Буряад обог аймагууд

Буряад угсаатан, үндэһэ яһатан, уг гарбал — буряад арадай этногенезтэ хабаадаһан угсаата бүлэгүүд мүн лэ тэрэнэй бүридэлдэ заримашуул мүнөө болотор илгардаг, заншалта ёһоороо отогууд гэжэ нэрлэгдэдэг. Үнгэрһэн зуун жэлэй түрүүшын хахадта буряад түүхэшэдэй оршондо Ород гүрэндэ нэгэдэһэнэй удаа бии болоһон буряад арадай бүрилдэлдэ булагад, хори-буряадууд, эхирэд гэһэн оройдоол гурбан угсаатан хабаадалсаа гэһэн бодол түрэбэ. Эдэ обог отогуудта анханһаа эрхилһэн монголшууд гү, али булагадуудай нэгэ хуби гэжэ тоологдодог хонгоодорнууд хамжуулагдаа. Гэхэтэй хамта, Зүблэлтэ гүрэнэй этнографууд Буряадуудай бүридэлдэ оростой нэгэдэхэ үедөө монгол хэлэнэй ехэ угсаатан гэжэ илгардаг байгаа: шошологууд, ашибагадууд, готолнууд, батлай, сэгээнүүд, тэртэ, шаранудууд, алагуй, икинадууд, табангууд, сонгоолнууд, сартуулнууд, (буряадууд) хатагин, атаган, узон болон бусад.

XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадуудай угсаата бүлэгүүд

Обог, отогуудые тэмдэглэһэн нэрэ томьёонууд

Буряад хэлэндэ уг унги, уг изагуур гэһэн юрэнхы тогтоһон нэгэ нэрэ томьёонууд үгы байгаа. Тиигэжэ баруун нютаг хэлэнүүдтэ уг «яһан» — гэһэн үгөөр тэмдэглэгдэдэг. Захиргаанай хэлэн дээрэ ехэнхидээ уг «отог» — «бууса, байра» гэжэ нэрлэдэг байгаа, эндэһээ «отоглохо» — «нэгэ газарта байха, тодорхой газарта байрлаха» гэһэн үгэ. Мүн «омог» гү, али «обог», «аймаг» гэһэн нэрэ томьёонууд дэлгэрэнги. Дээрэ бэшэгдэһэн бүхы нэрэ томьёонууд халха монголшуудташье адли түхэлтэй юм.

Буряадуудай элинсэг хулинсагуудай оросой гүрэндэ ниилэһэнэй удаа уг изагуур хадаа XX зуун жэл болотор зонхилолгын гол хуби болоо. Эхиндээ Угай Талын конторонуудта, һүүлдэнь Талын дүүмэнүүдтэ ородог байгаа, тэдэ һүүлэй һүүлдэ болюулагдаа, харин угууд ондоо яһатанай хүтэлбэриин албан зургаанда дамжуулагдаһан байна.

Буряад угсаатан, уг гарбал

Буряад гол отогуудта заншалта ёһоороо булагад, хонгоодор, хори-буряад болон эхирэдүүд ородог. Эдээнһээ гадна зарим шэнжэлэгшэд ондоошье отогуудые илгадаг, тэдэнь буряадуудта өөрынгөө ээлжээндэ отог боложо хубаардаг.

XVII зуун жэлэй эхиндэ (1630-аад онуудта) Буряад угсаатанай хуби иимэ байгаа: булагад (32 %), хори (24 %), эхирэд (14 %), хонгоодорнууд (7 %), Халха Монголһоо гарбалтай зон, гол түлэб табангууд (23 %). 1897 ондо 288,7 мянган хүн байгаа (тэрэ тоодо хори — 31 %, булагад — 27 %, эхирэд — 10 %, хонгоодор — 6,5 %, сартуул, цонгоол гэхэ Мэтэ монголһоо гарбалтай зоной үри һадаһад-15,7 %, холимог бүлэгүүд — 9,8 %). Буряадуудай бүридэлдэ эгээл томо угсаата нэгэдэл гэжэ булагад тоологдодог.

Андагай

Андагай (хото дорохи уг) — «баруун найман» далиин бүридэлдэ ородог сэлэнгын буряадуудай отогуудай нэгэн. Монголһоо гарбалтай зоной үри һадаһад болоно. Андагай обогой үндэһэ һуури табигша хадаа эртэ урдын монгол горлос (хурлад) обогой түлөөлэгшэ байгаа. Тэрэнэй эсэгэ киа-тайжа гэһэн нэрэ зэргэтэй, монголой Тушэту хаанай дүтынь хүн байһан юм.

Анханһаа Андагай ба тэрэнэй албатан зэдын буряадуудай Атаган угай бүридэлдэ ородог байгаа. Хадын дорохи отогой бии болоһоной һүүлээр тэдэ адагһаа Темник мүрэн руу нүүжэ ошоо. Подгородно түрэлдэ хори гаран элдэб яһанай түлөөлэгшэд сугларанхай байгаа. Андагайтан өөһэдөө горлос угай (хурлад) түлөөлэгшэд байһан гэжэ мэдээжэ. Эхэнэр шугамаар Андагайтан чахарнуудһаа эхитэй һэн. Мүн урянхай яһанай түлөөлэгшэд угай бүридэлдэ байгаа.

Андагай угай түлөөлэгшэд Монголдо ажаһуудаг. Андгай угай обогтой хүнүүд Улаан-Баатарта Болон Завхан, Дархан-Уула, Говь-Сүмбэр, Архангай аймагуудта бүридхэлдэ абтанхай.

Атаганууд

Атаган-Буряад Орон урда зүгтэ Сэлэнгын, Зэдын ба Ивалгын аймагууд дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг буряад угсаатан. Атаганууд элинсэг хулинсагуудынь Монголһоо гараһан суусалай яһанда өөһэдөө хабаатай. Отогой бүхэ, бодото атагануудһаам гадна, гэгээ талаһаам, монгол угсаатаүлэгүд ородог: уряанхай, кхухыт, хотогту (худагта), хиргит, чжунчен (жүнжэн , джунджэн), дамарин, бани ба алатай, харчит, чонот, харин бусадтайда баруунда буряад отогуудай дундаһаа гараһан зон: шарайд, һэнгэлдэр (хэнгэлдыр, сэнгэлдыр), олзон (ользон), шоно (чонад), абаганад, буин. Ивалгын аймагай атаганууд тубшэнтэн һалаагаар харуулагдана. Монгол ороной сонгоолнуудай дунда атаган сонгоол уг дурдагдана.

Атаганууд урид захиргаанай хоёр бүлэг боложо хубаардаг байгаа: I ба II атаганууд. I атаганууд засаг захиргаанай уг табан арбатаниие багтааһан: дабхуур, тасурхайн, ходагин, дырестын, зэдын; II атагануудай уг ацайн арбаад.

Эхын талаар атаган гурбан бүлэг боложо хубаардаг, нэгэниинь Хобадоһоо, нүгөөдэнь Ататаһаа, гурбадахинь Зук — угһаа. Монголдо атаган, атаган сонгоол, атаган цонгоол гэһэн угай обогуудые абажа ябагшад ажаһуудаг.

Ашибагадууд

Эгээн баруун этнополитическэ холбоониинь ашибагадууд байгаа. Тэдэнэй заншалта һуурижаһан газарнууд Бирюса мүрэн хүрэтэр нэмжыдэг Баруун зүгтэ, Үдэ (Чунын) дунда урасхалаар, Ия хүндыгөөр (голнуудаар), зүүн зүгтэ — Ока хүндыдэ (Ангарын шудхадаг гол) дунда урасхалдань. Мүнөө сагта ашибагадууд мүн лэ Оһын- Адаг Буряадай тойрогой аймагуудта болон Буряад ороной сэлэнгын хүндын дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг. Ашибагад ехэ обогой бүридэлдэ ашибагад (ашабагад, ашебагад, ашехабад), шарад, тэртэ гэхэ мэтэ отогууд, мүн доодо-үдын буряадуудай бусад бүхы отогууд ороно: тумэшэ, кулмэнгэ (хулмэнгэ), мальжираг, туряалаг (мүн унхатуряалаг), (Хорчин) хоршон, Кара хоршон, Сагаан хоршон, Янта хоршон, Хотоб, барунгар, якт, Бабри, хотомуд, хурдуд(khurdud), Кара-Дархан (ко-дархан), саган тинса, кара тинса, бакан, бурхан шубуун, шуртос. Мүн ашибагадуудтай зэргэлһэн зоной тоодо удаадахи һалаанууд дурдагдана (уруки, ураки): ураг нохой, буруу ураг, бархаг ураг, бахидал ураг, ураг Бурхан, саг ураг, зоригто ураг. Балаган ашибагадай засаг захиргаанай угай бүридэлдэ хотогойд ба хонхирад отогууд илгагдаа. Мунгал хамнигадай отогой бүридэлдэ асивагат дотор бүлэг оруулагдана.

Сэлэнгын ашибагадууд. Ашибагат угай томо бүридэлдэ Сэлэнгын хүндын дэбисхэр дээрэ ашибагадуудһаа гадна элдэб гарбалтай отогууд тоологдодог, тэдэнэй тоодо булагад: буин, бумал; хонгоодорнууд; эхирэд: абзай, шоно (чонод); сэлэнгынхид: урянхай, табангуд, хатагин, арбанад, солон. мүн удаадахи яһанууд тухай хэлэгдэнэ: цоргил (соргил-абатай), алцутха, байдал, тэлэгун, галзуд, хэнцэх, бэбэлэг, бухари, тайшиуд, шири, байдан, ахайн (ахан-фунзан), боготул, гозум.

Ашибагадай засаг захиргаанай угай бүридэлдэ Сэлэнгын степной дүүмын бүридэлдэ Иимэ арбаад хүнүүд ородог байгаа: Худариин, Шаазагай, Усть-Тамирайхи, Торминай, Ара-Киретскэ, Дужойско, Саганов, Жиндоконско.

Монголой Ашибагадууд Монголой Сэлэнгын аймагай дэбисхэр дээрэ отогуудай түлөөлэгшэд ажаһуудаг: ач абгад, ашибагад. Хүбсэгэл, Забхан, Архангельска, Булган, Монголой Түб аймагуудай дэбисхэрнүүд дээрэ ажаһуудаг ашибагадуудай үри һадаһад, мүнөө байгша хариад гэһэн угай һабагша абажа ябагшад. Ашибагад гэжэ үндэһэн уг хариадуудта хубилгагдаа һэн. Абажа ябагшад этнонимые тэрэнэй бүридүүлэгшэ болгожо хубааба, аг хариад, авга хариад бии болобо, мүн сэбэр географическа хубааринууд бии болобо: баруун хадарад (баруун хадарад), зун хариад (зүүн хадарад), дунд хариад (дунда хадарад) Мүн хариадуудай бүридэлдэ сахлаг цаган хариад отог. Сонгоолнуудай дунда нарайлалга дурдагдана: ашаавгад сонгоол (ашибагад сонгоол), сорьёл-ашибагат, буин-ашибагат.

Монголдо ашавгад, ачавга, ачавгад, ачвагад, ашаавгад, ашавгад, ашавга, ашавагад, ашавга, ашавга, ашибагад, ашивгад гэһэн угай удаадахи обогуудые абажа ябагшад бүридхэлдэ абтанхай.

Баргадууд

Баргадууд-дундада зуун жэлнүүдэй байыркугай үри һадаһад. Хори-түмэд, булагачин, хэрэмүчин обогтонтой хамта Баргажан-Түхэм уласай гол хүн зон байгаа. Мүнөө үедэ баргадууд Хитадай Үбэр Монголой Хүлэн-Буир хотын тойрогой дэбисхэр дээрэ, Мүн Монголдо Дорнод аймагай дэбисхэр дээрэ ажаһууна.

Баргуудай бүридэлдэ хучин-барга («хуушан барга», «чипчины») болон шинэ-барга («шэнэ барга») гэһэн угсаата бүлэгүүд илгарна.

Хуушан баргадууд Чэнь-Барга-Ци хушуунай дэбисхэр дээрэ («Хуушан баргуудай Туг») ажаһуудаг. Хуушан баргадуудай бүридэлдэ удаадахи отогууд ородог: эрегэн (ырээгэн, эрээгэн, эрэгэн), шарнуд (шарнууд), хурлад (хурлаад), шившин (шибшин, чивчин), гавшуд (гавшууд, габшууд), товшуд, хашенуд (хашнууд, хашинууд), хартул, дулгачин (дуулгачин, дуулхшан, тулгачин), бажиндар, жэлхмэг (джилхэмэг, зэлхмэг), урянхан (уряанха, урианхай), улят (улиад), харануд (харнууд), шимшид, болингуд (булингууд, бүлээнгүүд, булангир), хубтул (хүвтүүл, хүвтүүд), гуйлгэчин (хүйлгэчин), ориёгон, байжинтал (байшин тав), жалханы, хагшууд, хавчид, хөвчир, булгачин.

Хуушан барга отогуудай ехэнхинь өөрынгөө ээлжээндэ манжын мохон гэжэ нэрэ томьёогоор тэмдэглэгдэһэн патронимическа бүлэгүүд боложо хубаардаг, тэдэнэй нэрэнүүдынь бодотоор амидардаг агууехэ элинсэгүүдэй нэрэнүүд гү, али ара нэрэнүүд болоно. Жэшээнь, хурлат отог удаадахи мохонуудта һаладаг: 1) хун хурлат, 2) хурлат (хурлат) һүүшэ, 3) хурлат, 4) баян хурлат, 5) хурлат буха, 6) хагархайн хурлат (хагархайн хурлат), 7) хүндэлэн хурлат, 8) убэрэй хурлат, 9) арайн хурлат, 10) хурлат бүлэг, 11) шаваровуон хурлат, 12) компромиссный хурлат, 13) могойтын хурлат, 14) хэгын хурлат (хүйин хурлат). Эрегэн обогой бүридэлдэ табан мохон ородог: цагаан адудай эрегэн, хох адудай эрегэн, алаг адудай эрегэн, найман тогурагатай эрегэн, арбан нэгэдэхи эрегэн. Шаранууд долоон һомоной бүлэгһөө бүридэнэ: толин шаранут, хара Хушуун шаранут, хундэлэн шаранут, хажина шаранут, хагархайш обооны шаранут, Могойтын шаранут, ногон хабсагайта шаранут.

Шэнэ баргадуудай бүридэлдэ хухэ хайтал, отогтон (отготон), худай, хуасай, галзууд, шарайд, хальбин (халвин, халбин), гучит, цагаан, бодонгууд, уряанхай, табунтанг, боргил, цоохор (цохор), хурлат, оримос (оримсуу), сагаадай (цагаадай), хуухир (хоохир) сагаадай, тумэршин, алагуй, харан, хухэнууд, узоон (үзээн), сагаан ууpaг (цагаан ураг), донгойд, номочин, жоргоон (жорон), хангин, абагагуул, юншээбуу, дааритан, хахчууд, хадагтай, чахар, ехэ зон, уляат, хуйслэх ородог.

Шэнэ-Барга-Юци. Хушуунай шэнэ баргуудай бүридэлдэ Шинэ-Барга-Юци («Шэнэ баргуудай Баруун туг») уг омогууд тэмдэглэгдээ: галзууд, хуасай, хөвдүүд (хубдууд, хүвгүүд, хүвдүүд), гучид (гочид), шарайд, харгана, худай, бодонгууд, хальбин, цагаан, батнай, баатууд (багатуд, баатад), цагаан ураг, хүйцлэг (хуйслэх, хүйслэг, күйслэг), хурлаад, үзөөн (узоон, өзөөн), сартуул, хагшууд (хахчууд, хагчууд), хүтгээд, харзал, сахираад, тавнангууд (тавнан), цээлхан, юншээбуу (еөншөөбүү), жоорон, улиад (уляат), сээхэр, хорчид, ихжүн, болойнзон, жооргон, шарнууд, урианхай (уряанхай), эмэгнүүд, манклиг, хонтон, авхан, сээрчин, эрэгэн, сээзэнгүүд, далангууд, чочолиг, эзэд (эсэд), хөх хайтал, одонгууд, боргил, цоохор, хорлад, чибчин, бажиндар, оримос цагаадай, хобхир цагаадай, төмөрчин, алагуй (алгуй), харангууд (харанхууд), хөхнүүд, халхин, хашинууд (хашнууд), цагаан өргөө (цагаан өрөө), тонгойд, номчин (нумчин), хангин, авгачууд (авгашуул, авгачуул), дайртан, хатагтай, |цахар, их зон (ехэ зон).

Шэнэ-Барга-Цзоци. Шэнэ баргуудай бүридэлдэ хушуун Шинэ-Барга-Цзоци («шэнэ баргуудай Зүүн туг») иимэ уг омогууд тэмдэглэгдээ: харгана, юншээбуу (еншөөбүү, еншөөв), юнжигээбуд (юнжигөбүүд), хөвдүүд (хубдууд), шарайд, галзууд, авагчууд, хангин, тавнан (тавнангууд), үзөөн (узоон, өзөөн), хүйтлэг (хуалан, хүйцлэг, хүй алаг), хорчид (хорчууд), бодонгууд, жооргон, дайртан (дардан, даарьтан, даартан), Хатагинууд (монголы), сээзэнгүүд (сээжингүүд, сээжин, цээжин), цагаан ураг, хуасай, сээрчин, сээхир (сээхэр), алгуй, мүсөлөн (мөсөлөн), улиад (уляат), номчин (нумчин), хагшууд, чонод, гушад, худай, халбин (хальбин), батнай, саганууд (цагаан), баатууд (багатуд, баатад), хурлаад, сартуул, хүтгээд, харзал, сахираад, зайлхан, жоорон (жорон), их зон (ехэ зон), шарнууд, урианхан, болойнзон, эмгэнүүд (эмэгнүүд), манхилиг (манхилаг, манклиг), хонтон, абхан (авхан), эрээгэн, хуалан, сүүжин.

