Буряадууд

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Буряадууд
буряад, ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ (burjaad)
Другие названия барга-буряад[1][2]
баргуты
бурят-монголы (1917—1956 гг.)
Экзоэтнонимы братские люди, браты (XVII—XVIII вв.)[3][4]
Этноиерархи
Яhан монгол угай
Арадуудай бүлэг монгол арадууд
Юрэнхы мэдээлэл
Хэлэн бурятский
Шажан мүргэл буддизм (махаяна), шаманизм
В составе монголшууд
Мүнөөнэй нютагжалга

Бүхыдөө: 550—690 мянгаад. (сэгнэлтэ)

  Орос Улас : 460 053 (тоо бүридхэлгэ 2021)[5][6] —   Буряад Улас : 295 273 (2021)
—   Иркутская область : 74 746 (2021)
—   Үбэр Байгалай хизаар : 65 590 (2021)
—   Якутия : 6542 (2021)
—   Москва : 2842 (2010)
—   Новосибирская область : 1312 (2010)
—   Санкт-Петербург : 1287 (2010)
—   Красноярский край : 1051 (2010)
—   Хабаровский край : 1009 (2010)
—   Приморский край : 982 (2010)
—   Томская область : 878 (2010)
—   Сахалинская область : 567 (2010)
—   Магаданская область : 412 (2010)
—   Амурская область : 406 (2010)
—   Камчатский край : 335 (2010)
—   Кемеровская область : 207 (2010)
—   Тыва : 313 (2010)
—   Ямало-Ненецкий автономный округ : 169 (2010)
—   Чукотский автономный округ : 149 (2010)
—   Калмыкия : 107 (2010)
—   Еврейская автономная область : 71 (2010)
—   Республика Алтай : 64 (2010)

  Хитад : от 70 000 до 164 000 (оценка)

  Монгол орон : 43 661 (2020)[7]

  Казахстан

 : 346 (2009)
Түүхэтэ нютагжалга
в районе оз. Байкал и притоков рек Аргунь, Онон
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Буряадууд (ород хэлэн Буряты), (өөрын нэрэ — буряад зон, буряадууд, ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ) — Монгол хэлэтэ арадууд, Байгал далайн шадарай газар дэбисхэр дээрэ ажамидарһан хамтын соёл түүхээрээ нэгэдэһэн монгол — буряад хэлэтэ арад[8][9].

Юрэнхы мэдээлэл

Буряадуудай элинсэг хулинсагуудынь Байырку ба Курыкан отогууд гэжэ тоологдодог[10]. Эдэ омогууд Байгалай шадархи газарнуудые VI зуун жэлһээ эхилжэ эзэлэн ашаглаа. Энэ үедэ тэдэ элдэб нүүдэлшэ уласуудай бүридэлдэ байгаа. Уйгар хаанта уласай һандаржа, X зуун жэлдэ монгол хэлэтэй хитануудай бэхижэһэн ушарһаа Байырку һууринай түб зүүн (мүнөөнэй Үбэр Байгалай хизаарһаа) тээһээ баруун тээшээ (мүнөөнэй Буряад орон) руу нүүлгэгдэжэ, Куканарнуудтай нягта холбоотой болоһон юм[11][12][13][14][15][16][17][18]. Монголой эзэнтэ гүрэн байгуулагдаха үедэ Байгалые тойроод байһан газар (Угсаата Буряад орон) Баргажан-Түхэм гэжэ нэрэтэй байгаа. Саашадаа эдэ газарнууд монгол гүрэнэй бүридэлдэ оруулагдаа. XIII зуун жэлэй эсэстэ Монгол эзэнтэ гүрэндэ болоһон үндэһэтэн хоорондын дайнай үрэ дүнгөөр буряадууд газар нютагаа орхихо болоод, Баруун Монгол руу нүүхэ баатай болоо хаш. Монголой эзэнтэ гүрэнэй һандарһанай һүүлдэ Ойрадай эхин бэшэгүүд соо Баргу-Буряад гэжэ нэрлэгдэһэн буряадууд, Ойрадай хаан түрэ байгуулгада хабаадалсаһан юм. Удаань тэдэ XV зуунай хоёрдохи хахадта (Үбэр Монгол) Урда Монгол руу нүүжэ, тэндэ Юншиебу монгол түмэнэй бүридэлдэ ороһон байна. XVI зуун жэлэй эхиндэ Юншиебу туманууд хэдэн хуби боложо хубаарһан. Багсаамжалагдаһаар, XVI зуун жэлэй хоёрдохи хахадһаа XVII зуун жэлэй эхин болотор буряадууд Байгал шадар бусажа ерэһэн гэдэг. Ойрад-Халхын дайнай үрэ дүнгөөр буряадуудай нэгэ хубинь Ойрад тайшаануудай мэдэлдэ абтаа[19][20][21], тиигээд зариманиинь халха хаашуулай дээдын эрхые хүлеэн зүбшөөрхэ баатай болоһон.

