зуун жэл.)[86]. Мүнөө үедэ буддын шажантан Татхагатагарбхи сударнуудай ба Праджняпарамитын хэдэн сударнуудай Андра можын махасангхигуудтай холбоо олоно[87][88][89]. Гэбэшье профессор Пол Харрисон эртын махаяные ямаршьеб тодорхой һургуулида абаашахын аргагүй гээд, баталан хэлэнэ, юундэб гэхэдэ, «махаяна пан-буддын шажанай хүдэлѳѳн байгаа». Бусад хубилбаринуудай ёһоор, Махаяна ой соо ажаһуудаг хара зоной гү, али даяанша буддын шажантанай бүлэглэлдэ бии боложо магадгүй. Тэрээнһээ гадна, махаянай сударнуудые дэлгэрүүлгэтэй ба тэдэниие хуулбарилха, хадууха ба уранаар уншаха дадалнуудтай холбоотой «текстын хүдэлөөн» тухай хубилбари бии[90][91].

Махаяна Энэдхэгэй урда хэһэгтэ, нүгөөдүүлынь Энэдхэгэй баруун хойто хэһэгтэ бүрилдэһэн гэжэ зарим эхэ һурбалжалнууд баталан хэлэнэ. Махаяна Кушаниин эзэнтэ гүрэнэй хаашуулай засаглалай үедэ дэлгэржэ эхилбэ (i зуун жэлэй эхин — сер. III зуун жэл). Махаян текстнүүдые мэдэрэлгэ I[92] Канишка хаанай эмхидхэһэн буддын Шажанай Дүрбэдэхи собор дээрэ болоо. VI зуун жэлдэ махаянын һургаал Япон, Хитад, Түбэд руу ерэжэ, Энэдхэгтэ аажамаар доройтожо байна.

Мүнөө Алас Дурнада, Түб Азида, мүн Баруун Зүгтэ махаяна дагагшад олон[92].

Махаянын һургаалай ёһоор, хогоосон шанарые (праджни) ба агууехэ энэрхы сэдьхэлые (махакаруные) ойлгохо сэсэн ухаанай үндэһэн дээрэ бодото дээрэнь хэрэглэгшэ бодхичиттые хүгжөөнэ — «һэрижэ байһан ухаан», бурханай байдалда, ондоогоор хэлэбэл «һэргэлгэдэ» (санскр. аннутара самьяк самбодхи) зоболонһоо сүлөөлжэ, хамаг амитаниие илгаагүй һэргээхын тула. Махаяна соо һэргэлгые ухаанай байдал гэжэ нэрлэдэг, тэрээн соо бүхы дутуу дунданууд ба хизаарлалтанууд усадхагдажа, бүхы һайн арга боломжонь, бүхы юумэ мэдэхэ болотор бэелүүлэгдэнхэй. Боди сэдьхэл бэелүүлһэн хүниие бодисада гэдэг[28][93].

Бодисада зургаан саадын түгэс түгэлдэр гү, али парамит хэрэглэдэг, тэдэнэй дунда эгээн шухала — сэсэн ухаанай түгэс түгэлдэр, праджни-парамита[94]. Праджняпарамитын сударнууд соо бүхы үзэгдэлнүүдэй хооһон ба шанаргүй байлга тухай һургаал бии[95]. Хогоосон шанарые махаянын элдэб гүн ухаанай һургуулинууд (Йогачара ба Мадхьямака) адли ойлгоногүй. Йогачарын (Читтаматрын) дагагшад тэрэниие мэдэдэг субъектһээ (ухаанһаа) амяараа ямаршье объективнэ бодото байдал үгы гээд, баталан хэлэнэ, тиигэжэ тэдэ субъектын ба объектын хоёр талые буруушаана. Мадхьямик-прасангигуудай үзэл хараагаар, хогоосон шанар гээшэ хуби хүнэй ба үзэгдэлнүүдэй онсо шэнжэгүй гэһэн удхатай: ухаан бодолой тэмдэгһээ дулдыдангүй, юуншье үнэн байдаггүй. Энэнь мүн лэ бэе бэеһээ дулдыданги ба иимэрхүү хуурмаг үзэгдэл бүхы үзэгдэлнүүдэй бии байһые харуулна[28][29].

Хэрбээ тхеравада гансал Палиин жаяг заршам мэдэрбэл, махаяна махаян сударнуудташье, Палиин жаяг заршамдашье Бурхан багшын бодото һургаал бии гэжэ батална[48]. Гол түлэб Энэдхэгтэ махаян сударнууд II—IV зуун жэлнүүдтэ байгуулагдаһан болобошье махаянын эгээн эртын сударые манай эринэй Үмэнэхи I зуун жэлһээ хойшо «Аштасахасрика-праджняпарамита-судар» гэжэ үзэдэг[96]. махаянын эгээн алдартай сударнууд: түгэс мэргэн ухаанай зүрхэнэй Судар (праджняпарамита хридай судар), Алмазай судар (Ваджраччхедика Праджняпарамита судар), Ланкаватара-судар, бадма Судар, Вималакирти-нирдеша-судар, Аватамсака-судар[97].

Гүн ухаанай шэнжэлгэдэ махаяна соо Буддын тогтооһон «дүрбэн тулга» заршам хэрэглэнэ[32]:

  • хүнэй бэшэ, һургаалда түшэг тулгуури;
  • һургаал соо үгэнүүдтэ бэшэ, удхада түшэг тулгуури;
  • тайлбарилһан удхада бэшэ, харин эсэсэй удхада;
  • түгэс сэсэн үгэдэ түшэг (санскр. «джняна»), юрын ухаан бодолдо бэшэ (санскр. «виджняна»)[28].

Махаян һургуулинууд хинаян һургуулинуудтал адли буддын шажанай бисалгалай гол дадал гэжэ үзэдэг ба бурхан ба бодисаданарые хүндэлхэдэ юрын үүргэ гүйсэдхэдэг[98].

Махаяна дагагшад Буддые ганса түүхын хүн, багша бэшэ гэжэ үзэдэг. Бурхан багша мүн лэ бүхы һайн шанарнуудтай ухаанай байдал, мүн энэ ухаанай хогоосон шанар — «бүхы номуудай үнэн байгаали»[99] гэжэ үзэгдэдэг. Бурхан багша махаянын һургаалнуудта бэе бэетэеэ холбоотой гурбан «бэе» (трикая) болоно[100]: Элирхэ бэе (Нирманакая), аяшааха бэе (Самбхогакая) ба үнэнэй бэе (Дхармакая). Һүүлшынхинь-энэ ухаанай хамагые мэдэдэг ухаан, хогоосон шанар, "бүхы номой байгаали"гээшэ. Махаянын һургаалай ёһоор, оюун ухаатай бүхы амитад бурхан багшын байгаалитай, тиихэдээ ухаан бодолһоо һаад ушаруулдаг бүхы юумэ усадхажа шадабал, һэргэлгэдэ хүрэхэ шадалтай[28][93].

