Сагаалган

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Сагаалган
Cagancar.jpg
Түхэл Арадай һайндэр-ехэ баярай найр
Удха хуушан жэлэй үдэшэлгэ, хабарай эхин угталга
Тэмдэглэгдэнэ

  Монгол
  Орос гүрэн

  Буряад Улас

  Хальмаг

  Алтай Улас

  Тыва Улас

  Үбэр Байгалай хизаар

  Агын Буряадай тойрог

  Эрхүү можо

  Усть-Ордагай Буряадай тойрог   Хитад

  Үбэр Монгол

Һара\үдэр һарын литээр жэлэй түрүүшын үдэр
Һайндэрлэлгэ гэр бүлын найрнууд, айлшалалга
Ёһо заншал бообо барилга
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл
Буддын шажан

Сагаалган (монголоор - Цагаан сар, буряадаар - Сагаан һара, Сагаалган; хальмагаар - Цаһан сар, тыва хэлээр - Шагаа) — монгол арадуудай, буддын шажантанай баяр ёһололой һайндэр, һара наранай литээр хабарай эхин ба Шэнэ жэл. Монгол литээр Сагаалган жэлэй эхин болоно. Хуушан жэлэй һүүлшын һүни һара харагдадаггүй, бүтүүгэй үдэшэ - бурханай дэлгээгдэдэг үдэр - «Бүтүү үдэр» гэдэг. Шэнын нэгэнэй үглөөгүүр эртэ, үүрэй сайжа эхилхэдэ, Һама сахюусан дээрэһээ буужа, нюдэ сабшаха зуура алтан дэлхэйе гурба дахин тойродог гээд буряад-монголшууд этигэдэг юм. Хабарай түрүүшын һарын шэнын нэгэндэ тэмдэглэгдэдэг.

Һайндэрэй түүхэ

Гарбал

Сагаан һарын һайндэр монгол арадуудай шажанай заншалһаа эхиеэ абадаг. Энэ хадаа хүнэй ба байгаалиин шэнэлэлгын, һанал бодолой үнэн сэдьхэлһээ ба арюун сэбэрэй, найдабариин ба һайн һайханиие хүлеэлгын һүлдэ тэмдэг болоно. Энэ һайндэрэй нэрэ монгол хэлэнэй үгэнүүдһээ монгол хэлэн цагаан - сагаан ба монгол хэлэн сар - һара гараһан байна. «Сагаан һара» анханһаа хойшо һүнэй зүйлнүүдэй һайндэр гэжэ тоологдожо, намарай сагта тэмдэглэгдэдэг байгаа[1]. Энэ үедэ һайндэртэ хэрэглэдэг hүнэй зүйлнүүдэй нөөсэдэ бэлдэлгэ дүүргэгдэдэг байһан. Сагаан һара хадаа эртэ урдын бөө мүргэлэй зүйлнүүдтэй Буддын шажанай ёһололой һайндэрнүүдэй нэгэн юм[2][3][4][5][6][7][8].

XIII зуун жэлдэ

Чингис хаанай аша хүбүүн, Монголой эзэн хаанта гүрэнэй Юаниин уг залгамжалһан Ехэ хаанта угай Хубилай хаан Хитадай зурхайн нүлөөндэ орожо, Шэнэ жэлэй һайндэрэй сагые намарһаа үбэлэй һүүл болотор шэлжүүлһэн байна. Тиигэжэ монголой «Цаган сар» арбан хоёр жэлэй эрьесын жэлэй эхинтэй тааруулагдаа. ХIV зуун жэлдэ монголшуудые Хитадһаа гаргаһанай удаа үбэлэй эсэстэ Сагаан сарые тэмдэглэхэ заншал Монголдо ёһотойл асарагдаһан. Тиигэжэ һайндэрэй нэрэ – «сагаан» – анханайнгаа «һүнэй» удха алдажа, бүри ниитэ удхатай болоо. «Сагаан һара» гэһэн нэрэ монгол хэлэтэй арадуудта ниитэ үнгын һүлдэ тэмдэгүүдые харуулна, тэрэнэй ёһоор сагаан үнгэ – нангин мэдэрэлэй ба арюун сэбэрэй һүлдэ – жаргалтай, һайн һайхан байдалтай холбоотой.

