Агын дасан

Дасан
Агын дасан
Чойдэ Ченбо Дэчен Лхундублинг,Монголжуулһан түбэд нэрэмжэ ород хэлэн Агинский дацан
51°04′56″ с. ш. 114°28′03″ в. д.
Гүрэн	Орос гүрэн
Байһан газар	Үбэр Байгалай хизаар , Амидхааша
Конфесси	гелуг (БТСР)
Бии болоһон һара үдэр	1811 он
Мэдээжэ һуурижагшад	Жамбал-Доржи Гомбоев, Галсан Мархаев, Ригден Пагбаев, Тугулдур Тобоев, Лубсан-Доржи Данжинов
Зэргэ	Объект культурного наследия народов РФ федерального значения. Рег. № 751420152900006 (ЕГРОКН). Объект № 7500000504 (БД Викигида)
Байдал	хүсэндөө байна
Сайт	aginskydatsan.ru
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Агын дасан Дэчэн Лхундублинг (буряад хэлэн Агын хийд, ород хэлэн Аги́нский даца́н «Дэче́н Лхундубли́нг», түбэдөөр བདེ་ཆེན་ལྷུན་སྒྲབ་གླིང - «Ехэ Юрөөлэй Аяндаа Амжалтын Хиид») — Түбэдэй буддын шажанай ехэ дасан, Үбэр Байгалай хизаарта буддын шажанай эгээл томо бүлгэм. Холбоото уласай удха шанартай соёлой уг баялигай газар. Агын һууриһаа ойрохон Булагтай нютагта 1811 ондо байгуулагдаһан дасан юм. Амитхааша һууринда, Ага тосхоной түб хубиһаа баруун урагшаа 6 модо газарта оршодог. Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангхын бүридэлдэ ородог.

Түүхэ

Энэ дасан 1811 ондо Ага голой зүүн эрьедэхи (Онон гол руу урдан ородог) Үлиртын уулын урда тээхи Булагтай гэжэ газарта байгуулагданхай. Түрүүшын Шулуун Согшон дуганиие урид Анаагай дасан бариһан ород яһатанай шулуушадаар ба модошо дархашуулаар бодхоогдодог байгаа. Нэгэ толгойто үнэн алдартанай һүмын ниитэ байгуулга буддын шажанай һүмэ доро тааруулагдаһан юм.

1816 ондо барилгаяа дүүргэһэнэйнгээ һүүлээр агын буряадууд Атаган-Дырестын «Лхундуб Дэчинлинг» дасангай шэрээтые Согшон дуганай арамнайда (Мүнөө Буряад ороной Зэдын аймагта) уриһан байна. Арамнайлагдаһан дасан Дырестын дасангай нэрээр — "Дэчен Лхундублинг"гэжэ нэрэтэй болоо һэн.

Жамсаран Балдан Һама хоёр Агын дасангай сахюусан бурхад болоһон юм. Анхандаа тус дасан Согшон дуганһаа ба дүрбэн аймагһаа бүридэдэг байгаа сүмэ: Чойра (Дара-Эхэ, 1811 ондо баригдаһан), Дуйнхор (1811), Манла (1816) ба Гүнриг (1816).

Түрүүшын ламанарай Агын талада бии болоһон ушар XVIII-дахи зуун жэлэй һүүл багта хабаатай, 1795 ондо байгуулагдаһан Агын дасанһаа Хориин 11 Эсэгын найман отогой түлөөлэгшэд иишэ нүүжэ ошоһон түүхэтэй. «Зүүн Сибириин 34 дасанай һүмэнүүдые хубаарилга» гэһэн 1875 оной дансада Агын дасанай хилэнүүд элирүүлэгдээ.

Ород модошо дархашуулай туһаламжаар баригдаһан дасанай түрүүшын байшанай уран барилга ород һүмын уран барилгын заншалнуудай нүлөөгөөр илгардаг һэн. XIX зуун жэлэй хоёрдохи хахадтал буряад нютагуудта өөрын барилгын урлал мүндэлөө. Буряад дуган сүмэнүүдэй дунда түбэдэй нарин жэшээ гэжэ үгы-түбэд, хитад, ород конструкцинуудай зарим зүйлнүүдые ниилүүлдэг һэн. Зүүн зүгэй түхэл гэрэй оройн, дээбэринүүдэй ба фризэй байгуулгын онсолигуудые дууряажа байгуулагдаа.