Махаянада, хинаянада орходоо, бодото дээрэнь хэрэглэгшэ һэргэлгэдэ хүдэлхын тула заатагүй гэлэнэй тангариг абаха ёһогүй. Текстнүүд соо хара зоной оюун сэдьхэлэй үндэр бэелүүлгэдэ хүрэһэн олон жэшээнүүд бии[101].

Буддын шажаниие энэдхэгэй шажанһаа дэлхэйн[102] болгоһон махаян заншал гэжэ тоологдодог, юундэб гэхэдэ тэрэнэй һургаал дагагшад уран арга хэрэглэн, харин һургаалайнгаа үндэһэ һуури сахин, бусад соёлнуудта һайнаар дададаг байгаа.

Махаяные түбэд-монгол гэжэ илгадаг (эндэ гол түлэб түбэд хэлэн дээрэ текстнүүд харуулагданхай) ба алас дурнын (тэрэнэй олонхи текстнүүд хитад хэлэн дээрэ бэшэгдэнхэй[103]). Тэрээнһээ гадна махаяна шастра дээрэ үндэһэлжэ, гүн ухаан, «сударай һургуулинууд», «дхьянын һургуулинууд» (даяан бисалгалай һургуулинууд)гол анхаралаа хандуулдаг «трактадуудай һургуулинууд» гэжэ илгадаг[104].

Трактадуудай һургуулида хабаатай махаянын гүн ухаанай гол һургуулинууд[105]:

  • Мадхьямака (Нагарджунын I—II зуун жэлнүүдтэ байгуулһан[48], Праджняпарамитын сударнууд дээрэ үндэһэлнэ[106] — Номой хүрдын хоёрдохи эрьелтын сударнууд);
  • Йогачара (али Читтаматра, IV—V зуун жэлнүүдтэ Асанга Васубандха хоёрой байгуулһан «гансал ухаан» һургуули[107] ба Номой хүрдын гурбадахи эрьелтын сударнуудта түшэглэдэг).

Сударай гол һургуулинууд[105]:

  • Тяньтай/Тэндай Нитирэн хоёр;
  • Хуаянь/Кэгон.

Дхьянын гол һургуулинууд[108]:

Чань/Дзэн/(солонгосой буддын шажан) Зүүдэн/Тхиен — эдэ «агшан зуурын» замай һургуулинууд[109] энэ бүлэгтэ гол. «Мэдээжэ тайлбаринуудтай» Е. А. Торчинов мүн лэ иимэ һургуулинуудые оруулдаг[110]:

  • Амидаизм,
  • Винаи һургуули (люй цзун),
  • Нюуса Тарниин һургуули (тарни гү, али ваджраяна, тэрэниие ехэнхидээ амяараа хүлгэн болгожо илгадаг).

Ваджраяна

Манай эринэй III—VII зуунда махаяанда тарниин шэглэл — ваджраяна бии болобо. Энэдхэгтэ бии болоод, ваджраяна тэндэһээ Хитад, Түбэд руу таража, олон һургуули, шэглэлнүүдтэ хубаарба.[111]. Энэ хадаа гэгээрэлдэ хүрэхэ түргэн зам гэжэ тоологдодог махаянын дэбжэлтэтэ дадал юм. Ваджраянын байгуулгада һайжархын тула бодото дээрэнь хэрэглэгшэ зорюулга — абхишектэ, мүн бэелүүлгэдэ хүрэһэн багшаһаа хэрэгтэй һургаалнуудта хүртэхэ хэрэгтэй. Ямаршье зорюулгын заатагүй зүйл хадаа бодисадын тангариг, тарниин һахил абалга болоно. Ваджраян хотодо гэгээрэлдэ хүрэхэ арганууд: йогическа бисалгал, бисалгалай бурхадай дүрэнүүдые дүрсэлэн харуулалга, тарни уншалга, сэсэн мэргэниие дүүргэлгэ, мүн гуурые хүндэлэлгэ. Тэрээнһээ гадна, бодото дээрэнь хэрэглэгшэ ваджраян сударай бүхы дадалнуудай түхэлөөр һайн үндэһэтэй байха тон шухала[111][112].

Ваджраянын дэлгэрхэ гол газарнууд: Түбэд, Балба, Япониин зарим тэды газараар. Түбэдһөө ваджраяна Монгол, тэндэһээ Буряад, Тува, Хальмаг орон ерээ[113].

Гол һургуулинууд:

Түбэдтэ:

  • Ньингма;
  • Сакья;
  • Кагью;
  • Гелуг.

Японидо: Сингон.

Түбэдтэ мүн лэ добуддиин бон заншал (шажан) үлэнхэй, буддын шажанай заншалнуудай тоодо оруулагдадаггүйшье һаа, буддын шажантан мүнөө үеын бон-ые ондо ондоогоор сэгнэнэ: А. М. Донецкын энэ заншал «Буддын шажанай байгуулга болонгүй, буддын шажанһаа олон юумэ зээлеэр абаа» гэжэ батална[114], иихэдэ Е. А. Торчинов бон хадаа буддын шажанай «тон „ортодоксальна“ шэглэлнүүдэй нэгэн» гэжэ тодорхойлно[115]. Түбэдэй эрдэмтэн А.Берзин түбэдэй буддын шажанай дүрбэн ёһо заншалай ба бон-ой юрэнхы шэнжэнүүдые илгана: судар ба тарни шудалалга, бисалгалай ба ёһололой адлирхуу дадалнууд, тулку дээдэ һургуули; бон-до буддын шажантай адли хубарагууд ба хара зон бии. Бон түбэд ёһо заншалнуудһаа нэрэ томьёонуудаар ба нэрэ томьёонуудые тайлбарилгаар, бисалгалай үедэ онсонуудаар ба бусад онсо шэнжэнүүдээр илгардаг[116].

Буддын шажанда гэлэн лама

Гол үгүүлэл: Буддын шажанай гэлэн лама

Түрүүшын гэлэнэй бүлгэм, сангху Бурхан Багша Шэгэмүни өөрөө байгуулжа, буддын шажанай бүхы бүлгэмүүдтэ жэшээ болоһон байна. Бурхан багшын бүлгэмдэ хубарагуудай олон болоходо, дасангуудта ажабайдалай журам гуримшуулдаг, бүлгэмдэ шэнэ хубарагуудые баталан абадаг бүхы хубарагуудта юрэнхы бэеэ абажа ябаха дүримүүдые зохёохо хэрэгтэй болоо. Бурхан Багшын наһа бараһанай һүүлээр Эдэ дүримүүдэй дүүрэн согсолбори Палиин жаяг заршамай нэгэ хэһэгые бүридүүлдэг Виная-питакта бүридхэгдэһэн байна.[117].

