Сартуул Гэгээтын дасан

Дасан
Сартуул Гэгээтын дасан
Сартул-Гэгэтуйский дацан
50°39′23″ с. ш. 105°13′06″ в. д.
Гүрэн	Орос гүрэн
Байһан газар	Буряад Улас , Гэгээтэ
Конфесси	түбэдэй буддын шажан
Харьяатан	Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангха
Орденой хамаадал	гелуг
Түхэл	эрэшүүлэй
Бии болоһон һара үдэр	1804
Шэрээтэ лама	Аркадий Чойдонов
Байдал	мүнөө ажалладаг
Сайт	instagram.com/tv/CYZ8xoU…
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Даса́н «Дамба́ Брэйбули́нг» Сартуул-Гэгээтын дасан (анхан Бургалтайн дасан (ород хэлэн Даца́н «Дамба́ Брэйбули́нг»Сартул-Гэгэтуйский дацан); тиб. དམ་པ་བྲས་བུ་གླིང, Вайли dam pa bras bu gling — «Гэгээн үрын газар») — Зэдын аймагай Гэгээтэ нютагта Буряадай урда бэедэ буддын шажанай дасанай согсолбори (дасан).

Түүхэ

Согшон-дуган

Хэблэлэй хабтагайнууд

Дасанай үүдэндэ

Субарганууд

Хубараг

1707 ондо һэеы шүтээнэй түхэлөөр Сартуулай «Гандан Пунцоглинг» дасан байгуулагдаа,тэрэ үеын бүхы сартуул угуудай буддын шажанай ори ганса сүмэ. Сартуулнууд 1769 ондо Сэлэнгын зам шадар, Тори тосхонһоо долоон модо газарта, Зэдэ голһоо табан модо газарта Бургалтай гэжэ газарта модон дасан бариба. Дасан захиргаанай зургаануудта албан ёһоной бүридхэл абаа.

Элитэ шэнжэлэгшэ-монголовед А.М. Позднеевэй тэмдэглэһээр, тус дасан ганса буряад нүүдэлшэдэй дунда бэшэ, мүн хилэ нэгэтэй Монголдо мэдээжэ байгаа. Тэрэ жэлнүүдэй Сартуул дасанай дугангуудай согсолборидо гол Согшон дуганһаа гадна найман бага дуган ородог байгаа. Сартуул дасанай һалбарха үе XIX зуун жэлэй эхиндэ, Сартуул, Гэгээтын гээд хубааржа дүүрэһэн юм.

Дасанай архивай ёһоор, Шэрээтэ Бохай лама дасаниие Бургалтайн хүндыһөө Гэгээтын Сала гэжэ газарта абаашаха гэжэ шиидэбэ. Зарим ламанар энэ шиидхэбэриеэ хубаалдадаг, харин нүгөөдүүлынь тэрэниие буруушаадаг байгаа. 1808 ондо губернаторай зүбшөөлөөр Боохой лама суг ябаһан нүхэдөөрөө аймагай дүрбэн дугантай (сүмэ) шэнэ газарта нүүжэ, бэшэ ламанарынь тэрэл приходтоо үлэһэн юм. Тэрэл жэлдээ дасанай жиндагууд согшон дуганай стационарна шулуун барилга бодхоохо гэжэ шиидэһэн аад, бэрхэшээлһээ боложо, модон гүйсэдхэлгөөр баригдаһан юм. Тиигэжэ Боохой лама Гэгээтын дасан байгуулжа, хада уулаар хүйтэн һалхинһаа аршалагдаһан зохид газарта ороһон юм. 5-6 жэл болоод, үлэһэн ламанар Гэгээтын сала гэжэ газарта нүүхэ тухай бодолгото болобо. 1815 ондо Сартуул дасан хойшолуулагдабашье, хүн бүхэнэйнь жиндагууд дасандаа дадаһан тула энэ ерэлгые нэгэдүүлээгүй.

Дасангуудай хубаари 1853 ондо эсэслэн болоо. «Зүүн Сибириин лама санаартан тухай дүрим» дасан бүхэндэ бэеэ даанги байдал үгэжэ, тэдэнэй һүмэнүүдэй хилэнүүдые тэмдэглэһэн байна. 1865 ондо Сартуул дасан Ухэр Чулуута хадын урда талада Убэрцы булаг гэжэ газарта нүүһэн юм. Тэрэ гэһэнһээ хойшо Сартуул дасан заатагүй энэ газарта байдаг.

1831 ондо Гэгээтын дасан шэнэлэгдээ һэн. 1840 ондо 48 ламанар, 46 хубарагууд байгаа. Тэрэ үедэ Чойнжур Рампилов шэрээтэ байһан юм.