1727 ондо Ородой Эзэнтэ гүрэн ба (Цин) Хитад эзэнтэ гүрэнэй хоорондо Бүринэй хэлсээ баталагдажа, буряадууд хоёр гүрэнэй хоорондо хубаагдаа. Тэдэнэй ехэнхинь Ородой дэбисхэр дээрэ, бэшэниинь Хитадай дэбисхэр дээрэ үлэһэн байна.

Мүнөө үедэ буряадууд Оросой Холбоото Уласта (Буряад Улас), Эрхүү можодо, Үбэр Байгалай хизаарта), Хитадта (Үбэр-Монголой автономито хизаарай Хулунбуир хотын тойрог) ба Монголдо (Дорнод, Хэнтэй, Сэлэнгэ) ажаһуудаг. Ниитэ тоо, элдэб тоосоогоор, 550,000 гэжэ багсаамжалагдадаг[9] 690 000 хүрэтэр[22][23] человек.

Ород гүрэндэ өөрын хэлэ бэшэгэй гуримаар монгол хэлэнүүдэй нэгэн болохо буряад хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг. Монголдо ба Хитадта монгол хэлэнэй нютаг хэлэн гэжэ тоологдодог.

Һүзэгтэй буряадууд гол түлэб Сибирьтэ Буддын шажан, бөө мүргэл баримталдаг. Буряад буддын шажантан Хойто Буддын шажанай (Махаяна) дагагшад. Бөө мүргэл өөрынгөө эрьесэгээр бүхы буряадуудай дунда ямар нэгэ хэмжээгээр дэлгэрһэн аад, заншалта ёһоороо Эрхүү можын зарим буряадуудай болон Хитадай хуушан Баргудай дунда эгээл хүсэтэй нүлөө үзүүлдэг.

Ажаһуудаг гол гүрэнүүдтэ буряадуудые монголшуудай угсаатанай нэгэ гү, али тусгаар, бэеэ дааһан үндэһэтэн гэжэ тоолодог. Ородой Холбоото Уласта буряадуудые монголһоо тусгаар үндэһэтэн гэжэ тоологдодог. Монголой хүн зон монголшуудай бүлэг үндэһэтэнэй нэгэн гэжэ тоологдодог, харин барга ба буряадууд ондо ондоо угсаатан гэжэ тоологдодог. 2010 ондо үнгэргэгдэһэн Хитадай Арадай Уласай хүн зоной тоо бүридхэл соо буряад хэлэтэй хүнүүдые Хитадай монголшууд гэжэ албан ёһоор хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн 56 яһатанһаа илгадаггүй.

Яһатанай нэрэ

Магадгүй, буряадуудай анханай ниитэ нэрэмжэ хадаа «барга» гэһэн этноним байгаа. Юундэб гэхэдэ, түүхэтэ монгол ба ойрадай эхи үгэнүүдтэ буряадуудые ехэнхидээ «баргудууд» гү, али үсөөн ушарта «барга-буряадууд» гэжэ нэрлэдэг.[24][25]. Ород гүрэнэй дотор буряадуудай үндэһэ яһатанай дэбисхэр хубаагдаһанай удаа «аха дүү арад» гэһэн экзо-этноним буряадуудай нэрэмжэ боложо, удаань «буряадууд» хэрэглэгдээ, харин Цин гүрэндэ гансал «баргут» гэһэн этноним хэрэглэгдээ. Гэхэтэй хамта, хилэ дабажа нүүһэн нэгэ бүлэг буряадуудые Ород гүрэндэ («аха дүү»), Цин гүрэндэ («баргут») ондо ондоогоор нэрлэжэ болохо байгаа[26] Ород гүрэндэхи буряадуудай өөрыгөө нэрлэхэ нэрэ зэргэдэ «барга-буряад» гү, али «баргут» гэһэн угсаатан 18-дахи зуун жэлэй хоёрдохи хахад болотор шэнжэлэгшэд оло дахин тэмдэглэжэ байгаа, харин 19-дэхи зуун жэлдэ лэ Ород гүрэндэ буряадууд өөһэдыгөө гансал «буряадууд» гэжэ нэрлэдэг байгаа. Цин эзэнтэ гүрэнэй баргууд өөһэдыгөө «буряадууд» гэжэ хэзээшье нэрлээгүй.