Баргуудай бүридэлдэ мүн лэ удаадахи угай нэрэнүүд дурдагдана: залтууд (джалтод), гачид, гүжиан, алтчин, хайтал, халгин, хашигнар, хадаасан, хошууд, хүдхид, туваачууд, цоцлог, занжхан, жалайр. Монголдо Барга (Баргад, Баргас) гадна барга һалаанууд бүридхэгдэнхэй: баргужин, баргад-дархаты, дагур Барга, чавчин Барга (чибчин Барга), Хужар Барга, ухер Барга, хунтан Барга, баргамуд, баргачуул, баргас (баргуул) Арад, Баргас Арад (баргуучуул) монголой этнографи. Улаан-Баатар, 1996.харгана, яһан, джорон, Тэнгэриин Дуун, Толи, хүвуд (бурхад), шараид, жалайри, хуасай, авгачуул (авгашуул), гушад, хуйслэг (күйслэг), худай, хурлат, хагшууд, хангин, сээжин, жоргоон, дайртан, еншөөв, цагаан ураг, улиад, бодонгууд, номчин (нумчин), алгуй, хонтой, халвин, авхан, гүжиан, сээрчин.

Булагад

Мүн үзэхэАшабагууд|Икинадууд| Харанууд

Булагад угсаатанда удаадахи отогууд ородог: алагуй, абаганад, ата, ашабагад, бабай, батлай, боза (бозо, бозой), боролдой, бубай, буин, булса, булуд, бурлай, бумал (буумал), готол, далхай (боржигон далахай), дурлай, икинад, мандалхай, мунхэлэй, муруй, ноёд, обогон, олой, олзой, онгой, онхотой, осогор, отонхой (отоонхой), саган, харануд (харанууд), хогой, холтубай, хулмэнгэн (кульмет), хурамша (мүн харал-хурамша), хурхуд, хухурдой (хухэрдэй), шаралдай, эрхидэй (ирхидэй), янгуд (енгуд), барай, хойбо, бужидай, бузган, тоглогор, борой. Булагадуудтай зэргэлһэн зоной тоодо иимэ угууд дурдагдана: манхалюд (манхолюд, мунхалюд), зомод (замод), сэгэн, хордуд (хурдуд), хулдад, обондой.

Булагадуудай аман үгын заншал уг гарбалайнь һарбаалжан Буха ноёндо бодхооно, тэрэнэй Хүбүүн Булагад байһан, угһаа гараһан. Булагад болон угай элинсэг хулинсагуудай хоорондохи забһарай һуури Булагадай хүбүүд эзэлнэ: Булган хара Бузган хара хоёр, мүн тэрэнэй аша хүбүүн, Булган хара хүбүүн, Тугалаг. Уг гарбалай элинсэг хулинсагуудай мэдээнүүдэй нэрэнүүд этнонимуудые нюунагүй, харин шухала, юундэб гэхэдэ уг гарбалай хүсэнэгүүдтэ уг гарбалай ба угай угсаата нэрэнүүдэй хоорондохи холбоо барисаа болоно.

Угууд дотор уг гү, али яһан гэжэ илгардаг. Булагад отогуудай бүридэлдэ удаадахи һалаанууд мэдээжэ:

Абаганад: I, II, III ба IV абаганадуудай угууд.

Алагуй. Алагуй угай бүридэлдэ иимэ дотор һалбаринууд байна: одой, хэрэй, саганаг, мэхэши; сэлэнгын алагуй-буряад-алагуй отогой бүридэлдэ, монгол, галзууд (галзууд).

Ашибагад: I ба II ашибагадуудай (ашехабадуудай) угууд. Тодорхойгоор энэ толилолго харагты Ашибагадууд.

Бабай, бубай: I, II, III ба IV бабайн (бубайн) угууд.

Бабай-хурамша.Сэлэнгын буряадуудай Бабай-Хурамшын отог Ивалгын «арбатан» бабай-Хурамша, Сэлэнгын «арбатан» хурамша, жаргалантын «арбатан» хурамшаболоно. Отогой бүридэлдэ мүн лэ хаченут, зургин яһанууд дурдагдана.

Барай: I, II б III барай угууд.

Батлай. Батлайн долооной бүридэлдэ эдэ һалаанууд ороно: бубай, олой, отонхой, бозо, хухурдой (эдыга, удгэ), харануд (мунхэлэй), шаралдай. Олой отонхой хоёрой орондо ондоо баримтануудта нуламзан ба балдай угууд дурдагдана.

Буян.Буин отогой (буян) бүридэлдэ хагдаишуу подрод ородог, хагдаишууулай бүридэлдэ баргайтан һалаа тэмдэглэгдэнхэй. Дугаарай шэнжээр I, II ба III буянай угууд.

Бумал (буумал): аргаhан бумал, бардам буумал, арганат-буумал, готол-бумал (бумал-готол), хогой, муруй, хулмэнгэ, бухут.

Готол. Готол отогой бүридэлдэ I, II, III ба IV готолой угууд илгарна. Готол угай бүридэлдэ удаадахи һалаанууд ородог: (уруки, ураки) бужидай (бажидай); гергентэ ураг (гэргэнэй ураг); hархи ураг; hадай ураг; манжи ураг (манжа ураг, маанжраг); хуриган ураг; машка ураг; шаранхай ураг; монхой ураг; онтохи ураг (онтоохи урга): ухан ураг, дабагаан ураг; хохорские уруки: байдартан (байдарураг), буйдантан (буйданураг), борхоотон (борхооураг), буухяатан (буухяаураг), дандагайтан (дандагайураг), дарбитан (дарбиураг), дахатайтан (дахатайураг); харатиргенские уруки: бархиг (бархираг), бальхай, азарга, тологой, дахаан (дахан).

Готолнуудтай зэргэлһэн зоной тоодо нарайлалга ородог: аргасан (аргаһан): мондохой ураг (мондой), сагаан ураг; абаши (абаша); хонхо ураг; һахай ураг. Аргасан абаши хоёрой эсэгын талаар уг гарбал эхирэд тогтоһоо эхитэй. Хонхоон отогые мүн лэ эхирэд гэжэ нэрлэдэг. Һамай ураг эхирэд олзон отогһоо эхитэй.

Готол-бумал.Готол-бумал гэжэ ехэ угай бүридэлдэ сэлэнгын хүндын дэбисхэр дээрэ удаадахи отогууд оруулагдана: онход, хангин, бухуд (букуд, букод), холдомой (холдумуй), соломанхи (солманхин), уута, бардам, арагусан, адушн, енгуд (енгут-бумал), муруй, хогой (хоогой), (хухуйд), хулмэнгэ.

Енгуд. Енгуд обог I ба II енгүүд ороно. Енгуд отогой (янгуд) бүридэлдэ удаадахи һалбаринууд ородог: хүхэ, аадай, габаали, обхой, убэй, янгуд-хариад (Монголдо ажаһуудаг), шоотай ураг, янгаад (узумчиннүүдэй дунда).

Икинад: I ба II икинаадай угууд. Тодорхойгоор Икинадууд толилилго харагты.

Муруй. Муруй I ба II муруйгай угууд бии.

Ноёд. Ноёдой бүридэлдэ мэдээжэ хоёр дотор һалбаринууд: туман ба зуман. Дугаарай шэнжээр: I, II ба III ноёдой угууд бии.

Обогони олон. Обогони олоной үүлтэртэ нэгэдэлэй бүридэлдэ иимэ угууд тэмдэглэгдээ: хоогой, онгой, ирхидэй, холтубай, онхотой, булуд. Обогон уг гурбан дотор угуудта: хогой, онгой и онхотой. Онгой уг I, II, III, IV онгоевууд отогуудта хубаагдадаг. Онгой угай бүридэлдэ тонхо ураг ородог. Онхотын обог I, ба II онхотын угууд бии; хогой обог: I ба II хогой угууд тоологдоно.

Олзой. Олзой обогто I , II олзоевууд отогууд ороно. Олзой угай бүридэлдэ удаадахи урукууд (урагууд) дурдагдана: барлактан, тиглаатан, огдоонтон, мотойтон, донойтон, худартан, малсаатан.

Харанууд. Эрхүүгэй тойрогой дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг харануудууд I, II, III ба IV харануудай отогууд гэһэн дүрбэн отог боложо хубаардаг байгаа. Харанууд Сэлэнгын степной дүүмын бүридэлдэ удаадахи отогууд байгуулагдаа: Харануудай , Сэлэнгын Харануудай, Сэлэнгын Енхорой Харануудай, Юрөөгэй харануудай, Сүхын Харанууд.

Иимэ угай нэрэнүүд мэдээжэ: шаралдай-харанут, шаабан-харанууд, далай-харанууд, хандабай-шаралдай харанууд, хандабайн харанууд, булагат-далай-харанууд, баян-харанууд, сутой-харанууд, олзон-харанууд, буумал-харанууд, хорчит-харанууд, хандагай-харанууд, буян-харанууд (буян-харанууд), натаг-харанууд, жарай-харанууд, авганат-харанууд, булган-харнууд. Тодорхойгоор Харанууд толилилго харагты.

Хойбо. В составе рода хойбо угай бүридэлдэ удаадахи һалбаринууд ородог (улусууд, урагууд, уругууд): хаал, энхээльжэн (энжэльжин), шушуу ураг, бухэ, худөө, шанаа, матуушха ураг (матууша ураг).

Холтубай (холбутай): I, II ба III холтубайн угууд.

Хулмэнгэн: I ба II хүлмэлгэнэй отогууд.

Хурдууд (хордуд): хара хурдууд, саган хурдууд.

Хурхууд: I ба II хурхуудэй угууд.

Шаралдай. Шаралдайу уг хоёр һалбари: I ба II шаралдйнууд гээд хубаарилна. Шаралдай угай бүридэлдэ удаадахи урукууд (урагууд)дурдагдана: буубэй ураг, эдеэр ураг, маншууд ураг, мануу, зугаахан ураг, башуу ураг.

Эрхидэй. Эрхидэйн уг I ба II эрхидэйн угуудта хубаарилдаг. Эрхидэй отогой бүридэлдэ дотор уг галбантан ородог.

Булагад Сэлэнгын буряадай бүридэлдэ «Сэлэнгын зургаан отогой бии болоһон түүхэ» гэһэн угай бэшэг соо отог-омогууд гэжэ нэгэдүүлэгдэһэн арбаад зүйлнүүд дурдагдана. Булагадуудаар Сэлэнгын талын дүүмын бүридэлдэ иимэ отогууд байгуулагдаа: Харанууд, Бабай-хурамша, Буумал-Готол, Алагуй, Сэлэнгын Харануудай, Сэлэнгын Енхорой Харануудай, Юрөөгэй Харануудай, Чикойн Харануудай.

Л. Л. Абаевагай ёһоор, сэлэнгын буряадуудай бүридэлдэ зургаан арбаад Отог Харанууд: булагат-далай-харанут, доодо оронгын шаралдай-харанут, загастайн харанут, ивалгын буян, жаргалантын абганат, тохойн буян. Тус отогой бүридэлдэ «Ивалгын буряадуудай уг гарбал» гэһэн ном соо долоон арбаад дурдагдана: ивалгын шаралдай-харанууд, дунда (дунда) харанууд, загастайн харанууд, доодо (доодо) оронгын харанууд, ивалгын буяннууд, жаргалантын абаганууд, тохойн буяннууд.

Ивалгын «арбатан» бабай-хурамша, сэлэнгын «арбатан» хурамша, жаргалантын «арбатан» хурамша гэгшэд Бабай-Хурамшын отог болодог байгаа; ивалгын арбан бумал-готол, ангинай арбан бумал-готол, оронгын готол-буумал, загастайн готол-буумал, сутын готол-буумал, зуйгай арбатан, няньгинай арбатан буумал-готойн отог байгаа; алагуй-иройская десятка, эбэр (үбэр) инзагатуйская «десятка» алагуевский отог байгаа; мүн харанут дүрбэн отог дурдагдана: Сэлэнгын Харанууд отог, Сэлэнгын Енхорой Харанууд отог, Юрөөгэй Харанууд отог, Сүхын Харанууд отог; энээнһээ гадна Ашибагадай отог амяараа тэмдэглэгдээ.

Сэлэнгын Харанууд отог харанут, далай-харанут, шаралдай, боян, абаганут, ша-ван, чжарай, дурбэт, хашхай ураг (ашибагадай урагуудай нэгэн) гээд угуудай һадаһадһаа бүридэнэ; Сэлэнгын Енхорой Харанууд отог(II Сэлэнгын харанууд отогой) — харанут, абаганат; Сүхын Харанууд отог— харанут, хасама, хонгодор, хамниган, бошин, шишелок, ашбагат, боян; Юрөөгэй Харанууд отог — далай-харанут, шаралдай, дабши, мүн тиихэдэ, багсаамлалгаар, булуудха.

Ивалгын буряадуудай бүридэлдэ иимэ булагад отогууд ороно: алагуй, бүүбэй, буин, готол, хойбо, енуд, шаралдай, ашибагад, абаганад, харунд, хурамша. Алагуй обогтон тарбаган түрэлөөр харуулагдана. Тарбаган борной һалаагаар харуулагдана (род Борны). Харанууд угай һалаа-шаабаан харанууд дурдагдана. Буин угай (буян, Буян) бүридэлдэ удаадахи үенүүд илгагдаа: аржагар, хомосожи; буй угай бүридэлдэ: олохор; готолой угай бүридэлдэ: улзэй, буумал, уута; шаралдай угай бүридэлдэ: хуриган, багай; хурамша угай бүридэлдэ: шаатха, сабаахи; харанууд угай бүридэлдэ: шархи; хойбо угай бүридэлдэ: холтоши. Энээнһээ гадна «Ивалгын буряадуудай уг гарбал» гэһэн ном соо шаралдай-хара отогой һалаанууд тэмдэглэгдэнэ: холхотон, һамагантан, петруутан; готол-буумал отог: ламатан, жабутан, шаратан, пулутан, улаантан-башкир; буянтан отог (буин): баалахан. Оронгын харануудай угай бэшэгүүд соо иимэ һалаанууд тэмдэглэгдэнхэй: Оун харунууд, хандабай харунууд, шабан харунууд, хандабай-шаралдай харанууд.

Булагадууд Оросой Холбоото Уласһаа гадуур Монголдо отогуудай түлөөлэгшэд ажаһуудаг: алгуй, булган-харанууд, ач абгад, ашибагад, хурхууд, хурхад, хурамши, хурмаштынхан, янгуд-хариад. Узумчинүүдэй бүридэлдэ янгад уг илгагдаа. Монгол ороной сонгоолнуудай дунда иимэ угууд дурдагдана: харууд сонгоол, ашаавгад сонгоол (ашибагад сонгоол), хурумши сонгоол. Монголдо мүн лэ иимэ угай нэрэнүүдые абажа ябагшад ажаһуудаг: булгадар, булга, булга, булгачин, чамалан булгадар, булага, булагад, булагач, булгат, булгачи, булгачид, булгачууд, булган боржигон, боржигон булган, боржигон булгадар, булганууд, булгадай, булгадар тайж, булгадууд, булган тайж, булган тайж нар, булганч, булганчуд, булганчууд. Үбэр-Монголой дэбисхэр дээрэ булгад (булагад) угай түлөөлэгшэд. Булгачин уг хуушан баргадай бүридэлдэ тэмдэглэгдэнхэй. Шэнэ баргадай Алагуй отог тэмдэглэгдээ (алгуй). Бүлидэлдэн хазарайхид булагай отог ородог (bolaghichi).

Буряад хэлэн дээрэ хэдэн томо отогуудай нэрэ хэрэглэгдэнэ:

Абаганад, Алагуй, Ашаабагад, Батлай, Бозой, Боролдой, Бурлай, Буин, Булут, Буумал, Готол, Икинат, Муруй, Ноёд, Обогон, Олзой, Онгой, Онхотой, Харанууд, Хогой, Холтубай, Хулмэнгэн (Кульмет), Хурамша, Хурхуд, Шаралдай, Эрхидэй, Янгут.

Долонгууд

Долонгууд -урданай буряад уг — Хонгоодор угсаатанай бүридэлдэ ороһон отогуудай тоодо ородог. XVII зуун жэлдэ долонгодууд хасагуудай буулгабаринууд соо бэеэ дааһан захиргаанай нэгэжэ гэжэ дурдагдана. «Теленгэд» (тэлэнгэд) түхэлтэй долонгут гэһэн Этноним Хүбсэгэл хотоһоо Зүүн-урагшаа монголдо дэлгэрэнхэй Хальмагуудай дунда тэлэнгүүд гэжэ үндэһэн яһатанай угууд дэлгэрэнхэй.

Захааминай буряадуудай дунда долонгуудууд бусад үсөөн отогуудтай хамта ключевскэ захиргаанай суглуулагдамал отог бүридхөө. Харин буряадай бусад албан зургаануудта-Түнхэнэй, Алайрай-долонгуудай бүридэлдэ хонгоодор отогуудай бүридэлдэ ороһон юм. Тиигэжэ илангаяа Алайрай талын дүүмэдэ долонгодууд алайрай хонгоодорнуудай бүридэлдэороо. Долонгудууд үндэһэн арадай газар дэбисхэрэй отогой бүридэлдэ) ба захааминай буряадууд.

Икинадууд

Икинадуудай заншалта һуурижалгын газарнууд дээдэ Ангар мүрэн дээгүүр ба Оки-гай хэмэл сөөрэм соо (Ангарын шудхадаг гол) нэмжыдэг. Мүнөө үедэ икинадууд Усть-Ордын Буряадай тойрогой, Эрхүү можын зарим аймагуудай дэбисхэр дээрэ, Мүн буряадай Кабанскын аймагта худариин буряадуудай бүридэлдэ ажаһууна. Уг гарбалынь эхи табигша Икинадай нэрэһээ нэршэһэн гэжэ багсаагдана. Домогой ёһоор, Икинат хадаа сэгээнүүдэй угай эхи табигша болохо аша Хүбүүн байгаа.