Гэгээтын дасанай дугангуудай комплексын бүридэлдэ табан бага дуганууд ородог һэн. Аюша (Амитаюс) Бурханай хүндэлэлдэ ба буддын шажанай арбан зургаатай дээдын номногшодой хүндэлэлдэ дуганууд (Дара эхын, Бодисадын Дугангуудта хубилалтын сүлэлгэдэ) анха түрүүн 1816 ондо баригдаһан юм. 1818 ондо дасанай согсолборидо Ганжуурай буддын шажанай жаяг заршам, харин 1823 ондо Сарвавид-Вайрочанын сүмэ гү, али гунрик хадагалһан сүмэ ороһон юм.

Гэгээтын дасан 1884 он болотор тэгшээр баригдаһан дасан байһан, тэрэнэй тэг дунда согшон дуган байһан, харин дүрбэн углуу булангуудаар дүрбэн бага дугангууд тобойжо гараһан аад, Ганжуур дуганиие Цанид дуган болгожо шэнэдхэн эмхидхэлгэтэйгээр (1882 он) энэ симметри эбдэгдэһэн юм. + 1881 ондо дасанда Цанид факультет нээгдэжэ, хубарагууд буддын шажанай гүн ухаанай болбосорол абаһан байна. Факультедтэ ехэ байра хэрэгтэй һэн тула, бага дугангуудай нэгые һэльбэн шэнэлхэ гэжэ шиидээд, дасанай хорёоһоо гадуур дуган бариха зүбшөөл тухай зууршалаа. Шажанай сурталай һургуулиин байшан Нютагай жиндаг Буянта Сахияев хандиблаһан байна.

Майдари Бурханай хүндэлэлдэ дуганай табадахи бага байшан ганжуур дуганай һуурида 1901 ондо дасанай арбан хоёр жиндагуудай мүнгөөр баригдаһан юм. 1899 оной июль һарада Майдариин хуралда суглараад, «мүнгэн зөөриһөө хүн бүхэнөө мянган түхэригөөр гаргашалаад, өөрынгөө приходской дасанай дэргэдэ зэд гууляар Майдари Бурханай хүрэг эмхидхэхэ... энэ шүтээнэй байратайбди... манай, мүн бүхы дэлхэйн аша туһа арьбадхахын түлөө» гэжэ шиидээ һэн.

Дасанай тон дэлгэрэнгы зураглал 1909, 1915 онуудта буряад дасангуудаар экспедициин хэмжээндэ хүрэжэ ерэһэн А.м. Позднеев зохёоһон юм. Дасанай хүн зон табан штатна ламанар, 250-280 штатна бэшэ ламанар, цанид шэнжэлдэг 60 хубарагууд байгаа. Дасанай ерэхэдэ, дүрбэн мянга шахуу хүн тоологдодог байгаа. Позднеевэй Гэгээтын дасанда айлшалха сагта тэрээн соонь табан ехэ сүмэ тоологдодог байгаа. Согсолбориин тэг дунда Заншалта ёһоороо Согшон дуган оршодог һэн. Тэрэ хэрээһэн хэлбэритэй байжа, досоонь Шэгэмүүни Бурханай, Зонхобо бурханай, сахюусан Жамсаранай хиидэй сахюусан уран бэлигтэнэй хүрэгүүдээр, Сукхавати (Дэважин) арюун дайдын зурагуудаар баян дэлгэгдэһэн юм. Согшон дуган дугангуудай дугангуудаар дурбэн талаһаань хүреэлэгдэнхэй байба. Дара бурханда зорюулагдаһан һүмэ соо, харин арбан Зургаан Ставирнуудта (Найдан) бусад мэдээнүүдээр Дуйнхор Цам гэһэн шажанай зүжэгэй масканууд хадагалагдадаг байгаа.

Дуган соо Жэл бүри Цам-ай шажанай зүжэгүүд үнгэргэгдэдэг байгаа. Зунай дунда Һарада Ехэ Цам, хабартаа Калачакрын Цам болодог һэн.

Гэгээтын дасан руу ерэжэ, Доодо Бургалтайн, Бага Нарин, Гэгээтэйн, Цагаатайн, Тоолуурай ажаһуугшад ородог байгаа. 1853 оной мэдээгээр Гэгээтын дасанай жиндагууд 1050 эрэ, хасаг угтай 1147 эхэнэр байгаа. XX зуун жэлэй эхиндэ 3860 хүн байгаа.

Дасанда өөрын типографи хүдэлдэг байгаа. Тус дасан Түбэдэй буддын шажанай Ганжуур, Данжуур жаяг заршамай дүүрэн суглуулбаритай байгаа.