Буряад хүнэй дүрсэхэн хэсэг «Орос гүрэнэй арадууд»

«Баргууд». Ц. Б. Цыдендамбаев Байырку, Баргууд гэһэн этнонимуудай удхын нэгэдэлые гэршэлһэн байна: «Ямаршье ушарта түүрэгүүдэй өөһэдын нэрэнүүдые түүрэг хэлэн дээрэ оршуулжа, хариин отогуудые нэрлэхэ заншалтай байһан тухай һонирхолтой баримтанууд бии. Жэшээнь, түрэгүүд баргудуудые байырки гэжэ нэрлэдэг байһан гэжэ мэдээжэ. Гэхэ зуура, тюрк хэлэнэй байырки гэһэн үгэ ‘анханай; эртэ урдын’» [Юдахин К. К. Кыргызско-Ород толи, н. 99] ба, тиимэһээ, ‘шэрүүн; анханай; эртэ урдын; патриархальна’ гэһэн удхатай монгол баргатай тон адлирхуу[27]. Иимэ этимологиие Д. Д. Нимаев дэмжэнэ.

Буряадууд. «Буряад» гэһэн этнонимай бии бололго арсалдаатай, хүсэд баримталагдаагүй, дүүрэн ойлгогдоогүй үлэнхэй. «Буряад» (Буряад) гэһэн этноним анха түрүүшынхиеэ «Монголой нюуса тобшо» соо дурдагдаһан гэжэ хэлэгдэдэг.

Гол баримтанууд

  1. Хакас хэлэнһээ пыраат гэһэн үгэһөө, «бури» (тюрк) — шоно гэһэн нэрэ томьёо руу бусажа, угсаатанай шүтэдэг тотемэй шэнжые дурадхана, гэбэшье, мүнөө болотор монгол хэлэтэй ниигэм шоные омогой тотем амитан гэжэ хүндэлдэгые харуулһан баримтанууд үгы[28]. Хакас хэлэндэ б гэһэн тюркэ хэлэнэй ниитэ абяан п гэжэ үгүүлэгдэнэ. Иимэ нэрэ доро ород хасагууд хакасуудай элинсэг хулинсагуудһаа зүүн зүгтэ ажаһуудаг баруун буряадуудай элинсэг хулинсагуудые мэдэхэ болоһон байна. Саашадаа «пыраат» гэжэ үгэ ород хэлэн дээрэ «аха» боложо хубилгагдаһан, Ород гүрэнэй доторхи бүхы монгол хэлэтэй ажаһуугшадта дамжуулагдаа (браты, братские люди, брацкие мунгалы) удаань эхирэдүүд, булагадууд, хонгоодорнууд]] ба хори-буряадууд буряад гэһэн түхэлөөр ниитэ өөрыгөө нэрлэхэ үгэ болгон абаһан байна.
  2. бу — 'буурал гэһэн үгэнүүдһээ, дүрсэлэлгын удхаар хуушан, эртэ урдын ба ойрот — ойн арадууд, юрэнхыдөө урданай (үндэһэн) ойн арадууд гэжэ оршуулагдана.
  3. Д. Банзаров «буряад» гээшэ бурут гэһэн этнонимэй абяанай түхэл гэжэ тоолодог байгаа (Бургут)[29]. Бүрэт гэһэн этноним «бури» гэһэн үгэһөө эхитэй. «Бүри» гэһэн үгын удха шоно гэнэ. Шонын нэрэһээ гадна, мүн үнгэ (костюм) — буурал, боро саарал, хара үнэһэн гээд тэмдэглэдэг байгаа[30].
  4. бури гэжэ үгын удха — бургааһан[31]. Монгол хэлэндэ бураа — «шэрүүн ой», «ойн тайга», «хада дээрэ гү, али талада обоогоор гү, али зуруудаар ургаһан ой» гэһэн удхатай[32].
  5. А. Г. Митрошкина этнонимай перс хэлэнэй буряа — мат, хазаар, тростниг, камыш гэһэн үгэһөө гараһан байжа болохо тухай һанамжаяа мэдүүлээ[29].
  6. «буриха» гэһэн үгэһөө — «зайлаха»[33]. Сяньбэй гэһэн угсаатанай анханай нэрэ: Бурут — эсэргүүсэгшэд, ондоогоор хэлэбэл, Сяньбэй (Монгол прото-Монголшууд) угсаатанһаа гараһан сэрэгэй гол бодол үзэл сурталые зүбшөөдэггүй хүнүүд. Энэ нэрэ эртын монголшууд монголшуудай булимтаран абалгын эхин болотор хэрэглэжэ байгаа. Монголой сэрэгүүдэй протобуряад арадай дэбисхэр руу урагшаа ороходонь, «Энэ буряад ошоһон зон» гэжэ монголшууд хэлээ һэн. Тэрэ сагhаа «буряад» гэжэ нэрэ тогтоhон[34].