Икинад гэжэ ехэ обогой бүридэлдэ иимэ икинад мэтын отогууд бии: зод, зунгар, букод (быкот), ноёд, хурхуд, нагатай, занги (зунги, зангей), нарад, балай, сэгэнуд, ашибагад.

Сартуулнууд

Цагаатайн сартуулнууд

Сэлэнгын сартуулнууд Зэдэ голоор ажаһуудаг, монгол болон баруун буряадуудай элдэб угсаата бүлэгүүдһээ бүридэдэг. Отогой бүридэлдэ, бодото сартуулнуудһаа гадна (тэрэ тоодо, шара азарга (шарга сартуул), зээрдэ азарга (зээрд сартуул), батожан-сартуул) гээд тэмдэглэгдэнэ: а) монгол зүйлнүүд — харчин, хорчид, хирид (кхирид), хаченуд (хачинууд, хачиитан), Хатагины (буряты)(хатиган), салджуд, кхуйд (хуйд), батод, атаган, хорлид (горлит, горлос , хурлад, хурлааг), онход, цонгол (сонгол), хэрдэг (хырдык), бунгуд, хатнол, хариан, арбатан, зэрит-арбатан, арбагатан, хэрэйт, хойт, урянхай (уряахан); б) Баруун буряадууд —ашибагад, булгад, харнуд, галзуд, кхулмэн (хулмэнгэн), алагуй, хурхуд (куркут). Мүн тиихэ дурдагдана харай (харайтан), hойхо, тэртэ, цэнхьлэн-заяагтай (цэнхилэй-заягтай), бужугун.Балаган буряадуудай дунда мэдээжэ иимэ яһанууд: шарга-сартуул, зэрдэ-сартуул; алайрай буряадуудай дунда-бурхи-сартуул.

Монголой Сартуулнууд Сартуулнууд Монголдо иимэ нэрэтэйгээр мэдээжэ: сартуул (сартаул), саардуул, хартуул, хартууд. Монголдо сартуул угуудай дунда халх сартуулһаа гадна буриад сартуул удаадахи һалаанууд дайралдана: буянт сартуул, баахшил сартуул (баахжил сартуул, баахчил сартуул), гуринх сартуул, гураг сартуул, хатагин сартуул (хатиган сартуул), махан сартуул, бамбачин сартуул, модоргон сартуул, шинжиг сартуул, кэнчээнид сартуул, алаг адуун (алаг адуутан), сартуул сонгоол, буудай. Монголой хамнигадай бүридэлдэ удаадахи сартуул отогууд ородог: бамбадайн сартуул, бамбачаан сартуул, баахашил сартуул (баахшил сартуул), гуриг сартуул, гуринка сартуул, кэпцэнүүд сартуул (кепценуд сартуул), гачинх сартуул, махан сартуул, модоргон сартуул, шинжээк сартуул, саардуул, hартуул (хартуул), hартууд (хартууд), шарга-азарга, буянта сартуул, хатагин сартуул (хатиган сартуул), нэбтэн саардуул (нубтөөн саарадуул).

Угай нэрэ обогууд. Монголдо угай иимэ нэрэ обогуудтай хүн зон ажаһуудаг: сартуул, алаг адуун сартуул, баахшил сартуул, бага сартуул, бамбачаан сартуул, боржгин сартуул, боржгон сартуул, боржигин сартуул, боржигон сартуул, буриад сартуул, буянт сартуул, гачинх сартуул, гураг сартуул, гуринх сартуул, зэрд, зээрд, их сартуул, модоргон сартуул, монгол сартуул, ноён сартуул, саардуул, сарт, сарт боржигон, сартаул, сартауул, сартуд, сартул, сартууд, сартуул буриад, сартуул сонгоол, сартуул тайж, сартуул тайжууд, сартуул хамниган, сэцэн сартуул, урианхай сартуул, хаан сартуул, халх сартуул, хар сартуул, хартуул, хасаг сартуул, хатагин сартуул, хатгин сартуул, хатиган сартуул, хөх сартуул, шар сартуул, шарга азарга, шинжээк сартуул.

Һоёдууд

Мүн үзэхэ:Эрхэдүүд

Һоёдууд хадаа зүүн Саяанай эгээл эртэ урдын самодиин хүн зоной үри һадаһад болоно. Буряад арадай бүридэлдэ ородог субэтносуудай нэгэн болоно. Онсо өөрсэ түүхэтэй ушарһаа, 2002 оной Бүхэроссиин хүн зоной тоо бүридхэлһөө эхилээд, Ородой Холбоото Уласай Хойто зүгэй, Сибириин болон Алас Дурнын үсөөн тоото Үндэһэн арадуудай нэгэн гэжэ хараада абтадаг. Һоёдуудай ехэнхи хубинь буряад уласай Ахын аймагай дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг, мүн һоёдууд Түнхэнэй болон Захааминай аймагуудай дэбисхэр дээрэ дайралдадаг.

Һоёдуудай бүридэлдэ иимэ угууд ороно: һоёд, иркит, хаасут ба онхот. Һоёдууд Ахын, Түнхэнэй, Захааминай, Ойхоной ба Верхоленэй буряадуудай бүридэлдэ тэмдэглэгдэнхэй.

Сонгоолнууд

Сонгоолнууд-буряад арадай угсаата бүлэг. Ехэнхидээ Буряад уласай Сэлэнгын, Хяагтын ба Бэшүүрэй аймагуудта ажаһуудаг. Сонгоолнуудай угсаата бүридэл сартуулнуудай, табангуудай бүридэлдэл адли нэгэ түрэл бэшэ. Үнэндөө сонгоолнуудһаа (цонголнуудһаа) гадна тус угсаатанай бүлэгэй бүридэлдэ удаадахи отогууд ородог: урянхай (урянхад, урианхад), найман, цохор (цоохор), батод (баатуд), хотогойд, юншоб (юмшойбу, еншүүбү), номход, элджигид (илжигид, элджигид), урлуд (өрлүүд, урмуд), арабтан (аравтан, арбатан), арбанад, сартул (сартуул), харчид, оронгой, боленгод (боленгуд, болингууд), Авга (монголы)-авгад (авгачуул), шарануд (шарнууд, шаранууд), омохон, шарайд, хорчид (мүн амалайтан, настан, хурбэтэн), ашибагад (мүн сорьёл-ашебагат, буин-ашебагат), хамниган, аршаантан, ухин наймантан (үхён наймантан), (мүн унагачитан, дагатан, дзабтан, бунитан, шара далайтан), Табангууд, онгод, харнуд, амбагад, булган харнуд, жинхэнэ цонгол, эндзэ цонгол (эндзэтэн), очорцуудтан, самбилтан, наймантан, далайтан, дагачитан, хэрсутэн, ашаагат, тэмдэгтэн, табантан, табдайтан.

Цонголнуудай засаг захиргаанай отогой бүридэлдэ иимэ арбаад ородог байгаа: Унигитуй, Эдуй, Ноехон, Тагалцар, Эдуй, Харлун, Киретуй, Хамнигадай.

Сонгоол угай орой боржогон угай элдэб һалаануудта хабаатай байгаа. Хамниган мунгал угай бүридэлдэ цонголиртаһаг оруулагдана. Монгол ороной сонгоолнуудай дунда угууд дурдагдана: харануд сонгоол, узон сонгоол, сонгоол ястай, сонгоол буриад, тавангууд сонгоол, ашаавгад сонгоол (ашибагад сонгоол), сартуул сонгоол, хурумши сонгоол, атаган сонгоол.

Сэгээнүүд

Байгал Шадарай баруун дайдада булагад, эхирэдүүдтэй отрядта үшөө нэгэ ехэ сэгээнэд отог байһан юм. Сэгээнүүдэй заншалта ёһоор ажаһуудаг газар дайда Зүлхэ Мүрэнэй эхинһээ зүүлжээ баруун-хойто зүгтэ Аха голой Ангар мүрэндэ шудхадаг болотор нэмжыдэг, түбэй хубида Үбэсэ ба Үдэ голнууд оруулагдадаг. Сэгээнэд мүн Ойхон арал дээрэ, Баргажан голдо болон Худариин талын дэбисхэр дээрэ Сэлэнгэ мүрэнэй адаг багаар ажаһуудаг.

Сэгээнүүдэй ехэ обогой бүридэлдэ сэгээнуд, икинад, зунгар, букод (быкот), ноёд, манхолюд, түгүд, шэбхэн, хайтал, дурлай, торгууд, баруун гар, хара, шара, боро, ябха ураг, балай-сэгэнуд.

Табангууд

Табангууд хадаа сэлэнгын буряадуудай эгээл томо отогуудай нэгэн болоно. Ехэнхидээ Буряад Уласай Зэдын болон Хяагтын аймагуудта ажаһуудаг. Табангуудай бүридэлдэ гурбан ехэ отог илгарна: 1-дэхи табангууд отог — галцзуд (галзууд), урянхай (урианхай), абгануд, батод (баатуд), тайчжи (тайжнар), сонголы (цонгоол), ашебагад (ашабагад), кхирид, отогад; 2-дохи табангууд отог — батод (баатуд), хаченуд (хачинууд), урлюд (өрлүүд), цонгол (цонгоол); 3-дахи табангуудай отог — ашебагад (ашабагад), арбатан, батод (баатуд), урлюд (өрлүүд), онгод (онход), абгад (авгад), сунуд (сунгуд). Гэбэшье табангууд бүридэлөөрөө бүришье ондо ондоо шэнжэтэй байгаа. Табангууд отогой бүридэлдэ мүн лэ хурлад (хурлаад), сойсун отогууд ороно (хойхо), дайтхад, хатагин, булгад (булагад), бумал (буумал, бумал-готол), готол, хурумша (бабай-хурумчи, хурумчин), олзон (ользон), халбин (хальбин, хальбан), горлос, аравтан, харнууд, хэрэйд, бата, зургин, хангин, харчинуд, баин-урянхай, зэлмэн-урянхай, баатуд-урянхай. Монгол ороной сонгоолнуудай дунда уг һанагдана: тавангуудуд сонгоол. Ононой хамнигадай бүридэлдэ табан отог (табанаки, табангууд, пятаки)ороно.

Үзөөнууд

Үзөөнүүд-Сэлэнгын буряадуудай ба ононой хамнигадай бүридэлдэ ородог отогуудай нэгэн. Мүн уджиэд гэжэ нэрлэгдэдэг узонууд монголой бусад зарим арадуудай бүридэлдэ тэмдэглэгдэнхэй. Уджэгэд отог Хутула Хаан-Джочиин (Чжочиин, Зочиин), Хэрмихэй (Хирмау) болон Алтанай гурбан хүбүүдһээ гараһан. Хутула хаан Хамаг Монгол уласай түрүүшын хаан Хабуул хаганай долоон хүбүүдэй нэгэн мүн. Узонов өөрын захиргаанай угтай байгаа. Тэдэ «Баруун найман» (Баруун найманай) далиин бүридэлдэ узонуудай оток байгуулаа. «Баруунайн найман» бүридэлдэ сонгоолнууд, сартуулнууд, атаганууд, табангууд, узонууд, хатагинууд, ашибагадууд ба подгородно (андагай)ороно.

Мүнөө үедэ буряадай узонууд Сэлэнгэ мүрэнэй зүүн һалаагаар — Темнигээр ба зарим хубинь Сэлэнгэ мүрэнөөр ажаһууна (нютагууд Селендума, Енхор (Сэлэнгын аймаг). Узонууд Агын Буряадай тойрогой Дулдаргын аймагай Үзөөн Тогчин. Узөөнууд буряад угсаатанай хэдэн бүлэгүүдэй бүридэлдэ ородог: сэлэнгын буряадууд(узеном, узенет), ононой хамнигад (узон, шоно узон (шэнэ узон), агай узон, залайр узон), баргутов, сонголов (узон сонгоол). Уджиэдүүд халха-монголшуудай бүридэлдэ тэмдэглэгдэнхэй (үбжэд, үргээн), Үбэр Монголой урда монголшуудай хорчин хушуунуудай дэбисхэр дээрэ, мүн хазарнуудай бүридэлдэ (джэд угсаатан).

Монголдо удаадахи угай обогуудые абажа ябагшад ажаһуудаг: өзөөд, өзөөн, үжээд, үзээн, үзөөн, өзөөт, үзон, өзээд, үзэн, өзон, өзоод, узон, үзээд, өзэд, үжэд, ужээд, озоон, их өзөөн, узөөн, өзөөн хамниган, өзөөд боржигон, өзээт, үзээн хамниган, үзээнүүд, чоно өзөөд.

Хамниганууд

Хамнигад гээшэ буряад, эвенк, халха монгол, барга, даурта зэргэ яһатан холимог гаралтай угсаатан юм. Хамнигадай зарим хубинь буряад-монгол угсаатанай үри һадаһад, нүгөө зариманиинь буряад, монгол хэлэнүүдэй ба буряад-монгол соёлой нүлөөдэ ороһон эвенк гарбалтай отогууд болоно. Ононой хамнигадай гол хубинь буряадшалуулагдаһан монголшуудай бүлэгтэ ородог отогууд болоно. Эрдэмтэн Д. Г. Дамдиновай баримтаар, хамнигад гээшэ даурнуудайтүрэлэй эртэ урдын монгол кидан гарбалтай буряад угсаатан юм. Кидан уг гарбал тухай хамниган дауров хоёр мүн лэ ажалдаа а. В. Соломин бэшэнэ. Хамнигадай хоёр гол бүлэг илгарна: ононой хамнигад ба армагай хамнигад.

Армагай хамниганууд.Армагай хамнигад Зэдын аймагай Армаг, Алцаг, Дээдэ Тори һууринуудта болон Мылэ, Баянгол (Захааминай аймаг), Бортой, Цакир, Хамней, Хуртага, Михайловка (Захааминай аймаг), Буряадай Захааминай аймагай Улекчин һууринуудта ажаһуудаг. Иимэ отогууд илгарна: заяктай (заягтай), цингидин (сэнтигэн), дархинтуй ба тэртэ (тырта), ѳѳрын ээлжээндэ нэгэдэхи ба хоёрдохи, али ехэ ба бага гээд хубаардаг. Армагай хамнигадай ерэхэһээ урид эндэ үнгын хамнигад ажаһуудаг байгаа, мүн лэ эдэ үлгэд гээд мэдээжэ. Хэдэн авторнууд тэдэниие улеэд (уляад) угтай холбоно. Ондоо эхэ бэшэгүүд соо оолэд-хамниган гэжэ угай нэрэ дурдагдана.

Армагай хамнигадай элинсэг хулинсагуудай тоодо анхан Эрхүү можын дэбисхэр дээрэ ажаһууһан отогууд нэрлэгдэнхэй. Тиигэжэ заяктайн бүридэлдэ кумкагирнууд ороо: загачинууд, мунгалай гарбалтан, доодо ба подгородно. Цингидинүүдэй бүридэлдэ верхоленскэ нарайлалга ороо: налягирнууд: куленгскэ (гадна. молзаевский род, куркунеев род), тутурские; очеул (камчагир). Верхоленско отогуудта мүн лэ киренг-хандын икогирнууд (дивогирнууд, никогирнууд, нгикогирнууд)ородог байгаа.

Ононой хамниганууд. Ононой хамнигадай этнотерриториальна бүлэгэй бүридэлдэ (сартаул, сартот, сартор, сартольский), урянхан (уряанхай), тугчин (урянхай-тугчин, урянхай-тугшан), хачин, узон (тэрэ тоодо, шоно узон (шинэ узон), агаалай узон, залайр узон), гунуй (гунэй), мекерчин (мэхээрчин), хатакин (хатагин, хатахин), горлут, даганхан (дагаанхан), модоргон, багшинар (бакшинар, багшанар), улдэгэн (улдеген), бичикантан (бишекентэн), пуцагат (пууцагууд, пуусагад, почегор), луникер (вкл. сенкагир), дулигад (дулигаад, дуликагир, дулигар), чимчигид. Ононой хамнигад монгол оронтой хилэ шадарай нарин зурууд газарта, Онон голой хүндыдэ түбхинэнхэй. Хэринскэдэ (сс. Алтан (Үбэр Байгалай хизаар), Кыра, Тарбальджей, Ульхун-Парти, Мангут, Шумундаи гэхэ мэтэ), Акшинский (сс. Курулга, Нарасун), Карымска, Шилкинскэ, Нэршүү (Нэршүү хото), Газимуро-Заводой, Чернышевскэ забайкалиин хизаарай аймагууд. Монголшуудай бүлэг соо ородог Онон голой ажаһуугшад хүн зоной гол бүлэг болоно.

Мүн ононой хамнигадай бүридэлдэ удаадахи отогууд дурдагдана: бахашил (баахашил, баахшил, бахачил, вакасильскын, увакасильскын, украинскын, вакарай, вокрайн, вакурайн, вакарелиин, векерей, вэкорой, вэкерой, вокарай, вакарай, вокорой), сарадул (сардууд, сарадур, сартутский, сартотский), уляд (уляад, улиад), чимчигин, табантан (табан, табангут, табнангут), наймантан (найман), унзадал (унзал), залайр, зайдан, агалай (агаалай), гушад, цонгол. , балтяган (балтягин), баликагир (балихаагир), долод, онкор (онкор-солон, онгкор-солон, онкор солоон, ункур-солон), холоон, баягир, челкагир (чинкагир, чилчагир, чэлкэгир, чильчагир, чилкаир), кельтегир (келтегир, кылтыгер, кылтегер), конур, дулар, мунгал, чипчинуд, дзалтод (джалтод, залтууд), орочон (вкл. лакшекагир, тулуягир, бультегер), канцелют, бильчитуйский, далат, намяд (намиад, намясинцы, намирцы, наймарцы), нерон (нироновскын), сухан, мальцевскын, харгана, шарайд, вакагил, екокогир, одурнут, тотонкон. Д. Г. Дамдинов хамнигадай бүридэлдэ мүн лэ удаадахи түрэлнүүдые дурдана: кара-намяд, сино-намяд, шара-намяд, талаца (талатша), солон барга, шибшин барга, дагуур барга, хангид, хуланта, буянта, булбэгээр, зунэйхир (зулейкер), хорчин, сулонкон (шүүлэнкин), шунинский, казейский (кайзойский), поинкин. В других книгах упоминаются следующие родовые имена: балайр, онход, даргатан, сахар, хутегет, хашин, богаит, келтеит (келтегет), шунинкан (шуненкет), куйдзелын (кундзелын), хоронуцкий род, гальзут, гучит.