XIX зуун жэлэй тэнгээр Цогчен дуганай шэнэ байшан барилга тухай бэшэлсэлгэ эхилээ һэн. 1865 оной декабриин 24-эй № 118 сэрэгэй губернаторта Байгалай Үмэнэхи можын сэрэгэй губернаторта дасанай түгэс үмхирһэн тухай мэдээсэбэшье, элидхэл анхаралгүй үлөө һэн. Шэрээтэ 1874 оной августын 29-дэ дахин бэшэг бэшэжэ, оройдоол декабриин 14-дэ шэрээтэ Пушигеевэй элидхэл гэршэлһэн Үбэр Байгалай можын Шэтын тойрогой исправник байшаниие гэршэлһэнэй удаа ламанар шэнэ байшан барихые зүбшөөхэ тухай гуйлта зохёоһон юм.

1875 оной июлиин 6-да Агын дасанай жиндагууд хамтын суглаан дээрэ тогтоогоо:

• «Лама санаартан тухай Дүримүүд» § 56 ёһоор, дуган дасанай дэргэдэ хадагалагдажа байһан 7938 түхэригөөр баригдаха, тэрэнэй байгуулагдахын тула ямаршье татабари хэгдээгүй, харин жэл бүриин олзо оршоһоо тодорхой хуби аажамаар нөөсэлһэн байха;
• шэнэ дасан бодхоолго агын зондо үнэхөөр шухала хэрэгтэй;
• багсаамжалагдаһан дуган гурбан дабхартай байха, тэдэнэй доодо хоёрынь хуушан дасандаал адли шулуун, гурбадахинь модон байха. Доодо дабхарынь 14 сажан үргэлжэлхэ ба үргэниинь 12 сажан газаа байха;
• шэнэ дасан бодхоолгодо нэгэ доро байһан 7938 түхэригһөө үлүү мүнгэн, үшөө 8062 түхэриг һайн дуранай хандиб ороо.

Түгэсхэлдэнь жиндагуудай суглаан дасанай түсэб зохёохын тула архитекторые Агада эльгээхэ гуйлтатайгаар хандаһан байна. Албан ёһоор эльгээгдэһэн архитектор жэл хахад болоод захилаа бэелүүлээ.

Зүбшѳѳл хүлеэжэ ядаад, агынхид барилгын хэрэгсэлнүүдые бэлдэжэ эхилхэдээ, энэ дасанай жиндагуудта гарзын түлөө харюусалга тохогдодог гэһэн тайлбаритайгаар амбан захирагшын зүбшөөл абаһан юм. Бэшэлсэлгэ хэдэн жэл үргэлжэлжэ, 1878 оной июлиин 4-дэ № 2161 доро, Маковай статс-секретариин гар табилгатай байхадаа, Яаманай талаһаа шэнэ дасан барилгада һаад ушарнагүй гэжэ дуулгаһан байна. Зүбшөөл абаһан тухайгаа Агын степной дүүмэдэ дуулгахадаа, зохёогдоһон түсэбынь зохихо гар табилгаар баталагдаагүй байһанаа сэрэгэй губернатор мэдүүлээ, тиимэһээ зүүн Сибириин Гол хүтэлбэриин IV таһагта гэдэргэнь эльгээгдээ. Эсэстэнь 1878 оной ноябрь болотор шэнэ түсэб хүлеэхэ баатай боложо, барилгыень 1879 оной хабар лэ ябуулжа шадаа.

Согшон дуган бодхоохо тухай шиидхэбэри 1881 ондо тайшаа Жалсарай Зориктуевай, шэрээтэ Ёнзон ламын (Д.-Ж. Данжинов), заседатель Тарба Моодоевой, сүүгэл ламанарай Шойбон, Сэрэнжабай, заседатель Дара Очировай үүсхэлээр абтаһан юм. Үргэл суглуулгын түлөө хориин болон хэжэнгын буряадуудай элдэб дасангуудаар ламанар эльгээгдэһэн юм. Хоёр дасангуудһаа 1300 хуса, 624 толгой эбэртэ бодо мал, 70 адуун, 3000 түхэриг, зургаан пүүд мүнгэн болон бусад зөөри суглуулагдаа. Оронгоһоо 1881 оной намар Цэжэб гэжэ уран дархан арбан туһалагшадтайгаар мүн лэ уригдаһан байна.