Буддын шажанай сангхада хубарагууд хара зонтой нягта харилсана: нэгэ талаһаа тэдэ үгэлигын ашаар ажаһууна (хара зон хубарагуудта эдеэ, хубсаһа болон бусад үгэнэ), нүгөө талаһаа — хара зоной оюун сэдьхэлэй багшанар болохонь үсөөн бэшэ. Буддын шажанай хубарагууд ба гэлэнмаанууд хэрэгтэй эгээн бага хэмжээнэй юумэ хэхые оролдодог ба олонхидоо хара зоной һууринуудһаа холо бэшэ багахан бүлэгүүдээр ажаһуудаг[20].

Таиландда буддын шажанай хубарагууд шалгалта тушаана

Буддын шажанай сангхын бии болохо эхиндэ гэлэнэй һахил хомор байһан аад, сагай үнгэрхэдэ, бүри Бурхан Багшын амиды байхада, тэдэнэй тоо олошороо. Мүнөө сагта буддын шажанай хубарагууд (бхикшу), гэлэнмаанууд (бхикшуни) хоёр зуу гаран тангариг сахидаг, тиихэдэ гэлэнмаанууд хубарагуудһаа олон һахилтай[20]. В разных буддийских школах набор обетов может несколько различаться[118].

Буддын шажанда шажанай засагай нэгэ шаталан захирха ёһо хэзээшье байгаагүй, Тиимэһээ Винаи-гай үндэһэн дүримүүд ба гэлэнэй гол һахил хэдэн зуун жэлэй туршада хубилаагүй байбашье, элдэб дасангуудай ба бүлгэмүүдэй дүримүүдэй статьянууд түүхын бодото байдалтай зохилдуулан, улас түрын ба ниигэмэй эрхэ байдалһаа, али нэгэ нютагай али ороной эрилтэнүүдһээ дулдыдан хубилаа. Тиигэһээр дасан бүхэндэ өөрын доторой дүримүүд тогтоо[117][118].

Буддын шажанай хубарагуудай элдэб газарта ажамидарха маяг ба идхалга яһала ехэ илгаатай байжа болохо, тиин энэнь Бурхан Багшын һургаалые ондо ондоо ёһо заншалнуудта ба һургуулинуудта тайлбарилгаһаа, мүн хубарагуудай дадажа байһан нютагай эрхэ нүхэсэлнүүдһээ дулдыдана. Жэшээлхэдэ, буддын шажанай дасан хүйтэн уларилда оршобол, хубарагуудта жаяг заршам сударнуудта заагдаһанһаа олон хубсаһатай байхые зүбшөөнэ. Хубарагуудай эдеэ хоолоо бэлигээрээ оложо шадаагүй һаань (ниигэмдэ гү, али гүрэндэ иимэ ажабайдалай маяг абтаагүй байхада; хүн зон багатай газар болон бусад), өөһэдөө ажалладаг дасанай дэргэдэ эдеэ хоол эмхидхэдэг. Дзэн һургуулида буддын шажанай бусад һургуулинуудта орходоо, хубарагууд ганса кухни соо хүдэлдэг бэшэ, мүн ондоошье ажал, жэшээнь, хүдѳѳ ажахын ажал бисалгалай дүршэл болгожо хэрэглэдэг[118].

Бусад һургаал ба һүзэг этигэлнүүдһээ илгаанууд

Буддын шажан монотеисшье, политеис шажануудташье хабаатай бэшэ. Бурхан багша бурхадые ба бусад юрэ бусын амитадые (һүнэһэдые, шолмосуудые ба бусад) буруушаанагүй, харин тэдэ булта үйлын үриин хуулиин үйлэдэ мэдэлтэй ба сансараһаа сүлѳѳгүй гээд, баталан хэлэнэ[119].

Буддын шажанда үгы, зүгөөр абраһамай шажануудта (иудаизм, христиан шажан, лалын шажан) удха шанартай гол бодолнууд ба үзэгдэлнүүд[120]:

  • түгэс хүсэтэ бурхан-бүтээгшэ, Бурхан-хүн[121] (хар. ниришваравада): профессор Бернар Форай һанамжаар, махаянын буддын шажанда Бурхан Багшые дээдын бурхан гэжэ нэрлэхээр, юундэб гэхэдэ, тэрэ хамагые мэдэгшэ ба хаа хаанагүй[122], гэбэшье дэлхэй байгуулагша тэрэ үшѳѳл бэшэ, тэрээнһээ гадна, тэрэ хэһээлтэгүй нүгэлтэйшүүлые үнэн сэдьхэлтэниие урмашуулнагүй;
  • дэлхэй бүтээлгэ: буддын шажанда дэлхэй «хэнэйшье байгуулагдаагүй ба хэнэйшье хүтэлэгдэдэггүй» гэжэ тоологдодог[48] ба эхи захагүй сагһаа бии;
  • мүнхэ сэдьхэл;
  • нүгэлөө сагааруулга;
  • мэдэл: буддын шажанай ёһоор хүнэй жаргал зоболон хоёр гансал өөрынь үйлэ хэрэгүүдһээ дулдыдадаг, харин зоболонһоо сүлөөрэлгэ өөрын оролдолгоор туйлагдадаг. Энэ шалтагаанаар буддын шажан заримдаа «өөрыгөө абаралгын шажан» гэжэ тодорхойлдог[123];
  • ори ганса юртэмсэ: буддын шажанай замбуулин шудалалгада юртэмсэнүүдэй тоо тоолошогүй[123];
  • сүмэдэ адли шажанай эмхи (буддын шажанай сангха гээшэ эмхи бэшэ, бүлэглэл юм);
  • буруу үзэл, юундэб гэхэдэ буддын шажанда баһа үгы[51]:
    • бүхы һургуулинуудта хамтын текстнүүдэй ниитэ нэгэн жаяг заршам,
    • бүхы һургуулинуудта хамтын ба арсашагүй номнолнуудай;
  • нютагай бурхадта мүргэхэ шанга хорилто: иимэ хорилтын үгы байлга олон һүзэгшэдые һонирхуулдаг байгаа, юундэб гэхэдэ буддын шажан баталан абалга тэдээнһээ тэдэнэй амидаралай шэнжэ түлэб ба дадал үндэһөөрнь эбдэхэ эрилтэ табидаггүй байгаа (зүгөөр Нютагай бурхадта гү, али һүнэһэ һүлдэнүүдтэ һүгэдэлгэ гансал саг зуурын хүнгэлэлтэ асаржа болохо, зүгөөр зоболонһоо сүлөөлхэгүй гэжэ Бурхан багша һэргылдэг байгаа)[124];
  • үнэн зүбэй ба нүгэлэй жама ёһын гол илгаа. Тиимэһээ буддын шажанда мүн лэ үгы:
    • үнэн ба буруу, шэлэгдэмэл ба бусад арадууд (гоимов, кафиров) гэжэ хатуу хубаарилга; буддын шажанай текстнүүд соо «тиртхика» гэһэн нэрэ томьёогой биишье һаань, буддын шажан тэдэниие заатагүй муу хуби заяан хүлеэнэ гү, али хэзээдэшье сүлөөрэлгэдэ хүрөөгүй гэжэ баталнагүй (бүхы амиды амитад бурхан багшын байгаалитай, харин тэдэнэй бүхы эндүүрэлнүүд саг зуурын);
    • «дэлхэйн дэбисхэр» (дар аль-ислам) ба «дайнай дэбисхэр» (дар аль-харб) гэжэ хубаагдаһантай адли газар дэбисхэрэй хубааринууд[125].