Һайндэрэй буддын шажанай заншалнууд

XVII зуун жэлдэ монгол туургата арадуудай дунда Түгэдэй буддын шажанай үргэнөөр дэлгэржэ эхилһээр, монгол Цаган Сар буддын шажанай ёһо гуримуудые, үльгэр домогуудые нэбтэрүүлһэн байна.

Ёһололнууд

Шэнэ жэл угталгатай холбоотой буддын шажанай бүхы ёһо гуримуудай гол заабари хадаа урда жэлдэ сугларһан бүхы нүгэлнүүдһээ сүлөөлэгдэхэ гэһэн удхатай. Һайндэрэй гол ёһолол мүнөөшье болотор нэгэ үдэрэй нүгэлөө наманшалһан масаг үлэнэ, тэрээнһээ гадуур «сор» шатааха ёһолол - үнгэрһэн жэлдэ сугларһан муу муухайе тэмдэглэһэн шобхо оройтой тэбхээнсэг нютагай заяашадта үргэл болгон үргэдэг[9]. Шэнэ һарын түрүүшын хоёр долоон хоногой ёһололнууд, нэгэдэхеэр, Шэнэ жэлые угталгатай, хоёрдохёор, Будда Шэгэмүүниин «арбан табан ехэ гайхамшагтай» болон ондоо һүзэгтэй зургаан багшанарые тэрэнэй диилэһэнтэй холбоотой[10]. Тиигэжэ Буддын шажантанай Монголдо Шэнэ жэл угталга Түгэд Шэнэ жэлэй һайндэр – Лосар гэһэн найр нааданай ёһо дүримүүдтэй зохилдон таараһан болоно.

Олондо суутай үльгэр домогууд

Буддын шажанай арадай үльгэр домог хабарай эхин болохо Сагаан һарын һайндэрые буддын шажанай бурхан-дхармапала, Балдан Һама бурханай нэрэтэй холбодог. Домогой ёһоор, жэл бүри мангасуудые дахяад илажа, тамын эзэн Эрлиг номин хаанай (монголоор - Эрлэг номын хаан) залгиһан нара абараад, газарта буужа, халуугаараа дулаасуулхадань, хабар эхилдэг. Хүйтэн уларил бууража, үбэлэй сагай үлэсхэлэн байдал саашална, малша зоной ажахын ажаябуулгада эрхилэлгын шэнэ хаһа эхилнэ. Тэдэнэр үбэлэй сагай асарһан хохидол тоолоод, жэлэй дулаан сагай дүтэлжэ байһандань баярлана.

Буддын шажанай уур сухалтай эхэнэр бурханай дүрэ хаа-яа Буддын шажанай үрэжэлэй ба ута наһанай заншалта бэелэл болохо Сагаан Үбгэнэй (монголоор - Цагаан өвгөн) дүрэтэй зэргэлээд дайралдадаг.

Һайндэр - шэнын үедэ

1930-аад онуудаар СССР гүрэндэ Сагаалган тэмдэглэхэнь хорюултай байгаа. Баяр ёһололой заншалнууд дайнай һүүлээрхи үедэл һэргээгдээ. Арадай һайндэрэй хуули эрхын талаар зэргэнь оройдоол 1990 ондо олгогдоһон байна[11].

Мүнөө Буряад Уласта ба Үбэр Байгалай хизаарта[12], мүн Агын Буряадай тойрогой ба Усть-Ордагай Буряадай тойрогой газар дэбисхэрнүүдтэ Сагаалганай түрүүшын үдэр амаралтын үдэр гэжэ тоологдоно[13][14][15].

Хальмаг Уласай 2004 оной октябриин 13-най N 156-III-Z дугаарай «Хальмаг Уласай һайндэрэй болон дурасхаалта үдэрнүүд тухай» Хальмаг Уласай Хуулиин ёһоор «Цаган сар» Хальмаг Уласай арадай һайндэр болоно.