Арадай нэрэмжэ аман зохёолдо

Аман зохёолнууд болон түүхын хүшөөнүүд соо Асуйхан, Буряадай, Баргу-Батор, Баргудай-Мэргэн болон бусад нэрэнүүд дурдагдадаг. Буряадай угай домогуудай мэдээжэ үльгэрэй баатарлиг гол нюур хадаа Буряадай — бөө Асуйханай хүбүүн, Олодой ба Хоридой ахань, Эхирэд, Булагад хоёрой эсэгэ. Тэдэнэй нэрэнүүд буряад угсаатанай уг гарбалнуудые харуулна: олёт, сэгэнут, хори-буряад, эхирид ба булагад[35].

Буряадай угай бэшэгүүд соо Баргу-Батор элинсэг гэжэ бии[36]. Аман зохёолой үгөөр Буряадай хадаа Баргу-Баторай хүбүүн, Олёодой ба Хоридой хоёрой аха[29].

Зарим шэнжэлэгшэдэй һанамжаар, Буряадай-Мэргэн монголшуудай домогто элинсэг болохо Бүртэ-Чино (шонын) адли нэрэ болоно, тиихэдэ Буряадай ба Бүртэ нэгэ үгын абяанай түхэлнүүд болоно[35][29]. Бүртэ-Шонын (Буртэ-Чино) — Саарал Шоно[37]) эртэ урдын угсаатан Чонос -чинос, буртэ-чино гээд харуулагданхай[38], буртэ-чинос[36]). Байгал шадарай хизаар газар дээрэ «Буряад» гэһэн нэрэмжэ гансал «Монголой нюуса түүхэ, Монголой нюуса тобшо» соо дайралдана[39]. Ородуудай ерэхэ үедэ «буряад» гэһэн этноним доро тусгаар омог, угай байгаагүй[40]. Зарим шэнжэлэгшэдэй тэмдэглэһээр, буряад этноним анхандаа булагад отогто хабаатай байгаа[36].

Зарим шэнжэлэгшэдэй баримталһаар[36], «Нюуса тобшо» соо «айриуд-бүйрүүд» гэһэн холбуулал[41] ойрад ба бурият («ойрад-бурят») гэһэн этнонимуудые харуулна.[36].

Үндэһэн яһатанай түүхэ

Мүн үзэхэ:История баргутов до 1734 года

Урдын түүхэ

Буряадууд түүхын талаар элдэб угсаатанһаа: монгол арадуудһаа[42], түрэг арадуудһаа[42], тунгус-манжуур ба самоди арадуудһаа бүридэһэн байгаа[43][44]. Байгал шадарай эртэ урдын ажаһуугшад тунгус-манжа, самоди уг отогууд байһан гэжэ багсаамжалагдана[42][44].