Бүтээгшэ Бурханай, мүнхэ һүнэһэнэй болон бусад тоологдоһон зүйлнүүдэй гол бодолнуудай үгы байлга буддын шажаниие мүн лэ индуизмһаа ба брахманизмһаа илгаруулна. Энэдхэгэй шажан, буддын шажантай адли, үйлын үри тухай һургаал мэдэрнэ. Гэбэшье буддын шажан бүхы хүнүүд адли байгаалитай — бурхан багшын байгаалитай гэжэ мэдүүлһэн түрүүшын шажан болоо, тиихэдээ зарим хүнүүд уг гарбалаараа, хэшээлнүүдэйнгээ (кастын) угһаа, хүйһэнэй илгааһаа гү, али ниигэмэй зэргэһээ боложо, бусадһаа дээгүүр байха ёһогүй[74]. В. П. Андросов буддын шажанай, энэдхэгэй шажанай ба джайнизмын гүн ухаанууд «бэе бэеэ баяжуулдаг үгэ буляалдаанай эрхэ байдалда» бүрилдэдэг байгаа гэжэ тэмдэглээ һэн[126].

Түбэдэй дасанда хабтагайнуудһаа номуудые хэблэлгэ.Шигадзе,1938 оной гэрэл зураг

Буддын шажан зохёон байгуулагша Бурханай гол бодол мэдэрдэггүйшье һаа, буддын шажанай багшанар[127]мүн зарим шэнжэлэгшэд буддын шажаниие атеис һургаал гэжэ тоолоногүй ба теизм бэшэ гэһэн нэрэ томьёо хэрэглэхэ дуратай[128][129] или нетеистическая религия.

Буддын шажан баруун зүгэй ойлгосоор шажан болоно гү гэжэ буддын шажантанай дунда хөөрэлдөөн боложо байна. Тиигэжэ шэнжэлэгшэ А. В. Парибок сэбэр газарай Нитирен ба буддын шажан тон шажанай һургуулинууд гэжэ тоолоно, шажангүй — Сото-дзен ба Дзогчен, бусадынь, тэрэнэй һанамжаар, шажанай зүйлнүүдые шажангүй зүйлнүүдтэй хослуулна[130].

Ондоо шажануудые байгуулагшадһаа илгаань гэхэдэ, Бурхан багша ѳѳрыгѳѳ бурхан гү, али лүндэншэ гэжэ тоолодоггүй байгаа, «бодото байдалые тэрэ мэтэ»[120] ойлгожо абалгын сэхэ дүршэл ѳѳрынгѳѳ дүршэл дээрэ үзэһэн ба энээнэй туһаар зоболонһоо ба тэдэнэй шалтагаануудһаа һалаһан гээд, тэрэ баталан хэлэдэг һэн. Гэбэшье зарим махаян сударнуудта (жэшээнь, Бадма Сударта) бурхан багша урид амитадые сүлѳѳлгэдэ асардаг байгаа, харин Хаанай Хүбүүн Сиддхартхын бэедэ тэрэнэй бэелэл «һула сэдьхэлээр» зам зааха «бэрхэ арга» байгаа гээд хэлэнэ. Ондоогоор хэлэбэл, Эдэ сударнуудай ёһоор, будда бурханай юрын намтар хинаянын практигуудта зорюулагдаа, харин дээдэ шатын шабинар Буддые Дхармакай[131] гэжэ хараһан байна. Бурхан багша һурагшадые ѳѳрѳѳ шүтэлгэ байгуулхаһаа һэргылдэг байгаа[48], харин саашадаа иимэ шүтэлгэ бии болоһон зандаа[51].

Буддын шажанай һургаал баримталагшада бурхадай, түрэлөө урилалгын гү, али үйлын үриин бии байһые һохороор хүлеэн абаха хэрэггүй[119]: ямар нэгэн гол бодолой гү, али баримтын ойлгосо даб дээрээ үгы, тэрэ хожомынь бодолой шэнжэлэл болон бисалгал хэрэглэн шалгахын тула тэрэниие нэгэ түрэлэй ажалай багсаамжа гэжэ хүлеэн абаха аргатай. Гэбэшье буддын шажантан бурхадта һүгэдэлгэ «сагаа дэмы алдалга» гэжэ оройдоошье тоолоногүй[123]. Түрэлөө урилха этигэлгүйгөөр сүлөөрхэ замаар дабшажа болохо гэжэ бурхан багша хэлээ һэн. Тиимэһээ буддын шажанай зарим зохёогшод дахин түрэлгэ бии, нүгөөдүүлынь — үгы гэжэ баталан хэлэдэг, харин нүгөөдүүлынь тэрэ бии гү, али үгы гү-хамаагүй гэһэн бодолдо нэнгэдэг[132].

Буддын шажан дэлхэйн бусад шажан мүргэлнүүдһээ үлүү эрдэм ухаанай ойлгосонуудта харюусадаг гэжэ зарим эрдэмтэд «буддын шажан ба эрдэм ухааниие» зэргэсүүлдэг. Тиигэжэ буддын шажан эрдэмэй онол аргануудые хэрэглэдэг болон шэнжэлэлгын онол аргануудай хизаарлагдаһанһаа боложо, эрдэмтэдэй харюусажа шадахагүй ухаан бодолой ба бодосой байгаали тухай зарим асуудалнуудта харюусаха арга олгодог гэжэ Бертран Рассел тэмдэглээ.[133]. XIV -дүгээр Далай лама эрдэмэй болон буддын шажанай харилсаа зүбшэн, эрдэмтэдтэй ходо хуралдаануудые үнгэргэдэг. Тэрэ иимэ баримтална: хэрбээ эрдэмэй шэнжэлгэнүүдээр баталагдаһан баримта буддын шажанай онолдо харша байбал, «иимэ ушарта бидэ эрдэмэй шэнжэлэлгын дүнгүүдые абаха ёһотойбди гэжэ һэжэглэлтэгүй»[134].