Тыва Уласай 1999 оной февралиин 3-ай №143 дугаарай «Тыва Уласай һайндэрнүүд тухай» Хуулиин ёһоор, Шагаа (һарын литээр Шэнэ жэл) һайндэртэ «арадай һайндэр» гэhэн хуули эрхын талаар зэргэ үгтөө. Һайндэрэй тэмдэглэгдэхэ үдэр жэл бүри зүүн зүгэй һарын литээр Тыва Уласай Дээдын Хуралай тогтоолоор тогтоогдодог[16].

«Алтай Уласай һайндэрнүүд болон дурасхаалта үдэрнүүд, ойн баярнууд тухай» Алтай Уласай хуулида 2013 оной февралиин 1-дэ Алтай Уласай Гүрэнэй Суглаан хубилалтануудые оруулһан байна. Заһабаринуудай ёһоор, Шэнэ жэлэй ерэхые тэмдэглэһэн һайндэр ба һарын литээр жэлэй һүлдэ тэмдэг һэлгэдэг Чага Байрам ажалай бэшэ үдэр гэжэ соносхогдоно[17].

Энэ һайндэр 2011 ондо ЮНЕСКО-гэй эдэй бэшэ соёлой уг баялигуудай тобьёгто оруулагдахаар нэрлэгдэһэн[18].

Һайндэрэй заншалнууд ба ёһололнууд

Сагаалганай шэрээ — эдеэ хоол

Һайндэрэй үдэрнүүдтэ иимэ үйлэ ябадал хэхэнь хорюултай һэн тула, баяр ёһололнуудтаа эртээнһээ бэлдэжэ, малаа үүсэлдэг һэн. Һайндэрэй бэлдэлгэ айл бүхэндэ болодог. Шэнэ хубсаһа оёжо үлгэхэ, бүхы хубсаһаяа һэжэржэ сэбэрлэдэг байгаа. Мяхаа шанаха - хониной, үхэрэй, адуунай, буузаа бариха.

Бэе бэеэ ёһолон золголго

Заншалта золголго хадаа энэ үдэр уулзаһан хүнүүдэй бэе бэедээ хандаһан шухала ёһо гурим байгаа. Энэ золголгын удха шанар тон ехэ, үргэлжэлэлынь ута һэн тула, жэшээнь, тыва яһатан Сагаан һарын үедэ мэндэшэлсээ һэмди гээд, бүхэли жэл соо мэндэшэлэлсэнгүй ябаха аргатай байгаа.

Хальмагууд уулзахадаа: «Гэр бүлэтнэй, адууһа малтнай үбэлжөөнһөө амгалан мэндэ гараа гү?» гэжэ һураха заншалтай[19]. Эдэ үгэнүүдэй үгүүлгэ мэндэшэлэгшэдэй наһанай болон эрэ эмын илгааһаа дулдыдажа, тусхай зангаһан тэмдэгүүдээр дахалдуулагдаг байгаа. Сагаан һарын үедэ монголнууд, буряадууд, тыва яһатан иимэ жэшээ хэдэг һэн: наһаараа дүү хүн аха хүндэ хоёр гараа һарбайха (эхэнэр эрэ хүндэ, адли наһанай һаа), альгаа дээшэнь харуулаад, аха хүниинь альгануудаа доошонь харуулаад, гараа дээрэнь табиха, залуунь ахаяа тохоног дороһоонь дэмжэн бариха. Энэ хадаа хүндэлһэн ба хэрэгтэй болоо һаань, туһаламжа, дэмжэлгэ үзүүлхэб гэһэн тэмдэг харуулна. Хальмагууд иимэ мэндэшэлгын жэшээнүүдые ондоогоор хэдэг байгаа. Дүүнь хоёр гараа аха захатандаа һарбайха. Аха хүниинь ганса баруун гараа үгэхэ. Дүүнь тэрэнэй гар хоёр талаһаань гараа арбайлган тэбэрихэ. Хоюулан бэе бэедээ хандан, толгойгоо халта дохихо. Мүн тиихэдэ аха хүн хоёр гараа үргэжэ болохо, иимэ ушарта хоюулан баруун гараараа барилсаад, тон адлихан гарай зангалга хэхэ. Энэ гарай зангалгаар адли наһанай хүнүүдтэй мэндэшэлжэ болохо байгаа. Энэ мэндэшэлгэдэ эхэнэр хүн хамсыгаа арга боломжоороо доошонь буулгажа, гарайнгаа хургануудые нюуха ёһотой байгаа. Хүнэй гэртэ амаршалгын үгэнүүдые иигэжэ хэлэдэг һэн: мэндэшэлһэн хүн баруун үбдэг дээрээ буугаад, альгануудаа һугсаржа, магнайдаа асараад, заншалта ёһоороо мэндэшэлдэг һэн: «Үбэлһөө амгалан мэндэ гараабди!»[20].