Мүнөө үедэ олонхи шэнжэлэгшэд буряадуудай уг гарбалые Динлин — теле отогуудай нэгэдэлэй бүридэлдэ байһан Дунда Азиин нүүдэлшэ байырху ба хурыхан отогуудтай холбоотой гэжэ тайлбарилдаг.

Байгал шадарай дайдада байрху тухай анха түрүүшынхиеэ манай эрын V—VI зуун жэлнүүдһээ хэлэгдэһэн. Эртэ урдын түрэг ба теле отогууд нэгэдэжэ, Жужаанай хаанта засагые бута сохин диилэһэнэй удаа зарим теле отогууд Байгал далай ба Хэрлэн мүрэнэй шадархи газарнуудые эзэмдэбэ[45]. Сүүгэй ном соо бэшэгдэһэнэй ёһоор, Баярхүүнүүд Туул мүрэнэй (Сэлэнгэ мүрэнэй һаба) хойто зүгтэ дурдагдана. «Тэдэнэй газарнууд үргэн уудам байгаа, зүүн зүгтэ Хэнтэй-һээ Мохе (омогууд) нүүдэлшэдэй буусанууд хүрэтэр, ондоогоор хэлэбэл, Сунгар голой нюруу хүрэтэр, хойто зүгтэ Хэрлэн голые гаталжа, хойто зүгтэ хүрэжэ, тэдэнэй хилэ хүрэһэн шэнги; хадата тайга»[46]. Энэ үедэ Байрхүнүүд Түрэгэй хаанай засагай бүридэлдэ байһаншье һаа, ходо буһалгаа хэжэ байгаа. Түрэг хаанай засагай һандарһанай удаа Сяньтуо хаанта засаг, Тан эзэнтэ гүрэн ба Хоёрдохи Түрэг хаанай]] хаанта уласай бүридэлдэ оробо[45]. Байрхүнүүдэй нүүжэ ябаһан газар Ер-Байрхүү гэжэ нэрэтэй байгаа. Тэрэ үедэ тэдэниие Ехэ Иркинууд захирагшад ба эльтебернүүд ударидажа байгаа. дансануудай гэршээр, тэдэ мал үсхэбэрилгэ (гол түлэб адуу үсхэбэрилгэ), агнуури болон зарим талаараа хүдөө ажахы, түмэр болбосоруулга эрхилдэг байгаа[47]. Ехэнхи шэнжэлэгшэд Байырху угсаатаниие түрэг хэлэтэй омог гэжэ тоолодог, гэбэшье, энэ асуудал үшөөл арсалдаатай зандаа. Д. Д. Нимаев Байырху угсаатаниие монгол хэлэтэй угсаатан гэжэ тоолохо шалтагаан бии гэжэ шэнжэлээд, тэдэниие Баруун Үбэр Байгалай хизаарай зүүн-хойто хэһэгтэ байрланхай гэжэ тоолоно[42].

Энэ үедэ хурыхэнууд хойто захада ажаһуужа, Түб Азиин тала дайдын зүрилдөөтэ ажабайдалда эдэбхитэйгээр хабаададаггүй байгаа[48]. Түрэг хаанай орондо Уйгар хаанта засаг байгуулагдажа, тэрээндэ Тэлэ отогуудай нэгэдэл ехэхэн хубитай үүргэ гүйсэдхэдэг һэн[49][48]. 840 ондо Хиргиз хаанай (Енисейн киргизүүд) Уйгар хаанта уласай ниислэл хотые эзэмдэжэ шатааһан, тэрэнэй оршон байдалда түгэсхэл табиһан.