Тоо бүридэл

Pew Research Center-эй мэдээнүүдээр дэлхэйн гүрэнүүдтэ буддын шажанай хүн зоной хуби (2010 он)

Мүн үзэхэ: Гол шажан баримталагшадай тоо

2015 ондо буддын шажантанай тоо 521 сая гэжэ сэгнэгдээ, америкын шэнжэлхы Pew Research Center түбэй мэдээнүүдэй ёһоор[135].

Бүри эртын мэдээнүүд гэбэл: 2010 ондо буддын шажантан 450—500 сая хүн байгаа (Encyclopedia Britannica — гай мэдээнүүдээр-463 сая[136], «Дэлхэйн Шажанууд» гэһэн энциклопедеэр Дж. Мелтон-469 сая[137], Pew Research Center тоосоной ёһоор— 488 млн[138].

Нэгэ сэгнэлтын ёһоор, махаяна баримталагшад 360 сая, 150 сая тхеравада түлөөлнэ ба 18 сая тухай түбэд буддын шажан (махаяна ба ваджраяна) хэрэглэнэ. Бүхы буддын шажантанай дунда хубарагуудай тоо-нэгэ сая шахуу хүн[124].

Бутан, Вьетнам, Энэдхэг, Камбоджо, Хитад, Солонгос, Лаос, Монгол, Мьянма, Балба, Таиланд, Түбэд, Шри Ланка, Япон гээд лэ Буддын шажантан эгээл олон байдаг. Долоон сая буддын шажантан Азиһаа гадуур ажаһуудаг[139].

XX зуун жэлдэ буддын шажанай бүлгэмүүд Европын, Америкын, Австралиин гүрэнүүдтэшье бии болоо, Тэдэнэй гэшүүд Азиин оронуудһаа гарбалтай байхаһаа гадна, үндэһэн хүн зонһоо һургаал дагагшад болоо[140].

Буддын шажан Орос гүрэндэ

Буддын шажанай олоор дэлгэрһэн Оросой нютаг можонууд

Гол толилолго: Буддын шажан Ород гүрэндэ

Буддын шажан хадаа Оросой гурбан нютаг можодо Заншалта шажан болоно: Буряад Орон, Хальмаг Орон, Тыва.

Һүүлэй арбаад жэлнүүдтэ элдэб ёһо заншалнуудай ба һургуулинуудай буддын шажанай бүлгэмүүд Москвада, Санкт-Петербургда, мүн буддын шажанай бэшэ нютаг можонуудай оросой бүхы шахуу томо хотонуудта бии болоо. Эдэ хотонуудта буддын шажантанай тоо, асуултануудай ёһоор, тэдэнэй ажаһуугшадай нэгэн хуби болоно. Бүхы орон дотор буддын шажантанай тоо иимэл хуби шахуу болоно[141]. Оросто буддын шажанай удаадахи түбүүд эгээл мэдээжэ юм: Санкт-Петербургын буддын шажанай сүмэ, Ивалгын дасан (Буряад Орон), Шэгэмүүни Бурханай Алтан орон (Хальмаг) болон Дээдэ-Чадаанай һүмэ (Тыва)[142].

Шүүмжэлэлгэ

Гол үгүүлэл: Буддын шажаниие шүүмжэлэлгэ

Ямаршье шажанай һургаал мэтэ буддын шажан заримдаа буддын шажанай ямар нэгэн һургуулинуудые дагагшадай үзэл бодолтой, хэлэһэн үгэнүүдтэй болон бусад үзэл бодолтой таарахагүй элдэб бүлэгүүдэй түлөөлэгшэдөөр шүүмжэлэгдэдэг. Буддын шажанай һургаалай заршамуудые зарим номногшод гү, али дадал гарагшад шүүмжэлэлгын шалтагаанууд байжа болохо[143], националис бодолгодо тэдэнэй хабаадалга (Зүүн-Урда Ази)[144][145], засагай газарай сэрэгэй үйлэнүүдые дэмжэлгэ (Япон)[146] болон бусад. Буддын шажанай заршамууд шүүмжэлэлэй зүйл байжа болохо. Марксистска зарим түлөөлэгшэд[147], феминистскэ[148] болон христиан[149] бүлэгүүд эдэ заршамуудай өөһэдынгөө үзэл бодолтой алгасалдаһан шалтагаанаар буддын шажаниие шүүмжэлнэ.

Мүн шүүмжэлхы буддын шажан байдаг-японой буддын гүн ухаанай шэглэл, дхармын зарим талануудые шүүмжэлдэг, Жэшээнь, Татхагатагарбх тухай һургаал[150].  