Урульгын талын дүүмэдэ ородог угууд.Ононой хамнигадай Этногенез Урульгын степной дүүмын дэбисхэр дээрэ боложо, 36 отогуудые нэгэдүүлээ. Иимэ отогууд Урульгын инородно управада хабаатай байгаа: теленбинска, мунгалска, кельтегирскэ, дулигатска (князь-дулигатска), дулигатска домуев, яравнинска ба зайгуул орочонууд. Оловско инородно управа 8 отогһоо бүридэдэг байгаа: перводулигарска (перводулигатска), второбаягирска, кельтегирскэ, почегорско, узонско, сухановска, городовой ба нероновско. Шундуинай буса управада ульятска, челкагирска, наматска ба долотско отогууд байгаа. Маньковско инородно управын бүридэлдэ первобаягирска, второбаягирска, перводулигарска (перводулигатска), втородулигарска (втородулигатска), намятска, чипчигирскэ (чипчинутска), дуларска, конурска, долотско отогууд ородог һэн. Кужертаевай ондоо угай управада узон, тукчин, баликагир, гуновска ба чимчагир отогууд ородог һэн. Онгоцоной ондоо яһатанай управада 3 отог тоологдодог байгаа: сартоцкын, вакасильскын болон люникерскэ.

Нелигүүд (нелиүүд). Отогууд дуликагир (дулигад), колтагир (кельтегир), баягир (баягид), почегор (почегир), луникер (луникир), баликагир, челкагир, чемчагир (чимчинут), вакара (украин), шунинский, казейскэ (кайзой) даурска нелигуд (нелиуд)обогһоо гарбалтай. Вакара обогой бүридэлдэ вакагил һалаа, луникер обогой бүридэлдэ — сенкагир һалаа дурдагдана.

Баягид: нэгэдэхи баягирай, хоёрдохи баягирай угууд.

Дулигад.Дулигад угай хоёр бүлэг илгарна: ноен дулигаад (гантимуров дулигаад, князь-дулигатский), домойн дулигад (дулигатский домуев). Дулигадай мүн нарайлалга болоно: нерон ба сухан, тус бүри захиргаанай бага нэгэжэ. Тэдээнһээ гадна дулигад угай бүридэлдэ захиргаанай отогууд илгардаг байгаа: нэгэдэхи дулигар (нэгэдэхидулигадай), хоёрдохи дулигар (хоёрдохи дулигад). Монголдо удаадахи угай обогуудые абажа ябагшад бүридхэлдэ абтанхай: дом дулгат, дом дулигаад, дом дулигаат, дом дулигад, дом дулигат, дулга, дулгад, дулигаад, дулигад, дулигат, ноён дулигаад, ноён дулигад, ноён дулигат. Мүн тиихэдэ намнаагид дулигаад гээд уг аймагууд дурдагдана.

Намяд. Намяд угсаатан (намясинайхид) удаадахи отогуудһаа бүридэдэг: кара-намяд (хар намяад), сино-намяд (чино-намят), шара-намяд, поинкин, конур, долод, чипчинуд, джалточи (дзалтод, джалтод, залтууд, желтоцкын).

Тэлэмбын угууд. Теленбын (телембынхид) тоодо удаадахи угууд ороно: сарадул, уляд, харгана, намяд, узон (узоон, уджиэд), чильчагир.

Үзөөн. Узон угай бүридэлдэ һалаанууд мэдээжэ: шоно узон, агаалай узон, залайр узон, узеном, узенет, узон сонгоол. Монголдо удаадахи угай нэрэ обогнуудтай уг залгамжалагшад ушардаг: өзөөд, өзөөн, үжээд, үзээн, үзөөн, өзөөт, үзон, өзээд, үзэн, өзон, өзоод, узон, үзээд, өзэд, үжэд, ужээд, озоон, их өзөөн, узөөн, өзөөн хамниган, өзөөд боржигон, өзээт, үзээн хамниган, үзээнүүд, чоно өзөөд. Тодорхойгоор Узөөнүүд гэжэ толилолго харагты.

Урянхай-тугчин.Уряанхай-тугчин угай бүридэлдэ дүрбэн һалбари ородог: найман (наймангууд, наймантан), табан (табанагууд, табангууд, табантан), хатагин (буряты)|хатакин, хатахин), ундзал (унзал, унзадал).

Яруунын уг Яруунын бүридэлдэ удаадахи угууд тэмдэглэгдэнхэй: табангут (табнангут), вакарой, почегор, казейн, шунинай.

Баргажанай хамниганууд. Ононой, армагай хамнигадһаа гадна баргажанай хамнигад (мурченууд)амяарлан илгардаг. Баргажанай хамнигадай дунда лимагир мэтын отогууд тэмдэглэгдэнхэй(тэрэ тоодо тепкагир (тэпкогир, тэпкэгир), баликагир, намегир (намяд, намясинцы), почегор, киндигир (мүн лакшикагир), чильчагир (мүн якал, чалкагир (чолкогир)), някугир, шамагир, мунгал (мүн Ашибагад, асивагат, гальдзогир (галдегир), цонголир (чонголир)), хиндагат, балирган, бэкэриет, бультегер, катчит, тулуягир, нгодягир.

Бусад обогууд. Уран зохёолдо буряад арадай этногенезтэ ороһон, нэгэ аршаанаар хамниган, нүгөө талаарнь тунгус гэжэ нэрлэгдэдэг хэдэн отогууд мэдээжэ. Тиигэжэ эхирэд олзон угай бүридэлдэ армагай хамнигадһаа эхитэй багдаал һалаа бии/ Эхирэд хамнай-шоно угай бүридэлдэ зухэдэй-шоно һалаа ородог, эхэнэрэй талаар зухэдэй хамниган угһаа эхитэй. Түнхэнэй буряадуудай бүридэлдэ хамнигадай уг ородог.

Монголой хамнигад. Монголдо ажаһуудаг хамниганууд соо иимэ угайхид ушардаг: алтанкан, Баргуты, баргужин, баягид, бодиндор, бодонгууд, гавунаг, горлуд, гучид, гүнээкин, дагаанхан, дагуур, долаар, долоод, дулиасэл, дулигаад, дэрийцэгэд, залтууд, залайр, замал (дзамала), Хатагины (монгол)|катакин, кимор, көндө, лүнээкир, мэкээрчин, намиад, нэфтэн, онхолиг, өрлүүд, пөинкин, сартуул (бамбадайн сартуул, бамбачаан сартуул, баахашил сартуул (баахшил сартуул), гуриг сартуул, гуринка сартуул, кэпцэнүүд сартуул (кепценуд сартуул), гачинх сартуул, махан сартуул, модоргон сартуул, шинжээк сартуул, буянта сартуул, хатагин сартуул (хатиган сартуул)), нэфтэн саардуул (нүбтөөн саарадуул), саардуул, сонгоол, hартууд (хартууд), hолоон, тийвэргэ, тугчин, увачаан, улиад, улианхан, унзал, урианхай, уринга, үзөөн, үхэрдээ, халбид, халзангууд, хангид, хатагин (монголы), хөшүүр, хуланта, хуургад, хуучид, цахар (хар хөлт цахар, цагаан хөлт цахар), цоохор, цэмцэгэд, чипчинүүд, шарга-азарга, шимшигид, ширгадуул, шүүлэнкин, багдаран (багдарин), багшинар, балхигар, бамбадай, бамбачаан, бааханшил (баахашил), гуринка, дүнээкир, лүнээкен, модонгор, модоргон, hартуул (хартуул), тоошил, шимжээг, шээнхир (швэнкигир), эреэгэн (эрегэн, ырээгэн, эрэмгэн),, хашигин, хотогойд.

Монголдо иимэ угай нэрэ обогуудые абажа ябагшад ажаһуудаг: Гюнэ хамниган, Долод хамниган, Ожэн хамниган, Сартуул хамниган, Тугчин хамниган, Узэн хамниган, хамниган хамниган, хамниган Буриад, хамниган Халх.

Харанууд

Буряадуудай бүридэлдэ ородог харануудууд заншалта ёһоороо булагадуудта хабаатай. Буряад харануудай эхи табигша-Харанут аман домогой ёһоор, булагадай отогуудай хамтын элинсэг Булагадай үри һадаһан болоно. Харанууд (харанут) гэһэн этноним Байгалай хоёр талаар буряадуудай дунда үргэнөөр дэлгэрэнхэй. Джами ат-таварих «Сборнику летописей» гэһэн эхэ бэшэгэй баримтаар, харанууд — дарлекин-монгол угсаатан хонгирад, эхирэд, олхонууд, хонхлут, горлос, элджигинүүдтэй түрэлэй холбоотой.

Мэдээжэ болоһон удаадахи угай нэрэнүүд: шаралдай-харут, шаабаан-харут, далай-харут, хандабай-шаралдай харут, хандабайн Харут, булагат-далай-Харут, баян-харут, сутой-харут, олзон харут, буумал-Харут, хорчит-харут, хандагай-харут, буин-харут (буян-харут), натаг-харут, халуун-харут, авганат-харут, булган-харнут.

Эрхүүгэй тойрогой дэбисхэр дээрэ ажаһууһан харануудай отогууд: харанууд I, II, III ба IVгэһэн дүрбэн отог боложо хубаардаг байгаа. Харанууд Сэлэнгын талын дүүмын бүридэлдэ иимэ отогууд байгуулагдаа: Харануудай, Сэлэнгын Харанууд, Сэлэнгын Енхорой Харанутский, Юрөөгэй Харанууд, Чикойн (Улаан Сүхын) Харанууд.

Л. Л. Абаевагай ёһоор, Отог Харанут Сэлэнгын буряадуудай бүридэлдэ зургаан арбаад: булагат-далай-харанут, доодооронгын шаралдай-харанут, загастайн харанут, ивалгын буян, жаргалантын абганат, тохойн буян. Тус отогой бүридэлдэ «Ивалгын буряадуудай уг гарбал» гэһэн ном соо долоон арбаад дурдагдана: ивалгын шаралдай-харанууд, дунда (дунда) харанууд, загастайн харанууд, доодо (доодо) оронгын харанууд, ивалгын буяннууд, жаргалантын абаганууд, тохойн буяннууд.

Сэлэнгын Харануд отог харанут, далай харанут, шаралдай, боян, абаганут, ша-ван, чжарай, дурбэд, хашхай ураг (ашибагадай урагуудай нэгэн); Сэлэнгын Енхорой Харанут оток (II Сэлэнгын)-харанууд Отог)-харанут, абаганат; чикойский харанутский оток — харанут, хасама, хонгоодор, хамниган, бошин, шишелок, ашбагат, боян; юрөөгэй харанууд отог — далай — харанут, шаралдай, дабши, мүн, багсаахада, булуудха.

Буряадай Ивалгын аймагай харанутуудай бүридэлдэ шархын үетэн, мүн шаабаан харануудуудай һалаа тэмдэглэгдэнхэй. Энээнһээ гадна «Ивалгын буряадуудай уг гарбал» гэһэн ном соо шаралдай-харанууд угай һалаанууд дурдагдана: холхотон, һамагантан, петруутан. Оронгын харануудай угай бэшэгүүд соо һалаанууд тэмдэглэгдэнхэй: далай харануудууд, хандабайн харанууд, шаабаан харанууд, хандабай-шаралдай харанууд.

Монголдо удаадахи угай обогуудые абажа ябагшад бүридхэлдэ абтанхай: харнууд, боржгин харнууд, боржигин харнууд, боржигон харнууд, булган харнууд, их харнууд, харагчуд, харагчууд, харагчуут, харанууд, харгчууд, харнуд, харнут, харнуут.

Харяаданууд

Харяаданууд хадаа ехэнхидээ Монголой дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг буряад гарбалтай угсаата бүлэг юм. Хариаданууд Ханайн аймагай Сайн-ноен гэһэн Баруун-хойто засаг захиргаанай хэсэгүүдэй хүн зониие бүридүүлдэг байгаа. Эдэ хоёр хушуунай ба отогой хадаранууд удинско-балаганска ашибагатогой үри һадаһад болонов.

Ашибагад гэжэ этноним харяадуудта хубилгагдаа һэн. Зөөгшэд этнонимые тэрэнэй бүридүүлэгшэ болгожо хубаагаа, «аг харяад», «авга харяад» бии болоо, мүн «баруун хадаряад (баруун хадарад)», «зун хариад (зүүн хадарад)», «дунд харяад (дунда харяаданууд) гэһэн сэбэр географическа хубааринууд бии болоо. Харяадуудай зарим хубиие сахлаг монгол угтай худхаһанай удаа „сахлаг цагаан харяад“гэһэн обог бии болобо. Хариад угсаатанай нэрые абажа ябагшад Мүн Ангар Мүрэнһөө XVII зуун жэлдэ нүүжэ ошоһон уг отогууд болоно: Булган аймагта ажаһуудаг» шаранд-харяад", Мүн Хангайһаа хойшоо тараһан" янгуд-харяад".

Харяадуудай зариманиинь Буряадай газар дайдада бусажа, сэлэнгын буряадуудай бүридэлдэ (род «харяан»), сартуулнуудай хубиин бүридэлдэ (уг харяан).

Хубсугулай долоон угай долоон һалаануудай нэгэн «хоряод (хариад)»гэжэ нэрэтэй. Удаадахи монгол угсаатанай: халха монголшуудай, хотогойтнуудай бүридэлдэ хариаданууд тэмдэглэгдэнхэй (отгууд харяад, ач харяад), дархад (угууд каряад (хариад)).

Хатагинууд

Үшөө нэгэ томо Сэлэнгын угсаатан гэхэдэ, Алан — Гуагай гурбан хүбүүдэй нэгэн Бугу-Хадагын үри һадаһад болохо хатагинууд болоно. Ехэнхидээ Сэлэнгын дунда урасхалда ба Зэдэ голой доодо урасхалда Буряад Ороной Сэлэнгын ба Зэдын аймагуудта ажаһуудаг. Хатагинууд өөрын засаг захиргаанай отогтой байһан, мүн тэдэ сэлэнгын захиргаанай бусад таһагуудай бүридэлдэ ородог байгаа. Монголдо (монголнууд) хатагинууд иимэ угай нэрэнүүд доро мэдээжэ: хатагин, хатагид, хатагин сартуул.

Хатагинуудай отог хоёр арбангууд: Тамчин ба Иринай. Энэ отогой хоёр яһан мэдээжэ: хатагин халчин хоёр.

Хатагинууд буряад угсаатанай удаадахи бүлэгүүдэй бүридэлдэ илгагданхай: сэлэнгын буряадууд (хатагин, батот]-хатагин), ашибагатовтан, сартуул, табангууд, хори-буряадууд (галзууд угай хүхүүр хатагин), китойн буряад. Баргуудай бүридэлдэ угай нэрэнүүдые абажа ябагшад ажаһуудаг: хатигин, дайртан (дардан) хатигин. Хамнигадай бүридэлдэ нарайлалга ороно: катакин, хатакин (хатагин, хатахин). Афганистанда һуурижаһан хатагинууд хазарнуудай бүридэлдэ нэгэ обог бии болгоо-катаган.

Монголдо удаадахи угай обогуудые абажа ябагшад ажаһуудаг: хатгин, хатагин, их хатгин, хатаган, хатагид, хатагин боржигин, хатагин боржигон, хатагин сартуул, хатагин тайж нар, хатакин, хатахин, хатгад, хатган, хатгид, хатгин сартуул, хатгин тайж, хатгин халх, хатигад, хатиган, хатиган боржигон, хатиган сартуул, хатиган халх, хатигид, хатигин, хатихан, хатхан, хатхин, хачгин, хачиган, хачигин.

Хонгодорнууд

Хонгодорнуудай стелэ

Хонгоодорнуудай уг гарбал хоёролжон шэнжэтэй. Нэгэ таладань дугаарнуудай шэнжээр уг отогуудай тэмдэглэлгэ дайралдана: I-дэхи хонгодорой уг, II-дохи хонгодорой уг, III-дахи хонгодорой уг, IV-дэхи хонгодорой уг, V-дахи хонгодорой уг, VI-дахи хонгодорой уг, VII-дохи хонгодорой уг, VIII-дахи хонгодорой уг, IX-дэхи шарануудай уг. Харин нүгөө таладань нэрлэгдэһэн угууд дайралдана.

Хонгоодорой бүхы отогууд «нирун-хонгоодорнууд ба дарлекин-хонгоодор» гэжэ обогуудаар хубаагдадаг. «Нирун-хонгоодорнуудай» бүридэлдэ нарайлалга ороно: ашхай (ашихай), ашата (ашита), холшо, ута-байма (боролдой, боролзой), даша, найдар, хагта (хахта), нашан (дуртэн, дуртун), бадархан (бата хара бадархан), болдой (боолдой). Дарлекин-хонгодорнуудта бүлэгтэ удаадахи угууд ороно: булбу, бурюууха, дардайтан, долоонгууд, наймангууд, сагаантан, тайбжан (тайбажан, саган), тэртэ, хотогойто, холто, хабарнууд, улахан, уляба, шаранууд, шошолог (шошоолог), шуранхан (широнхон).