1884 ондо Агын дасанай дэргэдэ анагааха эрдэмэй эмнэлгын факультет нээгдэжэ, тэрэнэй үндэһэн байгуулагшад Лубсан-Доржо ба Ринчин-Самбу аха дүү хоёр Данжиновтан болоно.

Гэхэ зуура, энэ хадаа Үбэр Байгалай бүхы дэбисхэр дээрэхи гол дугангуудые олоор барижа, һэльбэн шэнэлжэ байдаг шэнжэтэй үе саг байгаа. 1853 онһоо 1910 он болотор 24 дасанда гол дугангууд болон сүмэ шэнэлэгдээ. Агын дасанда 25 жэлэй туршада таһалгаряагүй томо барилганууд хойно хойноһоо ябуулагдажа, 1875 онһоо 1886 он болотор шэнэ Шулуун Согшон дуган баригдажа байгаа. 1885 оной декабрь һарада үнгэргэгдэһэн шэнэ суглаан дээрэ Барилга дүүргэхын тула адагынь 2000 түхэриг хэрэгтэй гэжэ шиидхэбэри гаргагдаба. Мүнгэн һомологдожо, гол барилга тэрэл жэлдээ дүүрээ һэн.

1886 оной зун дасанай барилга эсэслэн дүүрэһэн байна. Арамнайлалга 1887 оной намар Ёнзон лама һайндэрэй сэнгэлтэгүй үнгэрбэ. «Доторой хэрэгсэл, бурхан, номуудай» сэн 1887 оной январиин 1-дэ тоосооной ёһоор, 19606 түх.18 мүнгэн. Хожомынь Сибириин энциклопедидэ Агын дасанай тоног хэрэгсэлнүүд 1 саяһаа дээшэ алтан түхэригэй сэнтэй гэжэ заагдадаг байгаа.

Барилгын дүн боложо, һүмэнүүдэй ниитэ тоо 13-да хүрөө. Шэрээтэһээ эхилээд, ажалда абтагдаагүй гелонг дүүргэжэ, 700 хүрэтэр ламанар мүргэлнүүдтэ хабаадаһан байна. Гадна дасанай согсолборидо түрүүн дасанай хамтын хорёо соо оршодог 4 аймагай сүмэ, харин XIX зуун жэлэй һүүл баагһаа гадаа тээнь оршодог байгаа. Бүхы дасангай һүзэгшэдтэ зорюулагдаһан шүтөөнэй барилгануудта ороходоо, аймагай сүмэ тодорхой аймагай «үмсын» сүмэ — «шажан мүргэлэй аймаг» гэһэн зэргэтэй байгаа.

XIX -дэхи зуун жэлэй һүүл багаар тус дасан Байгалай Үмэнэхи нютагуудһаа холо саагуур эмнэлгын, гүн ухаанай ба зурхайн һургуулинуудаараа мэдээжэ һэн. Түбэд, монгол бэшэгтэй 40 мянга гаран ксилографиин хабтагайнуудые, мүн номуудай зурагуудтай, шүтөөнэй зурагуудтай модон клишэ-түхэлнүүдые хадагалдаг тэрэнэй типографи (Барай-сүмэ) суурхадаг һэн. Энэ дасан дасанай һургуулинуудта гол һуралсалай номуудые: Буддын шажанай гүн ухаан-Цанид, Түбэд эмнэлгэ-Мамба, Тантризм-Чжуд Ба Калачакра-Дуйнхор гээд хэблэхэ арга олгоо, тиихэдэ Үбэр Байгалай бусад дасангууд имагтал Цанид Ба Мамба һургуулинуудта һуралсалай уран зохёолой матрицануудтай байгаа. Эндэ мүн үзэг бэшэг, грамматикын пособинууд болон түбэд-монгол толинууд, ламанарта ба хара зондо түбэд ба монгол хэлэнүүд дээрэ һуудал байдалай ёһололой ёһололой ёһололнууд, буддын шажанай гэгээрэлдэ ба жиндагуудые хүмүүжүүлгэдэ монгол хэлэн дээрэ мэдээжэ уран зохёол хэблэгдэдэг байгаа.

1897 ондо архивай эхэ үндэһэн дансануудаар бодоходо, дасанда түмэр хушалтын заһабарилга хэгдээ һэн. 1915 ондо углуугай болон модон зүүдхэлнүүд шэнэлэгдэжэ, хойто жэлынь ламанар, жиндагууд дасан заһабарилгада, тойроод хорёо бариха хэрэгтэ 7000 түхэриг һайн дураараа хандибаа хэһэн юм.