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Wells (2008).
  2. ↑ Roach (2011).
  3. ↑ Siderits, Mark. Buddha (англ.). plato.stanford.edu. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  4. ↑ «Buddhism». (2009). In Encyclopædia Britannica. Retrieved 26 November 2009, from Encyclopædia Britannica Online Library Edition.
  5. ↑ Lopez (2001), p. 239.
  6. ↑ Pew Research Center (2012).
  7. ↑ Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact. gordonconwell.edu. Дата обращения: 4 февраль 2026.
  8. ↑ (April 2010) «Self or No Self: Views from Self Psychology and Buddhism in a Postmodern Context». Smith College Studies in Social Work 80 (2): 215–227. doi:10.1080/00377317.2010.486361.
  9. ↑ 1 2 Буддизм : [арх. 7 апрель 2022] / В. Г. Лысенко, В. В. Малявин, Е. А. Торчинов, Л. Б. Карелова, В. П. Андросов // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2018.
  10. ↑ Gethin (1998), pp. 27–28, 73–74.
  11. ↑ Harvey (2013), p. 99.
  12. ↑ Powers (2007), pp. 392–393, 415.
  13. ↑ Williams (1989), pp. 275.
  14. ↑ Robinson (1997), p. XX.
  15. ↑ Avison, Austin (October 4, 2021). «Delusional Mitigation in Religious and Psychological Forms of Self-Cultivation: Buddhist and Clinical Insight on Delusional Symptomatology». The Hilltop Review 12 (6): 1–29.
  16. ↑ Tantra in Practice. — Princeton University Press, 2000. — ISBN 978-0-691-05779-8
  17. ↑ Powers (2007), pp. 26—27.
  18. ↑ «Candles in the Dark: A New Spirit for a Plural World» by Barbara Sundberg Baudot, p. 305
  19. ↑ 1 2 Лысенко, 2009, с. 170
  20. ↑ 1 2 3 4 Тик Нат Хан Сиддхартха. Жизнь и учение Гаутамы Будды. — М.: ИПЛ, 2015. — 382 с. — ISBN 978-5-4260-0119-0
  21. ↑ Ашвагхоша. Буддачарита (Жизнь Будды). Дата обращения: 1 февраль 2026.
  22. ↑ Андросов, 2011, Буддын шажан, с. 136—137
  23. ↑ 1 2 Андросов, 2011, Буддизм, с. 137
  24. ↑ Андросов, 2011, с. 340
  25. ↑ Bhutan (англ.). U.S. Department of State. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  26. ↑ Степанянц, 2011, с. 53
  27. ↑ The Constitution of Sri Lanka: Chapter II - Buddhism. priu.gov.. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  28. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Далай-лама XIV Тензин Гьяцо Гарвардские лекции. — М.: Дже Цонкапа, 2003. — 196 с. — ISBN 978-5-904974-09-1
  29. ↑ 1 2 Далай-лама Совершенная мудрость. Комментарий к девятой главе «Бодхичарья-аватары» Шантидевы. — М.: Фонд «Сохраним Тибет», 2016. — С. 27–37. — 232 с. — ISBN 978-5-905792-23-6
  30. ↑ Holy Sites of Buddhism: Bodh Gaya - Place of Enlightenment. buddhanet.net. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  31. ↑ Терентьев, 2008, с. 204
  32. ↑ 1 2 3 4 Урбанаева, 2009, с. 62
  33. ↑ Торчинов, 2000, с. 19
  34. ↑ 1 2 3 4 Лысенко, 2009, с. 173
  35. ↑ Лысенко, 2003, с. 116—117
  36. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 787
  37. ↑ Лысенко, 2003, с. 118—119
  38. ↑ 1 2 3 Степанянц, 2011, с. 702
  39. ↑ 1 2 3 Лысенко, 2003, с. 119
  40. ↑ Степанянц, 2009, с. 293
  41. ↑ Андросов, 2001, с. 152
  42. ↑ Лысенко, 2003, с. 122—123
  43. ↑ Лысенко, 2003, с. 123—124
  44. ↑ 1 2 Торчинов, 2000, с. 19—20
  45. ↑ Лысенко, 2009, с. 174
  46. ↑ Лестер, 1996, с. 269
  47. ↑ Торчинов2, 2002, с. 107
  48. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 {{{1}}}
  49. ↑ 1 2 Торчинов2, 2002, с. 116
  50. ↑ Торчинов, 2002, с. 139
  51. ↑ 1 2 3 Лысенко, 2003, с. 10
  52. ↑ Андросов, 2001, с. 420
  53. ↑ Степанянц, 2011, с. 807
  54. ↑ Терентьев, 2008, с. 203—204
  55. ↑ Степанянц, 2011, с. 464
  56. ↑ Степанянц, 2009, с. 387
  57. ↑ Лысенко / 2006
  58. ↑ 1 2 Иванов, 2004, с. 9
  59. ↑ Степанянц, 2011, с. 365—366
  60. ↑ Кунзанг Палден, 2000, с. 172
  61. ↑ Лысенко, 2003, с. 166
  62. ↑ Лысенко, 2003, с. 168—169
  63. ↑ Арвон, 2005, с. 75
  64. ↑ Торчинов, 2000, с. 48—49
  65. ↑ Жуковская, 1992, буддын шажанда Һургуулинууд ба шэглэлнүүд
  66. ↑ А. Берзин. Термины хинаяна и махаяна. knigago.com. Дата обращения: 4 февраль 2026.
  67. ↑ Андросов, 2001, с. 40
  68. ↑ Ермакова, 2004, с. 64
  69. ↑ 1 2 Лысенко, 2009, с. 171
  70. ↑ Лысенко
  71. ↑ Жуковская, 1992, Хинаяна
  72. ↑ Степанянц, 2011, с. 26—27
  73. ↑ Лестер, 1996, с. 267
  74. ↑ 1 2 Лысенко, 2006
  75. ↑ Аякова Ж. А. Феномен секулярного буддизма как явление западного общества: медитация, ум и жизнь // Вестник Бурятского государственного университета. — Улан-Удэ: Бурятский государственный университет, 2017. — № 5. — С. 71—72. — ISSN 1994-0866.
  76. ↑ Степанянц, 2009, с. 742
  77. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 744
  78. ↑ Степанянц, 2009, с. 802
  79. ↑ Жуковская, 1992, Тхеравада
  80. ↑ Gethin, Rupert. The Foundations of Buddhism, p1. Oxford University Press, 1998.
  81. ↑ Лысенко, 2003, с. 21
  82. ↑ Степанянц, 2011, с. 743, 707
  83. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 743
  84. ↑ Лысенко, 2009, с. 172
  85. ↑ Жуковская, 1992, Риссю
  86. ↑ Walser, Joseph. Nāgārjuna in Context: Mahāyāna Buddhism and Early Indian Culture. 2005. p. 50
  87. ↑ Brown, Brian Edward. The Buddha Nature: A Study of the Tathāgatagarbha and Ālayavijñāna. 2010. p. 3
  88. ↑ Sree Padma. Barber, Anthony W. Buddhism in the Krishna River Valley of Andhra. 2008. pp. 153—154
  89. ↑ Guang Xing. The Concept of the Buddha: Its Evolution from Early Buddhism to the Trikaya Theory. 2004. pp. 65-66
  90. ↑ Drewes D. Early Indian Mahayana Buddhism I: Recent Scholarship // Religion Compass. — Oxford: Blackwell Publishers, 2010. — Vol. 4/2. — P. 55—65 (p. 56—59). — ISSN 1749-8171.