Алайрай хонгоодорой отогуудта дуртэн, бадархан, ашата, ашхай, хабарнууд, болдой, бурутхан, хагта, тайбжан гээд омогууд ороно. Захааминда айшха, моотонго, шудхэ, алтай, сагаан, долоонгууд, дурбэнгууд, аштараг, мосхоо, далахай, хабарнууд, шуранхан, шуртэхэн, алтаи гээд омогууд ажаһуудаг. Түнхэндэ — ашхай, ашата, бадархан, боолдой, сагаан, шуранхан, моотонго, шуртхуу. Буряад Уласай Ахын аймагта боолдой, шуранхан, шуртхуу (шуртху), моотонго гээд ажаһуудаг.

Алайрай хонгоодорой отогуудай бүридэлдэ удаадахи угуур ороно: гуран, улаазай, харганай, шакуй, янгуд. Хонгоодорнуудтай хамта Алайрай хотодо наймангут, сартуул, кугеск, шаранут, харанут, икинат отогуудай түлөөлэгшэд ажаһуудаг.

Мүн иимэ угууд дурдагдадаг: гушан, боронуд (боронууд). Тэдээндэ ниилэгдэһэн омогуудай тоодо иимэ угууд ородог: сартул, сонгол, хурхууд, готол, хутёоска, зунги, икинад, холтубай, ноёд, сальджуд, буруд, харануд, туралиг (туряалаг), манжаруг (манжи ураг, манджараг, маанжраг), а также Дархадай угууд: дархад, чонуд (чонод), хоролмой (хорломай), уйгур (уйгар).

Сагаанай ехэ угай һалаануудаар шуртха, муртэн, моотонго, мурта-моотонго, шуранхан гэжэ нэрлэгдэнхэй. Хонгоодорнуудай урдын отогуудай нэгэн тайбжан («тойбин род») мүн сагаанай гэжэ нэрэтэй байгаа.

Шаранууд. Алайрай отогуудай шаранууд гэһэн угай удаадахи һалбаринууд мүн лэ тэмдэглэглэнхэй: биаргай (баргай, барга, зуун, зуун модон), бэбэрхэн (бэрбэхэн, хурхат), хуритэй (хултэ, хулта, шабшалтуй, тайшалтуй). Монголдо шаранууд-харяадууд ажаһуудаг.

Тэртэ. Түнхэнэй тэртэ омогуудта хоёр дотор угууд бии: ноёд и даланша. Ахын тэртэ угайхид өөрын дотор омогуудтай: даланша, долоонгууд, ноёд, шоошхой, донгойд (донгод), Захааминай тэртэ омогойхид тэртэ — ехэ, бага, шагнаан, зодбо, маалинха. Захааминай тэртэнүүдэй үндэһэ һуури бажигадай ба мангадай үенүүд болоно, тэдэнэй нэрэнүүдтэ «бажиган»/«бажинаг» ба «мангуд» гэһэн этнонимуудтай холбоон харагдана.

Зарим томо отогуудай нэрэ буряад хэлэн дээрэ:

Ашхай, Ашат, Бадархан, Боолдой, Булбу, Бурюууха, Дардайтан, Даши, Долоонгууд, Дүрэтэн, Наймангууд, Тайбжан, Тэртэ, Улаахан, Уляба, Хагта, Холто, Хотогойто, Һабарнууд, Шаранууд, Шошоолог, Шуранхан.

Хори-буряадууд

Үбэр Байгалай буряадууд (Густав-Теодор Паули. «Ород гүрэнэй арадуудай ажаһуудал байдалай зураглал», СПб. 1862)

Хори-буряадуудай этногенезые шэнжэлэгшэдэй олонхинь дундада зуун жэлнүүдэй хори-түмэдүүдһээ гараһан гэжэ тоолодог. Монголой эзэнтэ гүрэн байгуулагдаһанай удаа хори-түмэд тухай дурдалга XVII-дохи зуун жэлдэ Байгал шадар ородуудай бии болотор замхана.

XVIII зуун жэлэй эхиндэ хориин арбан нэгэн отогууд түрүүшынхиеэ дурдагдана: «галзууд, хуасай (ухасай), хүбдүүд, гушад, шарайд, харгана, худай, бодонгууд, хальбан, сагаангууд ба батанай». Эдэ отогууд бүхэн тэрэ багта Эзэнтэ хаанай Засаг түрэһөө угайнгаа тугуудые абаһан байгаа.

Хори-буряадууд анхан Шаралдайн табанай (Шаралдайн табанай) ба Нагатайн найманай (Нагатайн найманай) гэһэн отогуудай хоёр бүлэгтэ хубаардаг байгаа. Шаралдайн табаниинь галзууд, шарайт, хүбдүүд, гушит, хуасай отогууд байгаа. Нагатайн найманһаа мүнөө харгана, батанай, бодонгууд, худай, цаган, хальбин гэһэн оройдоол зургаан отог сохом мэдээжэ болонхой.

Хори-буряадуудай уг гарбалай хуушан тэмдэглэлнүүд соо, тэдэнэй угай бэшэгүүд ба арадай аман зохёол соо анханһаа 13 отогтойшье һаа, тэдэнэй 2-ынь хори арадай ехэ нүүдэлэй үедэ «гээгдэһэн» тухай хэлэгдэнэ. Ш.-Н. Хобитуевай түүхэ бэшэг эдэ хоёр отогой нэрэнүүдые заана — qayitul ба cingnüt. Д. В. Цыбикдоржиев баруун-буряад отогуудтай хайтал сэгэнут хоёрые адлидхадаг.

Хори-буряадуудай уг гарбал хухуур (һалаа)болон илгардаг:

• батанай: догшид (докшит, тугшэд, тугчид), шалдан (салдан), бухай (бохой, боохой, бохон), хэдэгэнэ, малан (малаахан, малгаахан), заямха (захимха), шубгэ;
• бодонгууд: оргодой (оргоодой, оргойтой), залаир, будан (бодон), hуури (байра), hарьмайта (hарьмайтай), тэсхэй, зартаган (зэртэхэн), сонхон, ормол, хелго;
• галзууд: жэнхэн (жэнхэни, жинхэн, жинхан), дэлдэгэр (дэлдгэр, дэлдэгыр, дэлдэгор), доргошо (доргоши), сарбада (hарбада, hарбадо), даганхан (дагаанхан, даахай, дагаахай), хабагай, эршим (эршэм), онхот (онхон), хайтал, шоно, ользон (олзон), нохой ураг (нохой-уруг), хатагин, харчин, хорчин, шара-нохой, алилхай (алаахай), монгол, сагаатан (сагаатанда), ногоогод (ногоод, ногоон), саадагта (һаадагта);
• гушад (гучид): хара гушад (бухэ-хара, хара баатар), шара гушад (шара-мэргэн, мэргэн шара);
• сагаангууд: убэгтэй, убэгэ (убээгэй, убгэй, убэгуй, убгэн), баянгу (баянгуй), хэнзэгэй (хэнзэгэ), улинхай (уляанхай), хушууша (хугшууша), бутэй (бүдэй), шоно;
• хальбан (хальбин): гутар (гутаар, гуутар), хуригай (хурьгай, хоригой), мэнгэй (мэнгээ), жирохон (жороохон), тэсхэй, баригай, мусхэн (мусэн), зургууд (зургад, зурагаад);
• харгана: хоохэй, моотгон (моотган, моотогон, моодхон, моотхон, мотогон), баатаржан (батаржан, баторжан, баатаржаан), абга (абхан, абахан, авган), байтай (байталай), хухэнэт (хухэнууд, хүхэ), онхот, тангут (тангууд, тангад), баряхан (баряахай, барюухай), хоодой (хуудай), шуудай (шудай, шигудай, сигуудай, сагуудай), хушуун, хоран, батанай (батнай), хурса хутагата, мохо хутагата;

• хуасай: баршюха (баршюуха, баршууха, баршиуха, боршихо, боршиихо, бориишха, барюушха), бэгтэр (бэктыр, бэдэтур, бухтэр, богдор, богтор), боохой (бохой), сагаан-малгай (сагаан малгата), тогтор (тогдор), онгор (обогор, онгоодор), баабагар (бабгар, бабагар), харилхан (хурилхан, хуригахан), табахал (таабахал), баяахан, ухээлэй;

• хүбдүүд: лэглут (лыглут, лэглууд, лиглид), улаалзай (улалзай, урялзэ), байтай (бойтой), нохой (нохой-уруг), цагалзай (сагаалзай, сагалжа, сагаалжа), тэмурчин (тумэршэ, тумэршэн), борюха (борюуха, барюуха, бурюуха, боригоохо), бадлай, ургаша;
• худай: залгюр (залхи, зальтир), кудуй (худуй, хуудэй, хуугэдэй), михан, алагуй, хара-тулуй (хара тоолэй), хонтон (хунда, хундуу), бэцыхэй (бэцээхэй), зэмхэт (жэмгэд), бушхэй, шилхар (шалхар), римгид;

• шарайд: ахайд (ахайдай, ахайтай), долоод (долот, долоогаад, долоон), хагшууд (хагшуул, хакшют, хогшууд, хошууд, гэгжид, гэгшэд), ходонца (худанса, хурса хутагата худамса), тоботой (тободой, дободой, доботой, табатай), дэлдэй (далтай, дэлдээ), сунит (сүнид, сүмид), субада, танга, халбанаг, пуусагад, балтягий

.

Энээнһээ гадуур захиргаанай удаадахи уг омогууд илгардаг байгаа: баруун-хуасай, зүүн-хуасай; баруун-харгана, зүүн-харгана; баруун-хубдууд, зүүн-хубдууд.

Булагад ба эхирэдүүдэй дунда ажаһуудаг галзууд угай бүридэлдэ удаадахи һалаанууд илгардаг: тодок, маншуна (маншууна), ходо (хоодо), ухин, яньхин (енхэн), нохой-галзуд, нэхэли-галзуд, дархан-галзуд, зэнхэн-галзуд, ухантай-галзуд. Баргажанай эхирэдүүдэй дунда ажаһуудаг хамниган мунгал угай бүридэлдэ галзууд угтай гальдзогир гэһэн һалаа бии. Уг галжан иргид Монгол ороной иркидүүдэй бүридэлдэ, Б. З. Нанзатовай ёһоор, галзууд угтай.

А.Очир эльжигин угай халбуу угтай хори-буряадтагэһэн тухайламжа хэлэбэ. Г. О. Авляевай ёһоор, хальмаг-торгуудай бүридэлдэ му-хори, гучад, шарайд отогууд хори-буряад гарбалтай юм. Мүн тэрэ хальмаг дербедүүдэй бүридэлдэ хори-буряад хүбдүүд угтай кебютнүүдэй түрэл тухай тухайламжа хэлээ. Хуасай (ухасай) түрэлэй хэдэн шэнжэлэгшэд мэргэдэй хоас (увас) угай сэхэ үри һадаһадые харана. Хори-буряадуудтай югурнуудай бүридэлдэ ородог хоор отог адлидхагдадаг, мүн яхадуудай бүридэлдэ хоролорнууд. Яхадуудай бүридэлдэ батулинцууд ородог, хори-буряадай батанай угтай адлидхагдаһан.

Эхиридүүд

Мүн үзэхэ:Хэрмэшүүд

Эхирэдүүдэй бүридэлдэ удаадахи гол түрэлнүүд ородог: абзай (абазай), баяндай, бура, олзон (ользон, олзойтон), хэнгэлдэр (һэнгэлдэр, хэнгэлдыр, сэнгэлдыр), шоно, нэхэлэй. Мүн дурсагдадаг угууд: абагануд, басай, балтай, бахай, буян, готол, содо, тогто, хадалай, хамнагадай, харбат (харбатай), хойбо, худагсаган, хэрмэ (хэрмэшин, кырма), нохой, булуй (булюй, булюу, булю ураг), бохолдой, хонхо, нагатай, эдэгэ, убуша, зугэтэн, халзуудай. Эхирэд уг гарбал мүн готолнуудтай зэргэлһэн отогууд бии: аргасан (аргасан): мондохой ураг (мондой), сагаан ураг; абаши (абаша); һахай ураг. Аргасан абаши хоёрой эсэгын талаар уг гарбал эхирэд тогтоһоо эхитэй. Баха эхирэд гарбалһаа эхитэй.

Эхирэд угсаатанай уг гарбал Эхирэд гэжэ дүрэһөө эхилдэг. Эхир болон уг изагуурай элинсэг хулинсагуудай хоорондохи забһарай һуури обог отогууд болон уг изагуурай этнонимуудай хоорондохи холбоо болодог уг гарбалай ямар нэгэн элинсэг хулинсагууд эзэлнэ. Тэдээндэ Эхирэд Зонхын хүбүүд, мүн Зонхын хүбүүд ороно: Һэрхэлдэй (Һэриһэн) ба Алагай (хау, Һэрхэгтэ). Һэрюулжэ, Хэнгэлдэрэй эсэгэ гэжэ нэрэтэй. Алагай (хау, Сэрэгтэ) Абзын нүхэр байгаа. Ехэ ба бага абазаевтан угууд Абзайн хүбүүдһээ гарана: Һэнхэртэ (Амар) ба Һэнхэ (Абай). Сэрээтэрэй (Амарай) үри һадаһад аха — I абазайн отог бии болгоо, харин сэрээтэрэй (Абайн) үри һадаһад одхон — II абазайн отог. Зонховын бусад хүбүүд: Шоно Худагсаган хоёр (Пажг Сагаан) адли нэрэтэй томо отогуудай эхи табигшад болонхой. Мүн баһа Зонхобын үшөө нэгэ хүбүүнэй-Малзай (Малаан) нэрэ дурдана.

Угууд өөрынгөө ээлжээндэ угай бүлэгүүд боложо хубаардаг:

Абзай. Абзай отог иимэ яһануудта хубаардаг: найта, онгой, балтуга (балтага), боохолдой, хүзүү абзай, хузуухэн-абзай, баршегад-абзай, булагтай. Буряадтахи Баргажанай хүндын дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг булгад отог (булагад)] абзай отогой мэдэлэй булгад яһые шоно угай һалаануудтай нэгэдүүлһэнэй дүнгөөр бии болоһон: богол, согол, нетун (нэтуг). Дугаарай шэнжээр абзай уг I (ехэ-абазай) ба II (бага-абазай) абазайн отогууд гэжэ илгардаг.

Баахай. баахай уг иимэ һалаануудһаа бүридэнэ: баахай дайнша, баахай харамалгай.

Баяндай. Баяндай отогто иимэ яһанууд ороно: тохой, балтай, боболой. Баяндай отогой бүридэлдэ уруки (урагууд) дурдагдана: шардай ураг, хүйлэн ураг.

Буура. Буура уг хоёр: баруун буура, зүүн буура гээд хубааригдадаг. Мүн буура обогой бүридэлдэ удаадахи урукууд (урагууд) ороно: хаза ураг, ондоогоор хэлэбэл ураг, хаби ураг. Верхоленскын буурыен захиргаанай отогуудай бүридэлдэ буура (бура), булюу (булю ураг, булуй), минган (мингараг), абхай, хойбо отогууд орожо, баруун бурунууд гэжэ юрэнхы танюуһаяа алдаагүй. Бүлэгэй бүридэлдэ баруунай унаһан хүнүүд мүн лэ нарайлалга ороно: алаг, туймэр. Дугаарнуудай шэнжээр буура уг I, II, III, IV, V ба VI буурын отогууд гээд хубаардаг.

Буян: I, II и III буянай угууд бии.

Олзон. Олзон угай бүридэлдэ һалаанууд ородог: hахай ураг, обхой, улахай (улаахан олзон), ханхай, ахурга, баянгаза, тураха, хаптагай, багдал, харал, шабаг (шабагтан), тураахи, ханхаажан, моной, олзон бахи, олзныхон.Засаг захиргаанай отог олзонов мүн булгат ба ашебагат ородог байгаа.

Тогто: аргасан и абаши. Аргасан угай бүридэлдэ иимэ һалаанууд мэдээжэ: мондохой ураг (мондой), саган ураг.

Хойбо. Хойбо угай бүридэлдэ удаадахи һалаанууд илгардаг (нютагууд, урагууд, урукууд): хаал, энхээльжэн (энжэльжин), шушуу ураг, бухэ, худөө, шанаа, матуушха ураг (матууша ураг).

Хэнгэлдэр. Хэнгэлдэр угай бүридэлдэ удаадахи һалаанууд илгардаг : хазуухай, хадалай, буура, бугдан, хамнагадай, хангаажан (хангажан, хангажин), булюу, болой, ходой, зухэ (зухэл), номол (элhэнэй номол), ооли, харбад (hарбад, сарбадай), ехуу эсэгэ барбинша (борбиншо), нэхэлээ, хабю, нашан, эмхэн, шоодой, оншоо ураг, hэнгэлдэр-сагаан, содой, хэрмэ (хэрмэшин), бирту, арьбигтай. Баргажанай һэнгэлдэрнүүдэй бүридэлдэ удаадахи һалаанууд ородог: хонхой, хадалай, хазухай, ульдэй, содой, ухан, номол, екуй (еэхуй), уули (ули, оли, ооли), hэнгэлдэр-сагаан. Баргажанай хэнгэлдэрнүүдэй бүридэлдэ эсэгэ ураг, хонхо, барабиша гээд дурсагдана. Дугаарай шэнжээр хэнгэлдэр уг I-дэхи ба II-дохи хэнгэлдэрнүүдэй (хенхедүүрнүүд, чиндыльдурнүүд) гээд удотор омогууд бии.