Хубисхалай һүүлээрхи сагта Буддын шажанай санаартанда эсэргүүсэлгын хэрэгүүд эдэбхитэйгээр үнгэргэгдэдэг байгаа. Агын дасанда тушаагдаһан зон 1930 ондо эхилжэ, 1937 оной һүүл багта 32 лама үлөө һэн. 1930-аад онуудай һүүл багаар дасан хаагдажа, олонхи байшангууд задалагдаад, амиды үлэһэн зон уушханай ханяадатай, наркологическа диспансернүүд доро хэрэглэгдээ. Дасанай мэдэлэй мүргэл шүтөөнэй болон шажанай урлалай зүйлнүүд Москва, Ленинград, Улаан-Үдэ хотонуудай музейнүүдэй үзэсхэлэнгүүд болон жасануудые нэмээ. Үлэһэн зөөринь тонуул дээрмэдэ ороо. 1938 оной январь һарада үлэһэн ламанарые Шэтэ абаашажа, һаяын сагта буудажа алаһан юм. Дасан албан ёһоор хаагдабашье, шажан мүргэлэй, ниитэ соёлой болон уран һайханай талаар ехэ сэнтэй зүйлнүүд тэрээндэ үлэнхэй һэн. 1940 ондо дасанай дэбисхэр дээрэ сэрэгэй часть саг зуура табигдаа һэн. Дасангуудай хоорондо Дандарон Бидия Падма-Доржо ламатай хамта Буряад орондо буддын шажанай дасангуудые һэргээхэ тухай Сталинда гуйлта бэшэһэн юм. Бэшэгтэнь түргэн харюу болоо: 1946 ондо Агын дасан һэргээгдэжэ, мүн Улаан-Үдэһөө 40 км газарта Ивалгын дасан баригдажа эхилээ. Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнай дүүрэһэнэй удаа Агын дасан 1946 ондо дахин нээгдэһэн байгаа.

Агын дасанай гол ордон соо

1990 ондо Агын буряадай автономито тойрогой ажаһуугшадай эрилтээр дасан байшанаа дахин олоһон юм. Санкт-Петербургһаа Майдариин дүрсэ ба 250-яад шүтөөнэй зүйлнүүд бусаба. 1991 ондо XIV-дүгөөр Далай лама Тензин Гьяцо дасанда морилжо, гэгээн түрэлтэ рамнайлаа. 2004 оной январь соо, 70 жэлэй забһарлалай ба 10 жэлэй шэнэдхэн һэргээлгын һүүлээр Согшон дуганда түрүүшын хурал (мүргэл) үнгэргэгдөө һэн. 2005 ондо 22 метрэй «Юндэн Шодон» («Эблэрэлгын Субарга») хүсэд һэргээгдээ. Зула дуган ба «Найман нангин субарга» баригдаа. Дасанай дэбисхэр дээрэ 1993 онһоо оюун ухаанай болбосоролой эмхи зургаан — Агын Буддын Шажанай Академи хүдэлдэг.

Онсо тэмдэглэмээр ушар гэхэдэ, Орос гүрэнэй Буддын шажанай Заншалта Сангхын Түбэй толгойлогшо, ХХIV- дүгөөр Бандадо хамба лама Дамба Бадмаевич Аюшеев Агын дасанай зууршалгаар ламын һургуулида эльгээгдэһэн юм.

2014 оной майн 27-до дасанай гол байшанай галай аюулда абтаа һэн. Түймэрэй хохидолоор, дасанай хоёр дээдэ модон дабхар шаташоо. Түймэрэй болоһон шалтагаан хадаа галда болгоомжогүйгөөр хандалга болоно.