Баргажан — Түхэм IX—XIII зуун жэлнүүд

Уйгуурай хаанай засагай һандарһанай һүүлдэ, зарим эрдэмтэдэй һанамжаар, Хурыхэнууд Хиргизэй хаанай засагай дарлалта доро байгаа. Хурыхэнуудай эзэмдэлгэнүүд тухай манай үе хүрэтэр хадагалагдаһан бэшэмэл хүшөөнүүд энээниие гэршэлнэ. Мүн Кыштымууд — хиргизүүдэй дунда тэдэнэр дурдагдаһан гэршэлгэнүүд бии. Гэхэ зуура хэргызүүдэй гүрэн зүүн тээшээ хурыханууд хүрэтэр нэмжыһэн гэжэ хэлэгдэһэн бэшэмэл бусад гэршэнүүд бии. Тэрэ гэбэл, энэ мэдээгээр хурыхэнууд Киргиз хаанай мэдэлдэ байгаагүй гэжэ элирнэ. Тэрэ гэбэл, энэ мэдээгээр курыканууд Киргиз хаанай мэдэлдэ байгаагүй гэжэ элирнэ. Гэбэшье, 9-дэхи зуун жэлэй дунда үеэр Хыргызуудай эрхэ мэдэлэй эгээн үндэр дэбжэлтын үедэ хурыханууд Хыргыз хаанай гүрэнһөө нэрэ томьёогоор дулдыданги байһаниинь магадгүй[12].

Уйгуур хаанай һандарһанай һүүлдэ байырхуугай хуби заяан тухай тодорхой мэдээсэл үгы, ямаршье ушарта тэдэнэр хаанашье ошоһон тухай тэлэгэй обогой түүхэдэ дурдагданагүй. Тэдэнэй хыргызүүдтэ ба хитануудта захирагдаһан тухай баһа мэдээсэл үгы. Үнэн байдалаар багсаамжалагдабал, тэдэ Үбэр Байгалай зарим аймагуудаар амидаржа байгаал хаш[12]. Хожомынь, «Хитанай добтололгоһоо» боложо, байырхуугай газар хизаарлагдажа, нүүлгэгдэһэн, гээд, саашадаа Байгал далайн баруун тээшээ үргэдхэгдэһэн, ба тэрэнэй байрлалга нуурай хоёр эрьеэр ойлгогдожо эхилээ, һүүлдэнь бүри гол түлэб Цис-Байгалай хизаар гэжэ ойлгогдоно[14].

Манай эрын II -дохи мянгай жэлэй түрүүшын хахадта баегу (байырхуу) арада баргууд гэһэн нэрэ доро мэдээжэ байгаа. Баргут, Хори-Буряад, Тула болон тэдэнһээ һалбаритаһан Тумат угсаатанай «омогууд» бэе бэедээ дүтэ, бултыень Баргуд гэжэ нэрлэдэг гэжэ Рашид ад-Дин тэмдэглэнэ. Баргудууд Баргажан-Түхэм ороной гол хүн зониие бүридүүлдэг байгаа, тэдэнэй дотор баһа Ойрад, Хойн-Уряанха, Булгашан, Хэрмэшэн гэхэ мэтэ олон «обогууд» байгаа.[50].

Монголой хаһа XIII—XVII зуун жэлнүүд

Чингис хаан 1207 ондо Джучи хүбүүгээ баруун жэгүүрэй сэрэгүүдтэй хамта «ойн арадуудые» эзэлхэеэ эльгээбэ. XVII зуун жэлдэ бэшэгдэһэншье һаа, «XIII-дахи хахад, бүри XII-дэхи зуун жэлнүүдтэ хабаатай бүхэли шэглэлтэй бусад түүхэнүүдые» оруулһан «Алтан тобшо» гэһэн зохёол соо Жочиин эзэмдэһэн арадуудай тоодо «баргу», «буряад» гэһэн этнонимууд удаа дараалан дайралдана. Тэдэнь монгол толилолго соо ами аминдаа үгтэбэшье, Гарма Данцаранович Санжеев «барга-буряад» гэһэн ганса арадай нэрэ гэжэ һанамжалһан байна[51][52][53].

Мин эзэнтэ гүрэн засаглаха хаһада Юнлээ (1402—1424)

Монголой эзэнтэ гүрэнтэй баргуудай нэгэдэлгын саг амгалан тайбан байгаа. Гэхэтэй хамта Хори-Тумадууд Монголой нюуса тобшо соо болон Рашид ад-Динэй Джами ат-таварих летопись соо тэдэнэй буһалгаантай холбоотой үйлэнүүд оло дахин дурдагдаһан байна. XIII зуун жэлэй хоёрдохи хахадта Монголой эзэнтэ гүрэндэ удаан саг соо хоорондын тэмсэл эхилжэ, Хойто Монгол, Урда Байгалай хизаарые һандаргажа, эдэ нютагуудаар амидаржа байһан хэдэн угсаатан Баруун Монгол руу нүүлгэгдэһэн байна[54]. Гадна Ариг-Бугын засагай түлөө Юань династитай хоорондохи эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэл Баруун Монголдо байрладаг арадуудые бэхижүүлэн нэгэдхэһэн байна. XIV зуунай һүүлшын арбаад жэлнүүдтэ Ойрад хаанта улас байгуулагдахада, «Ойрад» гэжэ нэрэ Баруун Хойто Монголой дүрбэн хүсэтэй арадуудай нэгэдэлэй нэрэ болоод байгаа: эртын Ойрад, Найманууд, Хэрээтэн ба Баргудууд[55][24].