  91. ↑ Drewes D. Early Indian Mahayana Buddhism II: New Perspectives // Religion Compass. — Oxford: Blackwell Publishers, 2010. — Vol. 4/2. — P. 66—74 (p. 66—68). — ISSN 1749-8171.
  92. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 452—453
  93. ↑ 1 2 Геше Джампа Тинлей Бодхичитта — путь счастья. Комментарий к Ламриму: этапы пути личности высшего уровня. — Новосибирск: «Издательство Дже Цонкапа», 2015. — 370 с. — ISBN 978-5-904974-59-6
  94. ↑ Торчинов, 2000, с. 56—57
  95. ↑ Торчинов, 2002, с. 133
  96. ↑ Степанянц, 2011, с. 886
  97. ↑ Степанянц, 2011, с. 453
  98. ↑ Дюмулен, 1994, с. 46
  99. ↑ Торчинов, 2000, с. 51
  100. ↑ Степанянц, 2011, с. 452
  101. ↑ Торчинов, 2000, с. 60
  102. ↑ Торчинов, 2000, с. 60—61
  103. ↑ Торчинов, 2000, с. 61
  104. ↑ Торчинов, 2002, с. 171—172
  105. ↑ 1 2 Торчинов, 2002, с. 171
  106. ↑ Жуковская, 1992, Мадхьямика
  107. ↑ Степанянц, 2011, с. 454
  108. ↑ Торчинов, 2002, с. 172
  109. ↑ Урбанаева
  110. ↑ Торчинов / 2002, с. 172
  111. ↑ 1 2 Лысенко В. Г. Ваджраяна. Большая российская энциклопедия (23 май 2022). Дата обращения: 29 сентябрь 2023.
  112. ↑ А. Берзин. Основные понятия тантры. mirbukv.net. Дата обращения: 1 февраль 2026.
  113. ↑ Основы Ваджраяны. SnowLion Tours. Дата обращения: 29 сентябрь 2023.
  114. ↑ Донец А. М. Буддийское учение и тибетоязычная буддийская литература // Буддийские тексты Китая, Тибета, Монголии и Бурятии (социально-философский аспект) / Отв. ред. Л. Е. Янгутов. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского государственного университета, 2012. — С. 82. — 176 с. — ISBN 978-5-9793-0469-4
  115. ↑ Торчинов Е.А. Введение в буддизм. Санкт-Петербургское философское общество. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  116. ↑ Берзин А. Краткое сравнение пяти тибетских традиций (буддийских и бонской) (ород хэлэн). Санкт-Петербургский Буддийский Храм «Дацан Гунзэчойнэй». Дата обращения: 8 январь 2026.
  117. ↑ 1 2 Ванчикова Ц. П., Аюшиева И. Г. К истории формирования буддийских монашеских общин среди монголоязычных народов // Вестник Томского государственного университета : журнал. — 2019. — № 444. — С. 120.
  118. ↑ 1 2 3 Хабдаева А. К. Принципы монашества в традиции китайского буддизма // Вестник Бурятского государственного университета : журнал. — 2013. — № 14. — С. 204–207.
  119. ↑ 1 2 Лысенко, 2003, с. 9
  120. ↑ 1 2 Лысенко, 2003, с. 8—9
  121. ↑ Андросов, 2001, с. 37
  122. ↑ Faure, 2008, p. 62
  123. ↑ 1 2 3 Лысенко, 2010
  124. ↑ 1 2 Лысенко, 2003, с. 25
  125. ↑ Агаджанян А. С. Буддизм в современном мире: мягкая альтернатива глобализму // Религия и глобализация на просторах Евразии / Под ред. А. Малашенко и С. Филатова; Московский Центр Карнеги. — М.: Неостром, 2005. — С. 230. — 343 с. — ISBN 5-86280-065-4
  126. ↑ Степанянц, 2011, с. 181
  127. ↑ "Далай-лама о светской этике » Далай-лама XIV". 2026-02-02. 
  128. ↑ Chodron P. When Things Fall Apart. Shambhala Publications, Inc., 2002. pp. 39f. ISBN 1-57062-969-2.
  129. ↑ Wallace B. A. Contemplative Science. Columbia University Press, 2007. pages 97-98.
  130. ↑ Белов А. А.. "«Нео» отрывает буддизм от матрицы", «НГ-Религии». 2026-02-02. 
  131. ↑ Faure, 2008, p. 16
  132. ↑ Терентьев, 2013, с. 219
  133. ↑ Dr. Martin J. Verhoeven.Buddhism and Science (Буддизм и наука: исследование границ веры и разума). online.sfsu.edu. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  134. ↑ "Является ли буддизм наиболее дружелюбной по отношению к науке религией". 2026-02-02. 
  135. ↑ Какая религия самая распространенная в мире: интересный факт. techinsider.ru. Дата обращения: 4 февраль 2026.
  136. ↑ "Religion: Year In Review 2010 :: Worldwide Adherents of All Religions". 2026-02-02. 
  137. ↑ Todd M. Johnson Religious Adherents of the World by Continent and Region // Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices / Мелтон, Джон Гордон. — Oxford, England: ABC CLIO, 2010. — С. lix. — 3200 с. — ISBN 1-57607-223-1
  138. ↑ "Buddhists", 2012-12-18. 2026-02-02. 
  139. ↑ Harvey (2013), p. 5.
  140. ↑ А. Берзин. Буддизм в современном мире. thewikihow.com. Дата обращения: 4 февраль 2026.
  141. ↑ Филатов С. Б., Лункин Р. Н. Статистика Российской религиозности: Магия цифр и неоднозначная реальность. ecsocman.hse.ru. Москва: Наука. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  142. ↑ Е. Д. Монгуш. Буддийские храмы как объекты религиозного туризма в России. Tuva/Asia. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  143. ↑ Новая книга. Далай-лама о главном. Беседы о гневе, сострадании и наших поступках. «Центр тибетской культуры и информации. Фонд "Сохраним Тибет!"». Дата обращения: 1 февраль 2026.
  144. ↑ Jerryson M., Juergensmyer M. Buddhist Warfare, ch. 1, "Introduction". — 2010.
  145. ↑ Ananda Abeysekara The Saffron Army, Violence, Terror(ism): Buddhism, Identity, and Difference in Sri Lanka(англ) // Numen. — 2001. — № 48.1.
  146. ↑ Brian Daizen Victoria Zen at War (2nd ed.). — Rowman and Littlefield, 2006. — ISBN ISBN 0-7425-3926-1
  147. ↑ Буддизм // Краткий политический словарь / Абаренков В. П., Аверкин А. Г., Агешин Ю. А. и др.; Сост и общ. ред. Л. А. Оникова, Н. В. Шишлина. — 4-е изд., доп. — М.: Политиздат, 1987. — С. 47. — 509 с.
  148. ↑ Keyes, Charles F. Mother or Mistress but Never a Monk: Buddhist Notions of Female Gender in Rural Thailand(англ) // American Ethnologist. — 1984. — Т. Vol. 11. — № 2. — С. 223–241.
  149. ↑ Лосский Н. О. Христианство и Буддизм. Азбука веры.
  150. ↑ Торчинов Е. А. Очерк истории изучения буддизма в России и за рубежом. buddhism.org.