Айлшалан ябалга

Айлшалха гээшэ Сагаан һарын һайндэрэй заатагүй заншалта зүйл болоно. Ондоо тээ холуур ажаһуугшадшье эдэ үдэрнүүдтэ түрэлхидөөрөө уулзахаяа ерэдэг һэн. Тодорхой хэм хэмжээнүүд байгаа: айлшалгын дараалал ба бэлэгүүдэй янза түрэлнүүдэй дунда хүнэй эзэлһэн һууриһаа дулдыдаха. Нэн түрүүн эхэ эсэгэдээ ошохо, эжынгээ талаһаа нагасанараа заатагүй бараалхаха – тэдэниие хододоо онсо хүндэлдэг байһан; бэри басагад үбгэнэйнгөө эхэ эсэгын гэртэ үри хүүгэдтэеэ ерэжэ, элинсэг хулинсагайнгаа тахижа байһан бурхадта мүргэдэг һэн. Һайндэрэй бэлэгүүдэй шухала зүйл хадаа бообо байгаа.

Бэлэгүүд

Заншалта ёһололой бэлэг — «бообо», гурилаар хэгдэһэн эдеэн болоно. Бообонуудые эһээгдээгүй талхаар бэлдэжэ, бусалжа байһан тоһон соо шарадаг һэн. Тэдэнэй «түрүүшын хуби» бурхадтаа үргэхэ, мүн һайндэрэй айлшалалгын үедэ түрэлхидтөө бэлэглэхэ согсолборинуудые бэлдэдэг байгаа. Согсолборинууд соо оруулагдаһан бообонуудай түхэл бүхэн өөрын удхатай байгаа: амитадай түхэлтэй дүрэнүүд тус тустаа табан хушуун малай олон болохые хүсэһэн тухай мэдүүлдэг байгаа; жолоогой түхэлтэй һаа - амжалта хүсэһэн удхатай.

Үргэл

Һайндэрэй үдэр эртэ үглөөгүүр сэржэмээ үргэхэ ёһолол (хальмагаар - зулг оргх) хэгдэдэг һэн: гэрэй богоһоһоо гаража, эзэн хүн һая шанаһан сайн түрүүшын аяга угайнгаа үбгэ эсэгэнэртэ ба Сагаан Үбгэндэ үргэдэг. Наран, бадма сэсэгэй түхэлтэй бообонуудые бурхадтаа һүлдэ тэмдэг болгон үргэдэг байгаа. Наранай түхэлтэй бообонууд хадаа томо хабтагар хилээмэн шэнги, зарим угсаатан «хавтха», нүгөө зариманиинь «целвг» гэжэ нэрлэдэг. «Хавтха» гү, али «цэлвг» гээшые эгээн түрүүн бэлдэжэ, заабол дээжэ болгон табидаг байгаа. Мүн тиихэдэ ондоошье түхэлтэй бообонуудые энэ суглаа соо хэжэ үргэдэг байһан юм.