Шоно. Шоно омогой бүридэлдэ иимэ һалбаринууд ородог: хамнай-шоно, басай-шоно, борсой-шоно, бурлай-шоно, оторшо-шоно (оторши-шоно), шубтхэй-шоно (шибтүхэй-шоно, шубтэхэ-шоно, сабтуухай-шоно), тументэй-шоно (тумэнтэй-шоно), обхой-шоно, буга-шоно, ехэ-шоно, бага-шоно (бисэгэн-шоно), богол-шоно (босогол-шоно), согол-шоно (соогол-шоно), нетун-шоно (нэтуг-шоно), таанууд-шоно, балтай-шоно, эмхэнууд, заяахай, ураг стаариг, хайтал, адаг-шоно, гильбира (гэльбэрэ), янгажин, баянгол, абазай, цоогол абазай, баяндай-шоно, хэнгэлдэр-шоно, олзон, аадаг-хамнай-шоно, харал-шоно, хонхо-шоно, онходой-шоно, боро-шоно, улан-шоно, уха-шоно, яртага, хаядул, хурэн, найрай, бага-орла (бага-шоно), сочуль (соогол), хайтель (хайтал), сборный, галзутх (галзут). Мүн лэ тус угай һалаанууд: хамнай-шоно — зуhэдээ-шоно (зухэдэй-шоно, зуhэдэй-шоно) дайралдана. Шоно угай дугаарай шэнжэнүүдээр I, II, III, IV, V и VI шонын (чернорудын) омогууд гээд хубаарна.

Эхирэдүүд сэлэнгын буряадуудай бүридэлдэ «Сэлэнгын зургаан отогой һэргэн мандалтын түүхэ» гэһэн угай бэшэг соо отогууд-угууд боложо нэгэдүүлэгдэһэн арбаад зүйлнүүд дурдагдана. Эхирэдэй аймагай түрүүшын отог Шоно (Чонорудэй) соо гурбан арбатан ородог байгаа: гильбириин «аобатан» шоно, абзайн «десятка» шоно, харганадай «десятка» шоно; хоёрдохи отог Шоно удунгын, баянголой эхирэд, темнигэй арбаад; (дээдэ) олзоной Оронго, Загастайн олзон, баяндай, һэнгэлдэр ользоной отог.

Ивалгын буряадуудай бүридэлдэ эхирэдэй удаадахи отогууд ороно: шоно, абазай, олзон, баяндай, Балт, һэнгэлдур. Шононуудай уг изагуур подродуудаар харуулагдана: хамнай-шоно, согол-шоно, борсой-шоно, найрай. Согол-шоно ээлжээндээ адаг-шоно һалаагаар харуулагдана. Хамнай-шоно дунууд үеын, борсой-шоно үеын буянтай үеын зоноор харуулагдана. Ивалгын аймагай олзонуудай бүридэлдэ удаадахи үенүүд илгагдаа: улахай, ханхай, ахурга, баянгаза, тураха, хаптагай; хэнгэлдур угай бүридэлдэ: бирту. Оронгын олзонуудай угай бэшэгүүд соо мүшэрнүүд тэмдэглэгдэнхэй: улаахан олзон, багдал, харал олзон, моной.

Эхирэдүүд Оросой Холбоото Улас-һаа гадуур. Үбэр Монголдо отогуудай түлөөлэгшэд ажаһуудаг: ихирэг, ихирэс, ихирэд, хэрэмучин. Монголдо ихирэс гэһэн угай обогуудые абажа ябагшад мэдээжэ ихирэс, эхир, ихэр, ихэр боржигон, ихэр монгол, ихэрт, ихэрүүд, ихэрч, ихэрчүүд, хэрэмчин, хэрэмч, хэрэм.

Зарим томо отогуудай нэрэ буряад хэлэн дээрэ:

Абаганууд, Абазай, Басай, Балтай, Бахай, Баяндай, Буура, Буян, Готол, Ользон, Тогто, Хадалай, Хамнагадай, Харбатай, Һэнгэлдэр, Шоно.

Ниилэлдэһэн угууд. Булагад ба эхирэдүүдэй дунда ажаһуудаг галзууд угай бүридэлдэ удаадахи һалаанууд илгардаг: тодойн, маншунай (маншуунай), хожо (Ходогой), ухин, яньхин (енхэн), нохой-галзууд, нэхэли-галзуд, дархан-галзуд, зэнхэн-галзуд, ухантай-галзуд. Баргажанай эхирэдүүдэй дунда ажаһуудаг хамниган мунгал угай бүридэлдэ галзууд угтай гальдзогиргэһэн һалаа бии. Мүн баруун буряадуудай дунда ажаһуудаг торгоуд отог дотор һалаанууд ороно: мадуутан, буханайтан.

Эхирэд-булагадай отогуудай тоодо үндэһэн эхирэд-булагадай, мүн һүүлдэнь тэдэнэртэй зэргэлһэн элдэб гарбалтай отогууд дурдагдана: адагуши, ашахай, ашита, бодорхон, болдой, боргой, бузагад, бырбихэн, долод, дурбэд, дуртум, зумад (замод), зунгар, ирхэд (иркит), манхамуд, обондэй, оута, очеул, сэгэнуд (олод), табяжин (тайбжан), турлаг (туряалаг), тутур, тэртэй (тэртэ), улабат (уляба), урянхай, хара-монгол, хармяган, хасамаг, хартул, хахта, хонюд, хорчид, хотогойто, хулдад (хулдуд), хурдуд (хара хурдуд, саган хурдуд), хухтэ, хэнгуд, хэрбид, чечол, чегодэр, читуд, шарад, шолод, шошолог, барагуд, хурэнуд, обогол, архад. Мүн буряадуудай дүрбэн гол отогуудай нэгэндэньшье ородоггүй отогуудай тоолбори соо с. П. Балдаев иигэжэ дурдана: урдут, малиха, абат, хачан, хочин.

Ажаһуудаг газараар арадай бүлэгүүд

XIX зуун жэлдэ, Талын дүүмэнүүдэй байха үедэ, буряадуудта шэнэ бүлгэмүүд — этнотерриториальна бүлэгүүд бүрилдэжэ, нютаг дэбисхэрэй, соёлой болон хэлэнэй илгаануудһаа гадна хоорондоо илгаатай байгаа. Буряадуудай бүридэлдэ иимэ этнотерриториальна бүлэгүүд илгарна: дээдэ үдын буряадууд, доодо ахын буряадууд, балаганай (унгын) буряадууд, алайрай буряадууд, китойн буряадууд, идинскын буряадууд, кудинскын буряадууд, дээдэленскын буряадууд, Ойхоной буряадууд, Түнхэнэй буряадууд, захааминай буряадууд, ахын буряадууд, баргажанай буряадууд, худариин буряадууд, сэлэнгын буряадууд, хориин буряадууд, агын буряадууд.

Доодо Үдын буряадууд

Буряадуудай эгээ баруун этнотерриториальна бүлэг хадаа доодо-үдын буряадууд болоно. Доодо-үдын буряадуудай бүридэлдэ удаадахи отогууд шэнжэлэгшэд тэмдэглэгдэнэ: тумэшэ, шарад, кулмэнгэ (хулмэнгэ), мальжираг, туряалаг (вкл. унхатуряалаг), хоршон, хара хоршон, сагаан хоршон, янта хоршон, котоб, барунгар, якта, бэбри, кхотомуд, кхурдуд (хурдуд, хурдад, хордууд), кара-дархан (ко-дархан), саган тинса, кара тинса, бакан, бурхан шубун, ашибагад, шуртос. Доодо-Үдын буряадууд урда талын дунда урасхалай Ангар мүрэн руу шудхан ородог Үдэ мүрэнэй дунда урасхалда түбхинэнхэй. Харахада, үгтэһэн тоолбориһоо зариманиинь шарад, хулмэн, хурдуд, ашибагад гэхэ мэтэ бэшэ бүлэг буряадуудай дунда мэдээжэ бага отогуудай түгдэрхэйнүүдые харуулна. Ехэнхи хубинь гансал Доодо-Үдын буряадуудай дунда дэлгэрэнги юм.

Доодо окагай буряадууд

Доодо окагай буряадууд — буряад угсаатанай бүридэлдэ этнотерриториальна бүлэг. Һуурижуулгын заншалта газарнууд хадаа Ока-гай (Ангарын шудхадаг гол) доодо таланууд ба Братскын можын дэбисхэр байгаа. Энэ бүлэг буряадуудай үндэһэ һууринь икинадууд байгаа.

Нижнеокин буряадууд XVII зуун жэлдэ «үндэһэн арадуудай газар» руу дабшажа ябаһан ородуудтай тон түрүүн харилсаһан юм. XVII зуун жэлэй тэн ба һүүл багта, ород хасагуудтай дайралдаһанай һүүлээр, икинадууд Оки-гай адагта һуурижаһан газарнуудаа олоор орхижо, урда зүг руу нүүжэ, балаган, алайр, идын ба худариин буряадуудай бүридэлдэ ороһон юм. Балаганска албан зургаанай бүридэлдэ икинадууд Икинадай захиргаанай хоёр отог ба Шолотско захиргаанай отог бүридхөө. Буряадуудай горитой хубиин ошоошье һаа, XVIII зуун жэлдэ. Аха дүү һууриниие тойроод үсөөн тоото буряад хүн зон үлэнэ, тэрэ ород хүн зоной диилэнхи байгаашье һаа, соёлой нүлөөтэйшье һаа, танюуһаяа зандань үлөөнэ.

Тус бүлэгэй бүридэлдэ икинадуудһаа гадна букотууд, хурхадууд, зунгарнууд, нарадууд, зунганууд, зотууд, балай болон ашибагадуудай нэгэ һалбари ородог байгаа. Икинатска нэгэдэлэй үндэһэ һууриие сэгээн угтай отогууд болон тэдээнтэй зэргэлһэн булагадууд бүридүүлээ.

Балаганай буряадууд

«Балаганай» гү, али «үнгын» буряадууд гэһэн этнотерриториальна бүлэгэй бүридэлдэ: букод (бухэд), булуд (болод), зунгар, ноёд, олзой, муруй, хулмэнгэ (хулмээнгэ), хогой (хоогой), онгой, онхотой, икинад, барай, холтубай, шарад (шарайд), боролдой, харануд, хангин, ашибагад (ашаабагад), тэртэ, тагна (хор-тагна), занги (зунги, зангей), янгуд, соленгуд (солингууд, солонгуд), хонхирад, готол, шарануд, ехэнуд, боронуд, зод, шолод, хонгодор, хотогойд, сартул (шарга-сартул и зэрдэ-сартул)иимэ отогууд. Ноедүүдэй бүридэлдэ хоёр һалбари мэдээжэ: манан ба зуман. Балаган (үнгын) буряадуудай тоодо А. А. Бадиев удаадахи отогууд мүн лэ дурдагдана: зомод, бузагад, омог, шошолог (шошоолог), хэрбэд, наймадай. Балаган буряадууд Үнгын болон тэрэнэй шудхадаг голнуудаар, Ока-гай Дунда урасхалаар, мүн Ангар Мүрэнэй баруун эрьеэр түбхинэнхэй. Отогуудай хахадынь шахуу булагад ехэ обогой бүридэлдэ ородог байгаа. Хойто таладань XVII зуун жэлдэ икинадай үүлтэртэ холбоондо ородог отогууд һуурижанхай. Хожом монгол гаралтай обог аймагууд таража һуурижаһан ба гол түлэб нэлэнхы үргэн.

Алайрай буряадууд

«Алайрай буряадууд» гэһэн этнотерриториальна бүлэгэй бүридэлдэ хонгоодор, ашхай, тайбажан, ашита, харганай, хагта (хахта), хабарнуд, шоно бурутхан (бурутхан), дуртэн, болдой, хотогойн, сартуул (бурхан-сартуул), шошолог, боронуд, хурдуд, шаранд, холтубай, шакуй, янгуд (енгуд, енгүүд), хурхуд (хурхууд), турлаг (турялаг), хогой, ноёд, бадархан, наймангут, кугеска, харанут, икинат. С. П. Балдаев мүн лэ удаадахи үенүүдые дурсана: боролзой, даша, гуран, холошо, улазай, шуранхан, долоонгуудай, гунайн. Упоминаются следующие ветви рода шарануд: биаргай (баргай, барга>, зуун, зуун модон), бэбэрхэн (бэрбэхэн, хурхат), хуритэй (хултэ, хулта, шабшалтуй, тайшалтуй). Олонхи отогууд хонгоодорнуудай ехэ обогой юм. Алайрай буряадууд Белая голой хүндыдэ түбхинэнхэй, тэрэнэй шудхадаг голынь Аларь. Хонгоодор дүтын зоной тоодо бадархан угай буряадууд ородог. Бүридэлдэнь мүн лэ булагад бага обогуудай түгдэрхэйнүүд ба хонгоодорнуудай ехэ обогто ороогүй Монголһоо гарбалтай багахан бүлэгүүд бии.

Китойн буряадууд

Китойн буряадууд

«Китойские бурят» гэһэн яһатан дэбисхэрэй бүлэгэй бүридэлдэ бүхэнтэ оронго, хойхо (хойго, һойһо), шошолог, хурхуд, хатагин, тайшуд, уряанхай, хонгоодор, салжууд, дурбэн гэхэ мэтэ отогууд ороно. Хитад буряадууд Ангар мүрэнэй һаба газараар — Китойн дунда урасхал, доодо тала болон Балейн эрьеэр таранхай. Хүн зоной ехэнхинь үүлтэртэ ехэ нэгэдэлнүүдтэ ородоггүй бага обогуудһаа, мүн булагад, хонгоодорнуудһаа бүридэдэг.

Идын буряадууд

Идын буряадууд гэһэн яһатан дэбисхэрэй бүлэгэй бүридэлдэ иимэ отогууд ороно: готол, янгуд, ирхидэй, олзой, муруй, хулмэнгэ, ноёд, хогой, онгой, онхотой, холтубай, барай, булуд, шаралдай, зомод, хурдуд, обогон, хулдад (хулдуд), буин, обондой, манхолюд (моголюд), аргаhан, нарад, тогто, сэгэн, хангажин. Үүлтэртэ нэгэдэлэй бүридэлдэ олон отогууд бии: хоогой, онгой, ирхидэй, холтубай, Онхой, булуудха. Янгууд отог табан таһагһаа бүридэнэ: хүхэ, аадай, габаали, обхой, убэй. Идын острог шадар ажаһуудаг отогуудай тоодо м. Н. Богданов мүн лэ чигут (кингулт) дурдагдана. Идын буряадууд Идын голнуудай (Ангар мүрэнэй шудхал), Оһын ба тэдэнэй шудхадаг голнуудай (Ангар мүрэнэй шудхал), мүн зүүн тээһээ Ангар мүрэн руу шудхан ородог Үдэ мүрэнэй эхиндэ нютагжанхай. Идын буряадуудай ехэнхи хубинь булагад угсаатан болоно. Эхирэдүүдэй ганса нэгэн тогто угсаатан болоно. Бусад обогуудынь адли нэрэтэй монгол обогуудай, ехэнхи хубидаа ойрадай обогуудай түгдэрхэйнүүд юм.

Кудинскын буряадууд

Кудинскын буряадууд гэһэн яһатан дэбисхэрэй бүлэгэй бүридэлдэ иимэ отогууд ороно: алагуй, абаганад, ашибагад, харануд, бубай, бабай, буин, хурумша, олой, отонхой, хухурдой, мунхэлэй, саган, далхай (боржигон далахай), дурлай, хухэнуд, ехэнуд, сонгол, дархад, хан-хиргис, галзуд, нохойуруг, хуасай, гушид, худай (вкл. хумэжэ ураг), хонгодор, тажагар, сайгуд, толодой, соогол,тайшут. Эхирэд-Булагадай аймагта мүн лэ нарайлалга бүридхэлдэ абтаһан байгаа: Хатар — мэрхэсейруг (мэрхэсэ ураг, мэрхэсэраг), халдайруг, балдаруг, хуторуг; Ныгей — монтойруг, сагалайруг, туршанхайруг, талтайруг; Байса һууринда — халмагтаруг, гузэйруг; Улан һууринда — шихтаруг, хабаруг, халбашхаруг, малгайтайруг. Кудинскын буряадууд Ангар мүрэн руу шудхан ородог Куда, Мурина, Китойе голнуудай хүндынүүдтэ, мүн Баруун-урда зүгтэ Байгал далай руу шудхан ородог Голоустной голой буряадууд һуурижанхай. Юрэнхыдөө, кудинскын буряадуудай ехэнхинь булагад бага обогтон болоно. Кудинскын голдо хэр угһаа һуурижаһан хэдэн бага отогууд булагад ехэ обогой бүридэлдэ ородоггүй. Дундада зуунай һүүл багаар, шэнэ үедэ ерэһэн Угсаата Монголой элдэб газарнуудһаа отогуудай түгдэрхэйнүүд мүн лэ бии.

Дээдэленскын буряадууд

Дээдэленскын буряадууд гэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд: шоно, хэнгэлдэр, абазай, олзон, баяндай, худагсаган, хадалай, бура, хамнагадай, бахай (вкл. баахай дайнша, баахай харамалгай), хойбо, нэхэлэй, содо, хэрмэ (хэрмэшин, кырма), булуй, балтагай, басай, харятай, хурай, эмхэнуд, алагуй, хухурдой, миндалхай, хурхуд, харануд, саган, хоридой, нагатай, галзуд, нохойуруг, хуацай, шарайд, сэгэнуд, тугуд, хайтал, торгоуд, боронуд, зунги, булга уруг, булгадай, минган (мингараг), алаг, богол, нетун, согол, оторши (оторчин), эрен дэглэй (эрэн дэглэй), лавхай (лабхай), сазагай, дарбай, һоёод гээд ороно. Буурын захиргаанай отогуудай бүридэлдэ отогууд ородог байгаа: буура (бура), булюу (булю ураг, булуй), минган (мингараг), абхай, хойбо, сохранявшие общую идентичность как баруун буураhууд шэнгеэр суг адли танюуһанай шэнжэеэ алдаагүй. Дээдэленскын хизаарта ажаһуудаг отогуудай тоодо м. Н. Богданов хонгоодор, тутур, очеул, кулен мүн лэ дурдагдана. Верхолен буряадууд Зүлхэ мүрэнэй эхинэй ба тэрэнэй шудхадаг голнуудай хүндыгөөр, мүн Куда Мурин хоёрой Дээдэүдын хүндыгөөр түбхинэнхэй. Ехэнхинь эхирэд ехэ обогто хабаатай. Булагад угсаатан бии. Хори гэжэ заншалай ёһоор аад, өөрын домогой ёһоор, зариманиинь Жангарһаа гаранхай отогууд дайралдана. Мүн ойрад болон монгол гарбалтай отогуудай түгдэрхэйнүүд тэмдэглэгдэнэ.