Ном зохёол

Согсолһон тобшолһон ном зохёол
  • Альбедиль М. Ф. Буддизм: религия без бога. — М.: Вектор, 2013. — 272 с. — (Особый взгляд). — ISBN 978-5-9684-2072-5
  • Арвон А. Буддизм. — М.: Астрель, АСТ, 2005. — 159 с. — (Cogito, ergo sum: «Университетская библиотека»). — ISBN 5-17-027796-2, ISBN 5-271-10370-6
  • Андросов В. П. Будда Шакьямуни и индийский буддизм. Современное истолкование древних текстов. — М.: Издательская фирма «Восточная литература РАН, 2001. — 508 с. — ISBN 5-02-018236-2
  • Дандарон Б. Д. Буддизм. Сб. статей. — СПб: Дацан Гунзэчойнэй, 1996. — 144 с. — ISBN 5-87882-007-4
  • Дюмулен Г. Глава 3. Основы махаяны // История дзэн-буддизма. Индия и Китай. — СПб.: ОРИС, 1994. — 336 с. — ISBN 5-88436-026-6
  • Ермакова Т. В., Островская Е. П. Классический буддизм. — СПб.: Азбука-классика; Петербургское Востоковедение, 2004. — 256 с. — (Мир Востока). — ISBN 5-85803-268-0 (Петербургское Востоковедение). ISBN 5-352-00735-9 (Азбука-классика)
  • Иванов Б. А. Основные идеи и направления буддизма // История религии. В 2 т. Т. 2 / под общей ред. И. Н. Яблокова. — М.: Высшая школа, 2004. — С. 9—11. — 676 с. — ISBN 5-06-004508-0
  • Конзе Э. Буддизм: сущность и развитие. — СПб.: Наука, 2003. — 288 с. — ISBN 5-02-026855-0
  • Кунзанг Палден Приложение 2. Медитация о равенстве себя и других // Шантидева. Путь Бодхисаттвы (Бодхичарья-аватара). — Спб.: 2000. — С. 167–174. — ISBN 5-87908-001-Х.
  • Лестер Р. Ч. Буддизм: Путь к нирване // Религиозные традиции мира. В двух томах. Том 2 / пер. А. Н. Коваля. — М.: КРОН-ПРЕСС, 1996. — С. 264—394. — 640 с. — ISBN 5-232-00311-9, ISBN 5-232-00313-5 (Том 2)
  • Лысенко В. Г. Буддизм // Большая российская энциклопедия. Т. 4. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2006. — 752 с. — ISBN 5-85270-333-8
  • Лысенко В. Г. Буддизм // Индийская философия: Энциклопедия / Отв. ред. М. Т. Степанянц. — М.: Вост. лит.; Академический Проект; Гаудеамус, 2009. — С. 169—177. — 950 с. — ISBN 978-5-02-036357-1, ISBN 978-5-8291-1163-2, ISBN 978-5-98426-073-2
  • Лысенко В. Г. Буддизм // Новая философская энциклопедия. — 2-е изд., испр. и дополн. — М.: Мысль, 2010. — Т. 1—4. — ISBN 978-5-244-01115-9
  • Лысенко В. Г. Опыт введения в буддизм: Ранняя буддийская философия. — М.: Наука, 1994. — 159 с. — ISBN 5-02-013517-8
  • Лысенко В. Г. Ранний буддизм: религия и философия. Учебное пособие. — М.: ИФ РАН, 2003. — 246 с. — ISBN 5-201-02123-9
  • Буддизм : [арх. 12 октябрь 2022] / В. Г. Лысенко, В. В. Малявин, Е. А. Торчинов, Л. Б. Карелова, В. П. Андросов // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2018.
  • Стрелков А. М., Торчинов Е. А., Монгуш М. В. Буддизм. Каноны. История. Искусство. Научное издание / Ответственный редактор Н. Л. Жуковская. — М.: ИПЦ «Дизайн. Информация. Картография», 2006. — 600 с. — (Ars Buddhica, том 2). — ISBN 5-287-00373-0, ISBN 5-287-00033-2 (серийный)
  • Терентьев А. А. Буддизм // Энциклопедия религий / Под ред. А. П. Забияко, А. Н. Красникова, Е. С. Элбакян. — М.: Академический проект, 2008. — С. 203—212. — 1520 с. — ISBN 978-5-8291-1084-0 ISBN 978-5-98426-067-1
  • Терентьев А. А. Буддизм: как вписать его в определение религии? // Свеча-2013. Том 23. Религия, religio и религиозность в региональном и глобальном измерении. Сборник докладов Международной конференции «Религия и религиозность в глобальном измерении» / отв. ред. Е. И. Аринин. — Владимир: ВлГУ, 2013. — С. 217—225. — ISBN 978-5-9984-0404-7
  • Торчинов Е. А. Введение в буддологию. Курс лекций. — СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2000. — 304 с. — ISBN 5-93597-019-8
  • Торчинов Е. А. Философия буддизма Махаяны. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2002. — 320 с. — ISBN 5-85803-197-8
  • Урбанаева И. С. Специфика буддизма как философии и религии // Вестник Бурятского государственного университета. — Улан-Удэ: Бурятский государственный университет, 2009. — № 8. — С. 61—69. — ISSN 1994-0866.
  • Щербатской Ф. И. Избранные труды по буддизму. — М.: «Наука», 1998.
  • Элиаде М. История веры и религиозных идей. В 3 т. Т. 2. От Гаутамы Будды до триумфа христианства. — М.: Критерион, 2002. — 512 с. — ISBN 5-901337-07-7
  • Буддизм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Бернар Фор Unmasking Buddhism. — Wiley-Blackwell, 2008. — 168 с.
  • Уэллс, Джон Кристофер (2008), «Longman Pronunciation Dictionary» (3rd ed.), Longman, ISBN 978-1-4058-8118-0 
  • Roach, Peter (2011), «Cambridge English Pronouncing Dictionary» (18th ed.), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-15253-2 
  • Lopez, Donald S. (2001), «The Story of Buddhism», HarperCollins 
  • Buddhists. Global Religious Landscape. Pew Research Center (18 декабрь 2012). Дата обращения: 13 март 2015.
  • Gethin, Rupert (1998), «Foundations of Buddhism», Oxford: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-289223-2, <https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe> 
  • Harvey, Peter (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, 2nd, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-67674-8. 
  • Powers, John (2007). Introduction to Tibetan Buddhism. Ithaca, NY: Snow Lion Publications. ISBN 978-1-55939-282-2. 
  • Williams, Paul (1989), «Mahayana Buddhism: the Doctrinal Foundations», London: Routledge, ISBN 978-0-415-02537-9 
  • Robinson, Richard H. (1997). Buddhist Religions: A Historical Introduction, 4th, Wadsworth Publishing. ISBN 978-0-534-55858-1. 
Справочнигууд
  • Абаева Л. Л., Андросов В. П., Бакаева Э. П. и др. Буддизм: Словарь / Под общ. ред. Н. Л. Жуковской, А. Н. Игнатовича, В. И. Корнева. — М.: Республика, 1992. — 288 с. — ISBN 5-250-01657-X
  • Андросов В. П. Индо-тибетский буддизм. Энциклопедический словарь / ИВ РАН. — М.: Ориенталия, 2011. — 448 с. — (Самадхи). — ISBN 978-5-91994-007-4
  • Торчинов Е. А. Буддизм: Карманный словарь. — СПб.: Амфора, 2002. — 187 с. — ISBN 5-94278-286-5
  • Индийская философия: Энциклопедия / Отв. ред. М. Т. Степанянц; ИФ РАН. — М.: Восточная литература; Академический Проект; Гаудеамус, 2009. — 950 с. — ISBN 978-5-02-036357-1, ISBN 978-5-8291-1163-2, ISBN 978-5-98426-073-2
  • Философия буддизма: энциклопедия / отв. ред. М. Т. Степанянц; ИФ РАН. — М.: Восточная литература, 2011. — 1045 с. — ISBN 978-5-02-036492-9

Ссылкэнүүд

Тобшо мэдээсэл
Бурханай номой дүршэл
Бусад
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Бурханай_номнол&oldid=367390" хуудаһанһаа абтаһан