1930-1937 онуудта дасанда 300-гаад ламанар, хубарагууд алба хээ.

1937 ондо Гэгээтын дасан һандаргагдажа, эд зөөринь ехэнхи хубидаа тонуул дээрмэ хэжэ, ламанарые барижа, Буряад Оронһоо сүлэгдэһэн байна.

Буряад-Монголой АССР-эй ЦИК-эй 1938 оной июлиин 1-нэй тогтоолой ёһоор дасан албан ёһоор хаагдаһан байна.

Оршон үеын байдал

Сартуул-Гэгээтын дасан Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта Сангхада хабаатай. Хуули нүхэсэлэй нэрэнь - " Зэдын аймагай Буддын шажантанай МРО, Сартуул-Гэгээтын „Дамба Брэйбулинг“ дасан.

1989 ондо нэгэдэмэл Сартуул-Гэгээтын дасаниие һэргээхын тула буддын шажанай бүлгэм байгуулагдаһан юм. Гэгээтэйн тосхон шадар барилга хэхэ газараа тодорхойлоо. Жалсараев лама, Дарма-Доди Аюшеевич һуури арамнайлһан юм.

1990 оной августын 3-да дуган нээгээд, хоёр үдэрэй туршада хурал хурагдаа. Шэрээтээр Жамсуев Балдан лама томилбо.

1991 оной октябриин 18-Да Согшон дуган — 15-һаа 14 метр хэмжүртэй гурбан дабхар нээлгын дуган, арамнайн баяр еһолол үнгэргэгды. 1993 ондо Сартуул – Гэгээтын дасанай шэрээтээр Матвей Рабданович Чойбонов һунгагдаа, Данзан – Нима лама болоһон юм. Тэрэ 1947 ондо Инзагатуй һууринда түрэһэн, Дээдэ - Ичетуй һууринда дунда һургуули дүүргэһэн, удаань БГПИ – гэй буряад хэлэ бэшэгэй факультедтэ, удаань Монголой Улаан – Баатарай буддын шажанай дээдэ һургуулида болон арадай эмнэлгын академидэ, Мүн Улаан-Үдын эмнэлгын училищида ороһон юм. Тэрэ Буряад Орондо ба тэрээнһээ гадуур арадай аргашан, шажанай ажал ябуулагша гээд мэдээжэ юм. Тэрэ Орос гүрэнэй уран зохёолшодой Холбооной гэшүүн, шүлэгүүдэй хэдэн согсолборинуудые гаргаа. Шэрээтэ лама Данзан-Нимын үүсхэлээр «Мамба-дуган» гэһэн эмнэлгын томо түб баригдаа.

Матвей Рабданович Чойбонов арадуудай хани барисаанай түлөө ажал ябуулагша, тэмсэгшэ гээд мэдээжэ. 1992 ондо Монголой Арадай Ехэ Хуралай Зарлигаар шагнагдажа, «Монгол уласай Хүндэтэ эрхэтэн» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөө. Ниитын болон шажанай ажал ябуулагша, «Балдан Брейбун» дасанай шэрээтэ, профессор, арадай эмнэлгын магистр Матвей Рабданович Чойбонов Россиин Юрэнхылэгшэ Борис Николаевич Ельцинэй Зарлигаар хани барисаанай орденоор шагнагданхай. Тэрээндэ " Буряадай соёлой Габьяата хүдэлмэрилэгшэ «гэһэн нэрэ зэргэ олгогдоо.

Дасанайнай шэрээтэнэр

• Гунзэн ламхай (1930-е онуудта)
• Жамсуев Балдан (1991—1994)
• Чойбонов Матвей Рабданович (Данзан-Нима) (1994—2003)
• Банзаракцаев Чингис Норбоевич (2003—2011)
• Чойдонов Аркадий (2011—настоящее время)

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Жамсуева Д. История Сартуло-Гэгэтуйского дацана. — Тайны Бурятии, 2004. — Т. 2.
• Чойбонов,_Матвей_Рабданович (ород хэлэн). Дата обращения: 5 январь 2026..

Ссылкэнүүд

• Справка о Сартул-Гэгэтуйском дацане на официальном сайте Буддийской традиционной Сангхи России (ород хэлэн). Дата обращения: 5 январь 2026.
• Дамба Брэйбулинг Гэгэтуйский дацан (ород хэлэн). Дата обращения: 5 январь 2026.
• Фотоотпечаток: Главный храм Гэгэтуйского дацана. Буряты (ород хэлэн). Дата обращения: 5 январь 2026.