XV зуунай хоёрдохи хахадта Ойрадууд дотоодын үймөөнһөө, Зүүн Монголой засаглагшадай добтололгоһоо зугадажа, Баруун Монголой хилэһээ ехэнхидээ гаража ошодог байгаа. 1469 ондо Ойраад угсаатанай ехэ бүлэг зүүн зүг руу нүүжэ, Юншиэбэй Түмэн угсаатантай ниилэбэ.

XV зуун жэлэй һүүл, XVI зуунай эхинэй зүүн монголой туманай бүридэл тухай тодорхойлһон «Цзю-Бянькао» гэһэн хитад трактад соо Юншиебу горхонуудһаа бүридэнэ: танглагархан, шубуучин, хонхотан, нумуучин, асуд, харачин, шарануд, табан аймак, баргуба бурят (buriyad).

Баргууд тухай 1543 ондо бэшэгдэһэн «Хойто зүгэй хэрэгүүд тухай» зохёол соо дурдагдадаг, тэрээн соо тэдэн тухай иигэжэ хэлэгдэнэ: «Монголшууд тэдэниие хара монголнууд гэдэг. Тэдэнэр дайнда ба хэрүүл хэхэ дуратай. Хэдэн тумэн сэрэгтэй. Буладаар һэлмэ дархалдаг». Иимэ тайлбарилаар баргууд тэрэ үедэ халха монголшуудай дэргэдэ һуурижуулагдаһан байгаа[56].

1552 ондо Түмэт Алтан хаан (1507—1582) Ойрадай газар дайда руу добтолжо, Харахэрэм (Каракорум) хотые болон оршон тойронхи газарые эзэмдэбэ. Алтан-хаанай илалта Түшэтэ ба Албата хоёрой ударидаһан халхануудта Хангай хада уулануудта ба Сэлэнгэ голой нуга хонхорто газарнуудые эзэмдэхэ арга боломжо олгобо[54]. XVI зуун жэлэй хоёрдохи хахадта үргэлжэлһэн Зүүн Монголой хаашуултай амжалтагүй зүрилдөөнүүд, 1570-аад онһоо дэлгэрэнгы эршэм шэнжэтэй боложо, гол түлэб халха хаашуулай диилэжэ байһан ушарһаа ойрадууд Баруун Монгол руу гараха баатай болоо[57]. Баргууд зүүн зүгэй зарим монголшуудтай хамта баруун ба баруун хойто зүг руу нүүхэдөө хабаадаһан байжа магадгүй, юундэб гэхэдэ тэдэнэй «аха дүү арад» гэжэ удаадахи дурдалга Минусинскын нуур-ай зүүн зүгтэ 1609 оной ород казагуудай мэдээсэл соо дайралдадаг[58].