Ойхоной буряадууд

Ойхоной бөө Валентин Хагдаев

«Ойхоной буряадууд» гэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ шоно, абазай, хамнай, хэнгэлдэр, алагуй, сойод (СОУТ), галзууд, сэгээнуд, хайтал, буян, дурлай, харбяд, нохой, баяндай, хурумша, булагат ороно. Засаг захиргаанай абзаев обогуудай бүридэлдэ абазаев обогуудһаа гадна ехэ-Абаза (I) ба бага-Абаза (II), баяндай, сэгээнуд, хайтал, эмхэнут ба харбат (һарбад) обогуудай түлөөлэгшэд мүн лэ ородог байгаа. Һэнгэлдэр (һэнгэлдэр) обогой түлөөлэгшэд Хенхедүүрэй захиргаанай отогой үндэһэ һуури болодог һэн. Энэ угай бүридэлдэ мүн лэ сэгээнэд, хайтал, галзууд ородог һэн. Черноруд угай i һуури шубтэхэ-шоно, бага-шоно байгаа. Мүн энэ угай бүридэлдэ галзууд, гол түлэб нохой-уруки, хайталнууд тоологдодог һэн. Чернуудай VI обогой үндэһэниинь таһархай-шоно, ехэ-шоно, адаг-шоно, онходой-шоно байгаа. Мүн тус угай бүридэлдэ борсой шоно, зэнхэндэмэни галзууд, оторо болон хэлгэ ородог һэн. Чернорудска отогой II бүридэлдэ борсой-шоно, бэсэгэн-шоно, боро-шоно ородог һэн. Мүн нарайлалга дурдагдана: улаан-шоно, шэхэн-шоно, эмхэнэд, һоогол-шоно, ухантай-галзууд. III Чернорудска отог басай-шоно отогоорнь харуулагдаа һэн. IV Чернорудай-балтай — шоно, V Черноруд-зухэдэй-шоно (зуһэдэй). Шонотой хамта III ба V чернорудай захиргаанай отогуудта хайталнуудтараагдаһан байгаа. Ойхоной галзууд угай һалаанууд дурдагдана: нохой-уруг, хайтал, зээ-галзууд, ухантай-галзууд, маншуна-галзууд, дархан-галзууд. Ойхон буряадууд Ойхон олтирог дээрэ болон Байгал нуурай баруун эрьеын дунда хубида түбхинэнхэй. Эхнир угсаатанай дээдэ Зүлхэ мүрэнһөө гарбалтай зон, мүн тэдэнтэй холбоотой сэсэгэй, галзуу болон бусад бага отогуудай хэһэгүүд, Зүлхэ мүрэнэй эхин ба куды голой хүндынүүд байгаа.

Түнхэнэй буряадууд

Түнхэнэй буряадуудгэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд ороно: хонгоодор, хурхуд (хурхууд, хурхад), шошоолог, тэртэ, хойхо (хойго, hойhо), бадархан, чалдар (челдар, шалдаарнууд), урянхай, сойот, иркит, онход, таха, мандай, булагад, зунгар, хоршон (хорчид, хоршод), залха, енгуд, чахар, донгойд (донгод), мондэ, бурутхан (буруутхан, бурудхатан), далхай (далахай, долхой, боржоон далахай, боржигон далахай), бурэнгуд (бурэнгуй), ноёд, уляба (уляаба), долоонгуд (долонгуд), шоошхой, даланча, шоно, эрсиисхэд, табалангууд, турайд, тулмашад, харьбяад, ирэн.

Түнхэнэй тэртэ хоёр подрод боложо хубаардаг: ноед даланша хоёр. Мондэ (мондээтэн, мондэ яһан) обогой тоодо яһан дурдагдана: хулшайтан (хулшэ яһан), магатан (марга яһан), мэнтиртэн (мэнтир яһанан). Түнхэнэй острог шадар ажаһуудаг отогуудай тоодо м. Н. Богданов мүн лэ хонют, киркульт, шолот, чичедар, шаранут, ценгенхин (сэнтигэн), заяктайнууд дурдагдана.

Түнхэнэй буряадууд Эрхүү голой хүндыгөөр ба тэрээн руу шудхан ородог Зүүн Саяанай хада уулада байдаг голнуудаар түбхинэнхэй. Хонгоодорнууд эгээ олон бүлгэмүүд юм. Түнхэнэй хонгоодорнуудай дунда ашхай, шуртху, сагаан, моотонго, шуранхан, бадархан гэхэ мэтэ отогууд тэмдэглэгдэнхэй. Гол хубинь хадаа ехэ буряад угуудтай нэгэдээгүй бага отогууд болоно. Тиихэдэ түүрэг хэлэтэ һоёдууд, иркидүүд, мүн урид тунгус хэлэтэ залханууд дэлгэрэнги.

Захааминай буряадууд

Захааминай буряадууд гэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд ороно: хонгодор (мүн саган (сагаан), шурунхан, шуртхэ), тэртэ, хурхуд, хойхо (хойго, hойhо), булбэ (бульбэ, булбу), хоршод (хорчид, хорхид), салжууд (салджиуд, сальжуд), атаган, бурэнгуд (буруунгууд), алагуй, сартул(вкл. шара азарга, зээрдэ азарга, хэрдэг), уляаба (уляба), (долонгуд), дурбэнгуд (дурбэнгууд), боолдой (болдой), соохэр (сохэр), ангад, зунгар, барунгар, галзуд, шоно, тангуд, һоёод, заяктай (заягтай), сэнтигэн, шошоолог, монга. Хойхо угсаатанай томо һалбариин бүридэлдэ (хойго, hойhо, hойхо, сойго, сойсо, сойцо) удаадахи угууд тэмдэглэгдэнхэй: хойхо (хойго, hойhо), дажи, хорчид (хорхид), бурэнгуд, барунгар, зунгар, минаахай, ухин, булбэ ураг, дани. Захааминай тэртэ өөрын түрэлнүүдтэй: ехэ, бага, шагнаан, зодбо, маалинха. Захааминай тэртэнүүдэй үндэһэ һуури бажигадай ба мангадай үенүүд болоно, тэдэнэй нэрэнүүдтэ «бажиган»/«бажинаг» ба «мангуд» гэһэн этнонимуудтай холбоон харагдана.

Мүн захааминай буряадуудай бүридэлдэ иимэ угууд дурдагдана: цонгол (сонгол), баяндай, бахасар, монгол, урянхай, хан-хиргис (хан хиргиз), айшха, донхой, хоогой, хохо, мосхоо, батажаан, аштараг, далахай, яхирмай, алита, ангад, абхай, бохон, жаба, ярангадай, шаглаан, гоноон, бороон, хабарнууд, дайраан, онгорёон, буубэлдэй, хуртага, олёд, уриган, шуртахаан, моотогон, алтан, шудхэ, алтай, турай, хоржоон, судагай, мордуушха, бортоон, шагнаан, зодбо, жодоохон, гуур, улаантан, манза, пайбал, ярхай, попоос, мардан, будуухай, гуринха, бурзай, болхой, тангаан (тангад), монхоо, ходой, обохон, бааял, шара хамган, табаха, шаранхай, гуша, арагата, буха, хара буха, хантай, зармагтай, халзан, шахай, ехэ гохин, бага гохин, хоондо, улзы, улэнтэ, содоор, ханхабай, хаарал, эрхэ, минаахай, шоохой, омойхон, шамайхан, ажахай, хухэ толгой, ноёд.

Захааминай буряадууд Зэдэ голой, тэрэнэй шудхадаг голнуудай эхиндэ Хамар-Дабаан хадын баруун талаар түбхинэнхэй. Ехэ обог отогуудтай нэгэдээгүй бага отогууд үндэһэ һууринь болоно. Үсөөн тоото хонгоодор угсаатан, тиихэдэ булгад, эхирэд бүлэгүүд бии. Сартуул, атаган обогууд XVII зуун жэлдэ Сэлэнгын адагта һуурижаһан обог отогуудай хуби болоно. Һоёдууд ба түнгүүс угсаатан бии: XIX -дэхи зуун жэлэй туршада заяктай ба сэнтигэн гээд буряадуудай түхэл руу шэнгээһэн байна.

Ахын буряадууд

Ахын буряадууд гэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд ороно: боолдой, шуртху, шуранхан, моотонго, тэртэ, даланча, шоошхой, нойод (ноёд), долоонгууд, донгод, хойхо (хойго, hойhо), хоршод (хорчид), саган, булга, муртэн, шонорог, махарог, уляаба, һоёод, иркит, хаасут, онхот (унгут). Ахын тэртэ бүридэлдөө удаадахи дотор түрэлнүүдые оруулдаг: даланша, долоонгууд, ноёд, шоошхой, донгойд (донгод). Ахын буряадууд Аха голой эхиндэ, зүүн-хойто зүгһөө хизаарлагдаһан зүүн Саяан шэлын хүндыдэ, Баруун-урда Зүгһөө ехэ Саяан шэлын голдо түбхинэнхэй. Ахын буряадуудай үндэһэн хадаа хонгоодорнуудай ехэ обогой бүридэлдэ ородоггүй түнхэнэй — захааминай отогуудай түгдэрхэйнүүд-бага обогууд болоно. Хонгоодор угсаатан боолдой, шуртху, шуранхан, моотонго оһын буряадуудай дунда угсаата бүлгэм болоно. Бүри XIX зуун жэлдэ билингвүүд байһан, буряадуудай хажуугаар түрэл түүрэг хэлэеэ хэрэглэдэг отогууд амяараа зогсоно — һоёодууд, иркиты, хаасуты и онхоты.

Баргажанай буряадууд

Баргажанай буряадуудгэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд ороно: абазай (абзай), баяндай, шоно, хэнгэлдэр, булагад, галзуд, сэгэнуд, эмхэнуд, бура, уули (ули, оли, ооли), басай, оторши (оторчин), шарад, хурумша, онгой, хадалай, содой, богол (босогол), согол, нетун. Баргажанай һэнгэлдэрнүүдэй бүридэлдэ удаадахи яһанууд ородог: хонхой, хадалай, хазухай, ульдэй, содой, ухан, номол, екуй (еэхуй), уули (ули, оли, ооли). Баргажанай галзуудай тоодо иимэ һалаанууд нэрлэгдэдэг: тодок, маншуна (маншууна), ходо (хоодо), ухин, яньхин (енхэн), нохой-галзуд, дархан-галзуд. Булгад (булагад) обогтон абзай обогой булгад яһые шоно обогой һалаануудтай нэгэдхэһэнэй үрэ дүндэ бии болобо: богол, согол, нетун (нэтуг). Баргажанай буряадууд Зүүн-хойто зүгтэ Байгал далайда шудхадаг Баргажан голой хүндыдэ түбхинэнхэй. Баргажан буряадуудай бүхы отогууд Зүлхэ Мүрэнэй эхин ба Кудай дээдэ хүнды болон тэрэнэй Муринай шудхадаг голһоо гарбалтай юм. Тэдэнэй ехэнхинь эхирэд ехэ обогой юм. Сэгээнуд, эмхэнүүд, хурумша гэхэ мэтэ обогтон ехэ обогтондо нэгэдээгүй юм. Галзууд ба шарайд обогууд, тэдэнэй угсаатан хориинхидтой тудалдана, Мүн Байгалай баруун талаһаа гарбалтай.

Худариин буряадууд

Худариин буряадууд (байгал-худариин) гэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд ороно: абазай, шоно, олзон, хэнгэлдэр, алагуй, ашибагат, хурумша, сэгэнуд, хайтал, дурлай, галзуд, торгоуд, монгол, хамниган, отонхой, баяндай, бура, зунгар, балтай, нагатай, абаганад, икинад, дархад, тарха, балай-сэгэнуд. Худариин талын дэбисхэр дээрэ шонын угай бүридэлдэ удаадахи һалбаринууд дурдагдана: тумэнтэй, борсой, согол, хамнай, хонхо, балтай, ехэ-шоно, бага-шоно, яртага. Алагуй отог дотор һалбаринуудые оруулдаг: хэрэй и саганаг. Мүн абхан угай һалаанууд дурдагдана: бахадай, батар, альсхан, монсон. С. П. Балдаев галзууд угай һалаа дурдана — дархан-галзууд. Худариин буряадууд Байгал нуурай зүүн эрьедэхи Сэлэнгэ мүрэнэй адагта байдаг Худариин талада түбхинэнхэй. Мүн Баргажан буряадуудтал адли Лена, Мурин голнуудай хүндыһөө гарбалтай зон болоно. Олонхи отогууд эхирэдүүдтэ хабаатай. Тэдэнэрые дахаһан хүнүүд гэбэл, буряадуудай ехэ обог отогуудай тоодо ородоггүй верхоленско сэгээнүүд, хайталнууд, дурлаевецууд, торгоудууд, галзуудууд, шарад, зунгарнууд болон муринска хурумшанууд болоно. Булагад хадаа алагуй, ашибагад, оторхой обогуудай буряадууд болоно.

Сэлэнгын буряадууд

Сэлэнгын буряадууд. XIX -дэхи зуун жэлэй 2-дохи хахадай гэрэл зураг

Сэлэнгын буряадууд гэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд ороно: ашибагад (ашебагад), харануд, цонгол (сонгол), атаган, хатагин, сартул, узон, хурумша (хурумчи, хурумчин), олзон, бумал, табангуд, алагуй, готол, бабай, боян, урянхай, шоно, абазай, галзуд (галцзуд), хонгодор, хасама, хамниган, бошин, шошолог, цоргил, алцутха, тэлэгун, хэнцэх, выбылк, бухари (гадна. бухарай шаргал, улаан азаргануудай угууд), тайши (тайчжи) (мүн хара сагаан тайшинүүд), шири, байдан, чонад, боготул, солон, гозум, бэбэлэг, боленгуд, найман, цохор, батод (баатуд, баатад), хотогойд, юмшой (юншоб, юншооб), номход, илджигид, урлуд, арабтан, арбанад, харчид, шаралдай, абагануд (абгануд), шаван, джарай, дурбэд, хачинуд (хаченуд), зургин, хайтал, богол, булгад, янгуд, муруй, хангин, хогой, Хухэнуты|Хухуйд (хухыд, кхухыд, хухэй), джунджэн, хэнгэлдэр, хотогту, хирчид, дамарин, бани, алатай, халчин, хорчид, салджуд, хуйд (кхуйд), хулмэд, хорлид (хурлад), онход, хэрдэг (хырдык), бунгуд, хурхуд, хатнол, дзэрид-азарбатан, хариан, арбагатан, монгол, дабши, согол, борсой, бухуд, онгод, холдумуй, суламанги, бардам, аргасун, шарайд, батанай, гучид, хирид (кхирид), урлюд, абгад (авгад), сунуд, халбин, дайтхад, арбатан, сойсун, орлод, харидол, загол, горлад, абагад-абгоцол, кирийт-кэригут (хирид-хэрэгүд), урянхай-отонхой, хотокто-юншов, батот-хатагин, солон-солонгон, хойхо, чахар, хотогон, тугчин, урад, горлос (хорлос), джалаир (залаир, залайр), минган, андагай, тэмдэгтэн, табантан, табдайтан, зэльмэн-урянхай, батут-урянхай, баин-урянхай, булуудха (булуд), отог, добо, ходойтон, тимоонтон, энджэтэн, дэнжэтэн, галдантан, досоо бэе, урянх-зэмбэ, гоноонтон, хаахартан, ханхаатан, убур-кирей. Готол-бумал гэжэ ехэ угай бүридэлдэ удаадахи нарайлалга оруулагдана: онход, хангин, бухуд (букуд), холдомой (холдумуй), соломанхи, уута, бардам, арагусан, адушн, енгуд, муруй, хоогой (хогой) и хухыд.

Сэлэнгын буряадууд Сэлэнгэ мүрэнэй дунда ба доодо урасхалда, Зэдэ голой дунда ба доодо урасхалда һуурижанхай. Сэлэнгын буряадуудай этнотерриториальна бүлэгэй бүридэлдэ олон тоото отогууд юугээр тайлбарилагданаб гэхэдэ, энэ нютаг можодо XVII зуун жэлэй тэн багаар Монгол руу — Байгалай зүүн эрье руу тэрьедэһэн баруун буряадуудай отогуудай түгдэрхэйнүүд олоор суглараа. Мүн баруун буряадуудай зарим отогууд Сэлэнгэ мүрэнэй хүнды руу нүүлгэгдэжэ, хасагуудай аймаг руу, энэ дэбисхэрэй хилэ хамгаалхын тула оросой гүрэндэ ороһоной удаа оруулагдаа. Мүн баруун—буряадуудай урда табангуд, атаган, хатагин, сартуул, цонгол (сонгоол) гэхэ мэтэ монгол угсаатан мүн лэ XVII—XVIII зуун жэлэй туршада зүүн-урда зүгтэ Чахар, Ордосһоо баруун зүгтэ Жангар хүрэтэр угсаата Монголһоо зугадагшад энэ аймагта саг үргэлжэ ерэжэ байгаа. Орос гүрэнэй хилэ руу зугадаха ябадал халха монгол, джунгарнуудай хоорондохи дотоодын хэрүүл, мүн манжануудые эзэмдэлгэһээ дулдыдаһан байна. Тогтоһон байдалһаа боложо, угсаата Буряадаймнай энэ газар можодо монголой тала дайдаһаа, Байгал нуурай баруун эрьеһээ обог отогуудай, отогуудай түгдэрхэйнүүдэй ябталаатай тон эреэн угсаатанай зураг бүрилдөө.