Шэрээтэ ламанар

1. Лама Пагбын Ригден (1816—1819 онууд)
2. Мүнхын Сультим, (1819),
3. Галсан-Нима Раднаев (1820—1821 онууд), харгана угай,
4. Жамьян-Зундуй (1821—1858 онууд),
5. Галсан-Жимба Тугулдуров (1858—1873 онууд), Сүүгэлэй дасанай дэргэдэ Түбэд эмнэлгын һургуули байгуулха хэрэгэй үүсхэн эдэбхигшэ,
6. Галсан-Чойнпэл Пушигеев (1873—1878 онууд),
7. Лубсан-Доржи Данжинов (1878—1901 онууд),
8. Галсан-Чойдаг Сундаров (1901—1912 онууд),
9. Данби-Жалсан Жамсаранов (1912—1924 онууд),
10. Дарижаб Норбоев (1924—1932 онууд),
11. Намхай-Самбу Жигжитов (1946—1953 онууд),
12. Базар Цыбиков (1953—1956), Хориин аймагай, Буряад орон,
13. Жамбал-Доржи Гомбоев (1956—1963 онууд), 19- дүгээр Пандида Хамбо-лама (1963—1982 онуудта),
14. Галсан-Жимба Гончиков (1963—1973 онууд), хуацай угай,
15. Лундог Дылыков (1973—1976 онууд), Яруунын аймаг, Буряад орон,
16. Даши Цыгмитов (1976—1980 онууд),
17. Гомбо Цыбиков (1980—1987 онууд), Яруунын аймаг, Буряад орон,
18. Золто Дамрабазарович (Самбу Золто) Жигмитов (1987—1992 онууд), Далай-ламын Нангин Гэгээн XIV- дүгээр Далай ламын Агын дасан морилон бууха үйлэ хэрэгые үүсхэлэн эдэбхигшэ,
19. Жанчиб Лыгдынов (1992—1993 онууд),
20. Андрей Лупсандашиевич Дондукбаев (Цырен лама) (1994—2000 онууд), мүнөөнэй Дид Хамбо лама (Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангхын Толгойлогшын Үбэр байгалай хизаараа орлогшо.
21. Бадма Дашигалсанович Цыбиков (2000 онһоо — мүнөө сагта), рабжамба, Буддын шажанай гүн ухаанай доктор, Агын тойрогой Дүүмын 3-дахи-4-дэхи зарлалнуудай һунгамал.

Галерей

• 

  Агын дасан. Согшон дуган

• 

  Агын дасан. Диваажан дуган

• 

  Агын дасан. Мандал Шива бурхан

• 

  Агын дасан. 8 Субарганууд

Мүн харагты

• Данжинов, Ринчин-Самбу
• Агын Буддын шажанай Академи

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Лобсан Долгор Буддизм: Персоналии / под ред. В.Л.Чимитдоржиева. — Чита: Экспресс-издательство, 2011. — 296 с. — ISBN 978-5-9566-0250-8
• Первый выпуск "Буддизм и Россия" // Orient. — 1992. — С. 176. — ISSN 0130-4046.
• С. Сидоров, С. Рябов Буддизм: история, каноны, культура. — М.: Дизайн. Информация. Картография. Астрель:АСТ, 2005. — ISBN 5-287-00195-9 - 487
• Памятник истории и архитектуры XIX века, Агинский дацан, п.Агинское, Читинской области // Историко-архивные и библиографические изыскания, Мин.Культуры Бурятской АССР, НРПКБ "Бурятпроектреставрация". — Улан-Удэ, 1991. — Т. II, книга IV. — 254 машинописные л. с. — 3 экз.
• Мир буддийской культуры: духовное наследие и современность: Материалы международной конференции, посвященной 195-летию Агинского дацана 7-8 сентября 2006 г. — Чита-Агинское-Улан-Удэ, 2006. — 234 с.
• Ванчикова Ц.П. История бурятского буддизма: письменные источники. — Улан-Удэ, 2006.
• Агын дасанай архивһаа.
• Структура и социальная роль культовой системы // Ламаизм в Бурятии. Х\/III - нач. ХХ в. — Новосибирск, 1983.
• Д.С. Жамсуева Агинские дацаны как памятники истории и культуры. — Улан-Удэ, 2001.
• Д.С. Жамсуева Агинский дацан // Историко-культурный атлас Бурятии. — М., 2001.
• Культура: в 2 ч. - Ч.1:А-Л // Малая энциклопедия Забайкалья. — Новосибирск, 2009.

Ссылкэнүүд

• Официальный сайт Агинского дацана (ород хэлэн).
• Агинский дацан (ород хэлэн). ez.chita.ru. Проект «Энциклопедия Забайкалья». Дата обращения: 19 январь 2019. Архивировано 24 сентябрь 2018 года.
• Статья из буддийского словаря] (ород хэлэн).
• Н. Л. Жуковская, В. И. Корнев Буддизм. Словарь. Агинский дацан. — М.: Республика, 1992.