Шэнэ һарын үдэрнүүд - Цаган сар-Сагаалганай урда тээхи - 2000 онһоо 2099 он болотор

05.02.00 22.02.01 12.02.02 01.02.03 20.02.04 09.02.05 29.01.06 18.02.07 07.02.08 24.02.09
14.02.10 03.02.11 21.02.12 10.02.13 31.01.14 19.02.15 08.02.16 26.02.17 16.02.18 05.02.19
23.02.20 12.02.21 01.02.22 20.02.23 10.02.24 01.03.25 17.02.26 06.02.27 24.02.28 13.02.29
03.02.30 21.02.31 11.02.32 31.01.33 19.02.34 08.02.35 26.02.36 15.02.37 04.02.38 22.02.39
12.02.40 01.02.41 20.02.42 10.02.43 30.01.44 17.02.45 06.02.46 24.02.47 14.02.48 02.02.49
21.02.50 11.02.51 01.02.52 19.02.53 08.02.54 26.02.55 15.02.56 04.02.57 22.02.58 12.02.59
02.02.60 19.02.61 09.02.62 29.01.63 17.02.64 05.02.65 24.02.66 14.02.67 03.02.68 21.02.69
11.02.70 31.01.71 19.02.72 07.02.73 26.02.74 15.02.75 05.02.76 22.02.77 12.02.78 02.02.79
20.02.80 09.02.81 29.01.82 17.02.83 06.02.84 24.02.85 14.02.86 03.02.87 22.02.88 10.02.89
30.01.90 18.02.91 07.02.92 25.02.93 15.02.94 05.02.95 23.02.96 12.02.97 01.02.98 19.02.99

Үшөө тиихэдэ харагты

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Tsagaan Sar the main celebration of the Mongols.
  2. ↑ Андросов В. П. Индо-тибетский буддизм. Энциклопедический словарь. — Litres, 2018. — С. 148. — ISBN 978-5-457-70509-8
  3. ↑ Tsagaan Sar, The Lunar New Year of Mongolia.
  4. ↑ Tsagaan Sar: The Mongolian Lunar New Yearнедоступная ссылка.
  5. ↑ Вслед за солнцем и луной: главные шаманские праздники.
  6. ↑ Как встречали Сагаалган наши предки и как следует готовиться к празднику.
  7. ↑ Nomads winter: Tsagaan sar — Mongolian Lunar New Year.
  8. ↑ Carole Pegg Mongolian Music, Dance, & Oral Narrative: Performing Diverse Identities. — University of Washington Press, 2001. — С. 129. — 376 с. — ISBN 978-0-295-98030-0
  9. ↑ Абаева Л. Л. История распространения буддизма в Бурятии // Буряты. М.: Наука, 2004. — ISBN 5-02-009856-6 — с. 411
  10. ↑ Позднеев А. М. Очерки быта буддійскихъ монастырей и буддійскаго духовенства въ Монголии въ связи съ отношеніями сего послѣдняго къ народу. Санкт-Петербург, Типография Императорской Академии наук, 1887. — с. 277
  11. ↑ В феврале в Бурятии пройдут первые российско-американские игры коренных народов «Roots/Корни-2006» РИА-новости Сибирь
  12. ↑ Ильковский подписал постановление об объявлении 9 февраля 2016  г. нерабочим днём в Забайкалье. Сообщение на портале Чита.ру.
  13. ↑ Глава Бурятии презентует Сагаалган России, статья на сайте Байкал Daily.
  14. ↑ Первый день Сагаалгана в Агинском Бурятском округе объявлен нерабочим, сообщение на портале Чита.ру
  15. ↑ Первый день Сагаалгана — 11 февраля — объявлен выходным днем в Усть-Ордынском округе, сообщение на IrkutskMedia
  16. ↑ Закон Республики Тыва от 3 февраля 1999 года № 143 «О праздничных днях Республики Тыва»
  17. ↑ "Бердников подписал указ о праздновании Чага-Байрама", Новости Горного Алтая, 2013-02-11 
  18. ↑ Evaluation of nominations for inscription in 2011 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (item 13 on the agenda) — intangible heritage — Cu…
  19. ↑ хальмагаар «Увлин киитняс куукдтяһян, шуждтаһан, гер-малтаһан менде һарвута?»
  20. ↑ Раньше поздравляли и своих феодалов. В калмыцком эпосе «Джангар» повествуется, что с весенним торжеством «спешили поздравить хана три тысячи человек, кроме них, 35 богатырей и 72 далай-хана»

Ном зохёол

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сагаалган&oldid=367540" хуудаһанһаа абтаһан