«Баруун найман» ба «зургаан эсэгэ»

Табангууд — Үшөөтын дасан

Сэлэнгын буряадууд «баруунын найман» (баруун найманай), «зургаанай эсэс» (зургаан отог) гэжэ хоёр дали боложо хубаардаг һэн. «Баруунаймаан» хадаа цонголнууд, сартуулнууд, атаганууд, табангууд, узонууд, хатагинууд, ашабагадууд ба подгородно (андагай) болоно. «Зурга эсэгэ» хадаа шаралдай-харанууд, бабай-хурамша, готол-бумал, шоно, олзон, алагуй болоно..

Сэлэнгын отогууд

«Сэлэнгын зургаан отогой бии болоһон түүхэ» гэһэн угай бэшэг соо отогууд-отогууд боложо нэгэдүүлэгдэһэн арбаад зүйлнүүд дурдагдана.

Зургаан эсэгэ.Ивалгын «десятка» бабай-хурамша, Сэлэнгын «арбатан» курамша, жаргалантын «арбатан» курамша гэгшэд бабай-Хурамшын отог болодог байгаа; эхирэдэй аймагай Нэгэдэхи отог Шонодо (Чонорудай) гурбан арбаниинь ородог һэн: гильбирскэ «арбатан» шоно, абзайн «арбатан» шоно, харганадай «десятка» шоно; хоёрдохи отогто шоно эхирэд үдэнгин ба Баянгол ороно; дээдэ (дээдэ) оронго олзоборилго, үдхэрэлгэ, баяндай, хэнгэлдэр Ользоной отог байгаа; ивалгын «арбатан» бумал-готолов, ангинай «арбатан» бумал-готолов, оронгын готол-буумал, загастайн готол-буумал, сутойн готол-буумал Бумал-Готольско оток байгаа; алагуй-иройн «десятка», эбэр (убэр) инзагатын «арбатан» алагуугай отог байгаа.

Л. Л. Абаевагай ёһоор, Отог Харанут Сэлэнгын буряадуудай бүридэлдэ зургаан арбаад: булагат-далай-харанут, доодооронгын шаралдай-харанут, загастайн харанут, ивалгын буян, жаргалантын абганат, тохойн буян. Тус отогой бүридэлдэ «Ивалгын буряадуудай уг гарбал» гэһэн ном соо долоон арбаад дурдагдана: ивалгын шаралдай-харанууд, дунда (дунда) харанууд, загастайн харанууд, доодо (доодо) оронгын харанууд, ивалгын буяннууд, жаргалантын абаганууд, тохойн буяннууд.

Мүн харанут дүрбэн отогууд дурдагдана: Сэлэнгын Харанут отог, Сэлэнгын Енхорой Харанут отог, Иройн Харанут оток, Чикойн Харанут отог. Сэлэнгын Харанут отог харанут, далай харанут үенүүдһээ бүридэдэг байгаашаралдай, боян, абаганут, ша-ван, чжарай, дурбэт, хашхай ураг (один из ашибагатских ураков); Селенгинский Енхорский Харанутский оток (II Сэлэнгын-Харануудай отог) — харанут, абаганат; Сүхын Харануудай отог — харанут, хасама, хонгодор, хамниган, бошин, шишелок, ашбагат, боян; Юрөөгэй Харануудай отог — далай-харанут, шаралдай, дабши, мүн тиихэдэ, багсаамжалгаар булуудха.

Баруун найман.«Баруун найман» иимэ отогууд байгаа: ашабагадуудай отог, атаган хоёр отог, сартуулнуудай хоёр отог, табангуудай гурбан отог, Хадын дорохи отог (андагай), узонуудай отог, хатагинуудай отог, сонгоолнуудай ото.

Ивалгын отогууд

Ивалгын дасан. Итигэловэй Хамба ламын ордон

Ивалгын буряадуудай бүридэлдэ удаадахи отогууд ородог: эхирэдүүд: шоно, абазай, олзон, баяндай, балтай, хэнгэлдур; булагад: алагуй, бубай, буян, готол, хойбо, енгуд, шаралдай; мүн Ивалгын буряадуудай дунда удаадахи отогууд тэмдэглэгдэнхэй: ашаабагад, абаганад, галзуд, хайтал, харануд, хурамчи, торгоуд, атаган. Алагуй обогтон одойн дотор угаар харуулагдана. Одой борной һалаагаар (борнойтон ог) харуулагдана. Шоно уг Алагуй обогтон одойн подродоор харуулагдана. Одой борной һалаагаар (борнойтон ог) харуулагдана. Шоно уг подродуудаар харуулагдана: хамнай-шоно, согол-шоно, борсой-шоно. Согол-шоно өөрынгөө ээлжээндэ адаг-шоно һалаагаар харуулагданахаруулагдана: хамнай-шоно, согол-шоно, борсой-шоно. Согол-шоно өөрынгөө ээлжээндэ адаг-шоно һалаагаар харуулагдана.

Ивалгын буряадуудай үенүүд. Хамнай-шоно дунууд үеын, борсой-шоно үеын буянтай үеын зоноор харуулагдана. Харанууд угай һалаа-шаабаан харанууд дурдагдана. Ивалгын аймагай олзонуудай бүридэлдэ удаадахи үенүүд илгагдаа: улахай, ханхай, ахурга, баянгаза, тураха, хаптагай; хэнтэй угай бүридэлдэ: бирту; бүүбэй угай бүридэлдэ: олохор; буин угай бүридэлдэ (буян, буянгууд): аржагар, хомосожи; готол угай бүридэлдэ: Үлзэй, буумал, уута; Шаралдай угай бүридэлдэ: Хуриган, багай; Хурамчи Угай бүридэлдэ: шаатха, сабаахи; харууд угай бүридэлдэ: шархи; хойбо угай бүридэлдэ: холтоши; атаган угай бүридэлдэ: тубшэнтэн. хурамчи угай бүридэлдэ: шаатха, сабаахи; харууд угай бүридэлдэ: шархи; хойбо угай бүридэлдэ: холтоши; атаган угай бүридэлдэ: тубшэнтэн. «Ивалгын буряадуудай уг гарбал» гэжэ ном соо шаралдай-харанууд отогой һалаа дурдагдана: холхотон, һамагантан, петруутан; род готол-буумал: ламатан, жабутан, шаратан, пулутан, улаантан-башкир; уг буян (буин): баалахан. Оронгын олзонуудай угай бэшэгүүд соо мүшэрнүүд тэмдэглэгдэнхэй: улаахан олзон, багдал, харал олзон, моной; оронгын харануудай: далайн харанууд, хандабайн харанууд, шаабан харанууд, хандабай-шаралдай харанууд.

Хориин буряадууд

Хориин буряадууд нютаг газарай үндэһэн угуудай бүлэгэй бүридэлдэ ородог: галзуд, хуацай, хубдуд, шарайд, гучид, аргана, худай, бодонгуд, халбин, батанай, сагаан. Хори буряадуудай нютаг газарай үндэһэн угуудай бүлэгэй бүридэлдэ мүн эхирэд отогууд ородог: шоно, һэнгэлдэр, ользон, булагад отог алагуй, баруун-буряад отогууд: хайтал, нохой (ногойуруг). Хориин буряадууд зүүн тээһээ Үлирэй шэлээр хизаарлагдаһан үргэн ехэ дайдада түбхинэнхэй. Хүн зоной гол хубинь Сэлэнгэдэ шудхадаг Үдэ голой хүндыдэ, Хёлго голой хүндыдэ ба Сэлэнгэһээ зүүлжээ шудхадаг голнуудтань һуурижанхай. Хори буряадуудай нютаг газарай үндэһэн угуудай бүлэгэй ехэнхи хубинь арбан нэгэн отогһоо бүридэһэн хори гэжэ ехэ обогой түлөөлэгшэд болоно. Энэ нютаг можодо Баргажанай голһоо гарбалтай зон үсөөн тоото: эхирэдэй шоно ба һэнгэлдэр отогууд.

Агын буряадууд

Агын буряадууд гэһэн нютаг дэбисхэрэй үндэһэн угай бүлэгүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд ородог: галзууд, харгана, хуасай, хубдууд, шарайд, бодонгууд, худай, сагаан, халбин, сахалтуй. Агын буряадууд Онон мүрэнэй адагта, Ага голой хүндыдэ (Онон мүрэнэй шудхал) ба Энгидэй голой дунда урасхалда нютагжанхай. Гол түлэб, агын буряадууд хори угсаатанаар түлөөлэгдэнхэй, бэшэ бүлэгүүд үсөөн тоотон болоно, тэрэнь захиргаанай нэгэжэ болодоггүй һэн.

Шэнэхээнэй буряадууд

Шэнэхээнэй буряадууд

Шэнэхээнэй буряадууд'гэһэн нютаг газарнуудай үндэһэн угуудай бүлэг Хитад Уласта Үбэр Монголой Хүлэн-Буйр хотын тойрогой Эвенк хушуунай Шэнэхээн нютагта шэнэхээнэй буряадууд. Хитад руу нүүжэ ошоһон бүлэг гол түлэб агын буряадуудһаа (ехэнхидээ хориин найман отогой түлөөлэгшэдһөө), баргажанай ба сэлэнгын буряадуудай багахан хубиһаа бүридэдэг һэн. Агын буряадуудай бүридэлдэ заншалта ёһоороо хори-буряад 8 отог илгаруулна: харгана, хуацай, галзууд, сагаан, шарайт, хүбдүүд, бодонгууд болон хальбан. Энээнһээ гадна агын буряадуудай бүридэлдэ мүн лэ хори-буряад уг худай болон буряад отог сахалтуй гээд илгаруулагданхай. Мүн агын буряадуудтай хүршэ ононой хамнигад ажаһуудаг. Шэнэхээндэ буряад хилын саана нүүжэ ошогшодой багахан хуби Буряадай Баргажанай, Хориин, Бэшүүрэй, Сэлэнгын, Зэдын аймагуудһаа гарбалтай зон болоно. Шэнэхээнэй буряадуудай мэдээсэһээр, Хүлэн-Буирта ганса үбэр байгалай буряадуудай үри һадаһад бэшэ, Харин Байгалай Үмэнэһөө гарбалтай зон ажаһуудаг: боохоной (идын) ба балаган буряадуудай үри һадаһад.

Монголой Буряадууд

Оросой Холбоото Уласһаа гадуур буряад угсаатанай эгээл ехэ хубиие түлөөлдэг монголой буряадууд '" "мүнөө үедэ буряадууд Дорнод, Хэнтэйн, Түбэй, Орхоной, Дархан-Уулын, Сэлэнгын, Булган, Хүбсэгэлэй, монголой забхан, архангельска аймагуудта. Гэхэһээ гадуур, Буряадууд Дархан, Эрдэнэт, Багануур гэхэ мэтэүйлэдбэрилгын түбүүдтэ ажаһуудаг.

Хэнтэйн аймаг гол түлэб хори-буряадууд ажаһуудаг (угууд: цагаан, галзууд, бодонгууд, шарайд, хальбин, батнай, худай, гучид, хубдууд, харгана, хуацай, гадна, баатад, баргужин, гахан, олхонуд, хурлаш, чонод, хар намяад, шарнууд, шээжин); Сэлэнгын аймагта сэлэнгын буряадуудай үндэһэн арадуудай ажаһуудалай бүлэгэй түлөөлэгшэд голлодог (угууд): абгад, атаган-цонгол (атаган сонгоол), харануд сонгоол, узон сонгоол, ач абгад, ашибагад, баатад, баруун абга, батнай, бодонгууд, булган-харнууд, гучид, юншээбуу (еншөөбу), урлууд, узон, олед, поонхон, хамниган, хангад, хар намяд, хатагин, хирид, шарнууд, чонос); Дорнод аймагта ехэнхинь агын буряадууд байдаг (Угууд) цагаан, галзууд, бодонгууд, шарайд, хальбин, худай, гучид, батнай, харгана, кроме них, шонос, буурал, абзай, хурамши, олзон, бахи); Хүбсэгэл, Булган аймагуудта хонгоодор, булагат обогуудай түлөөлэгшэд булюу байна (угууд: тэртэ, шошоолог, хурхууд, долоод, урянхан, хавхчин, хонгоодор, хурхад, уляад, тараач, мормонтонгууд, галзууд, шоно, уляаба, шарнууд (шарануд), хойхо, сартуул). Хубсаһа хунараа һэлгэхэ буряадуудай бүридэлдэ түнхэнэй буряадуудай үри һадаһад, булган буряадуудай бүридэлдэ — захааминай буряадуудай үри һадаһад ородог.

Түб аймагай Мүнгэнморьт сомондо хори буриад, агын буриад, сонгоол буриад гэһэн гурбан угсаатанай түлөөлэгшэд ажаһуудаг. Түб аймагай сонгоолнуудай бүридэлдэ удаадахи отогууд ородог: сонгоол ястай, сонгоол буриад, тавангууд сонгоол, ашаавгад сонгоол, сартуул сонгоол, хурумши сонгоол, атаган сонгоол. Энээнһээ гадна Монголой буряадуудай дунда хондо, хорчид отогуудай түлөөлэгшэд, мүн хяадяһанууд дурдагдана. Монголдо барга (баргад, баргас) гадна баргын удаадахи һалаанууд бүридхэлдэ абтанхай: баргуджин, баргуты-дархаты, дагуур барга, чавчин барга (чибчин барга), солоон барга, ухэр барга, хунтан барга, баргамууд, баргачуул нар, баргачууд (баргучуул), харгана, сөөхэр, джорон, галзууд, үзөөн, хувдууд (хүвгүүд), шарайд, джалаир, хуасай, авгачуул (авгашуул), гушид, хуйслэг (күйслэг), худай, хурлат, хагшууд, хангин, сээжин, жоргоон, дайртан, еншөөв, цагаан ураг, улиад, бодонгууд, номчин (нумчин), алгуй, хонтой, халвин, авхан, гүжиан, сээрчин. Булгадар (Убсунурай аймаг), булган (Забхан аймаг), булга (Дунда-Гобиин аймаг), булгад (Хэнтэйн аймаг), булгачин (булгачид), булгач (Урда-Гобиин ба Дунда-Гобиин аймагууд) гэһэн үндэһэн нэрэтэй түрэтэй хүнүүд Монголдо ажаһуудаг.

Хүбсэгэл, Забхан, Архангайн, булган, Монголой Түб аймагуудай дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг ашибагадуудай үри һадаһад, заримдаа харяад гэһэн этнонимые абажа ябагшад болоно. Харяадуудай бүридэл угай удха: зүүн хадаран, баруун хадаран (баруун хадаран), баруун хадаран (зүүн хадаран), дунда хадаран (дунда хадаран), сахлаг сагаан хариад. Ашибагадта уг гарбалаараа дүтэ угууд болоно: абгатууд (авгатууд, awãgãtèŭd), баруун абга, зуун абга, мүн тиихэдэ зүбөөр лэ абга. Хариад угсаатанай нэрые абажа ябагшад мүн Ангар мүрэнһөө XVII зуун жэлдэ нүүжэ ошоһон угууд болоно: Булган аймагта ажаһуудаг шарайд-харяад, мүн Хангайһаа хойшоо тараһан янгуд-хариад.

Энээнһээ гадна Монгол Алтайн ба Хубсугулай дэргэдэхи олон угсаата бүлэгүүдэй бүридэлдэ ородог, дербедүүдэй бүридэлдэ угууд буряад уг гарбалтай юм: барга (баргас, баргад), шарнууд, булгадар, шарайд (шарагууд, шард), булгад, хурумши; баят монголнууд: баргамууд, булгадар, хурамши (хурумши), шарайд, хухнууд, шарнууд; олётууд: боролдой; захчинууд: хурмаштынхан, мухлайнхан; хотогойтууд: буриад, барга, хариад, ач хариад, чивчин барга (чибчин барга), ухэр барга, баргачуул нар; дархадууд: буриад, кариад (хариад), маанжраг, хорломай, эрхид, шарнууд; мянгатад: барга; басигитов: хухнууд; алтайн урянхайнууд: буриад, тунхэн, эрхит; мүн иргид угсаатанай бүлэгэй бүридэлдэ: галжан (галзууд) иргид. Торгуудай бүридэлдэ угууд: сартуул, шарнууд, ехэ шарнууд, бага шарнууд, гучин. Монголой Ховд аймагай Булган (Ховд) сомоной дэбисхэр дээрэ иимэ угууд тэмдэглэгдээ: булган, сартуул, тэртэ, үжээд, хариад, хонгодор, хорь, шарагчууд, шаргадуул, шарнууд, ик шарнууд, бага шарнууд, гучин. Хүбсэсэгэлэй долоон угай долоон һалаануудай нэгэн гэгшэ хориод (хариад)гэжэ нэрэтэй. Узумчиннүүдэй бүридэлдэ иимэ угууд тэмдэглэгдээ: шарнууд, баргачууд (баргучуул), янгаад, буриад, бодонгууд, сартуул, галзуу.

Ажаглалтанууд

Ссылкэнүүд

• Иркипедия — Хонгодоры (ород хэлэн). irkipedia.ru. Дата обращения: 22 январь 2026.
• Иркипедия — Булагаты (ород хэлэн). irkipedia.ru. Дата обращения: 22 январь 2026.
• Иркипедия — Эхириты (ород хэлэн). irkipedia.ru. Дата обращения: 22 январь 2026.
• Бурятские хроники «Доклад о происхождение одиннадцати хоринских родов» (ород хэлэн). vostlit.info. Дата обращения: 25 январь 2026.