XVII—XVIII — дэхи зуун жэлнүүд

XVII зуун жэлэй эхиндэ Баруун Сибириин арадуудһаа алба татабари татаха талаар ородуудтай зүрилдөөшэд гэжэ «аха дүү угсаатан» гэжэ эхин дансануудта оло дахин дурдагдадаг.[59][60][61]. Харин XVII зуун жэлэй хоёрдохи хахад жэлэй эхиндэ аха дүү арад тухай дурсалганууд гэнтэ үгы болоһон байна. Энэнь ойрадуудай болон халхануудай хоорондохи дайнуудтай холбоотой байжа магад. Мүн энээн тухай 1640 оной Талын Ехэ Хоригой ёһоор Ойрад-Халха дайнай үедэ хүреэлэндэ абтагдаһан аймаг зониие урданай ноёнуудтаа бусааха тухай гуримтай статья гэршэлнэ. Тэрээн соо Баргууд (барга), Баатуд ба Хойтын түлөөлэгшэдые тусхайтаар тодорхойлжо, тэдэнэр ямар нэгэн шалтагаанаар Ойрадуудай мэдэлдэ үлэжэ, урданай ноёдуудтаа бусахагүй ёһотой байгаа[62]. Зүрилдөөндэ буряадуудай хабаадалга тухай нэмэлтэ мэдээнүүдые 1761 ондо хэблэгдэһэн «Описание калмыцких народов, а особенно торгоутского народа, и поступления их ханов и правителей» В. М. Бакунинай ном соо хэлэгдэнхэй. Тэндэ «…Барга-Бурадууд — урид Эртыш мүрэнэй оройгоор, Алтайн хада уулануудаар нүүжэ ябаһан, өөрын эзэдтэй байһан. Теэд 1618 онһоо хойшо хүршэнэрэйнь: монголшууд болон бусад хальмагуудай оло дахин добтолһонһоо боложо, тэдэ һандаржа, олонхинь ондо ондоо аймагуудта хубаагдаа. Мүн, тэдэнэй нилээн ехэ хубинь Ородой эзэнтэ гүрэнэй мэдэлдэ орожо, мүнөө Сибирьтэ (Эрхүүгэй можодо) аажаһуудаг, өөһэдынгөө хэлэн дээрэ өөһэдыгөө бураад гэжэ нэрлэдэг, харин ородууд тэдэниие аха дүү хальмагууд гэжэ нэрлэдэг.» гэжэ бэшээтэй[54][25]. Тэрэ үедэ өөрын засаг баригшадтай байһан баргу-буряадууд энэ үедэ ойрадууд болон халхануудай добтололгодо ороhон байна гэжэ мэдээсэл сооhоо элирхэйлэгдэнэ. Энээн тухай баһа 1625 оной ород казагуудай бэшэг гэршэлнэ, тэндэ «Братнуудай газар Хитадай хилэтэй ниилэбэ; Братнуудай газарта олон хүнүүд бии гэжэ хэлсэдэг… тиигээд жэл бүри хитадуудтай тэмсэл болодог» гэжэ бэшээтэй. Багсаабал, эндэхи «хитад арад» хадаа халхануудые хэлэнэ ёһотой[60], Сэцэн-хаанай засаг эзэмдэлдэ 17-дохи зуун жэлэй тэн багаар Баргууд отогой (хубаарил) байһаниинь элирһэн байна[56].

Джованни Джакомо Де Россиин тобшо зураг дээрэ баргадууд. 1687 он.

XVII зуун жэлэй түрүүшын арбан жэлдэ Оросой Эзэнтэ гүрэн Баруун Сибириие диилэжэ, Зүүн Сибиртэй ниилэлдүүлгэ дүүргэһэнэй удаа, Байгал шадархи арадуудые яла -ясак татахыень даалгаха сэрэгэй бүлэгүүдые эльгээжэ эхилээ. Теэд үндэһэн арадуудай эсэргүүсэлһээ боложо, ородууд — газар шэнжэлэгшэд энэ нютагта урагшаа дабшахаяа удаашаруулжа, Острог (бэхижүүлгэнүүдые бодхоожо ба бэхижүүлһэн газарнуудые бариха баатай болоо. XVII зуун жэлэй тэн багаар Байгал шадараар острогуудай сүлжээ баригдаа. Монгол хэлэтэй обогуудай нэгэ хэһэгые хасагууд Иван Похабовай үйлэ хэрэгэй ашаар Балаганскын бүһэлэлгэ доро байһан бүхы шахуу хүн зон Халха руу нүүһэн[60]. Энэ үедэ Алас Дурна багаар хүсэтэй Цин эзэнтэ гүрэн-Манжын гүрэн бии боложо, баймга Хойто Юань (Монголые) эзэмдэжэ эхилбэ. XVIII зуун жэлэй түрүүшын хахадта барга-буряадай һуурижаһан газар дэбисхэр Оросой гүрэн болон Цин гүрэнэй хоорондо бүрин хубаагдаһан байгаа.

XVIII—XIX -дэхи зуун жэлнүүд

XVII зуун жэлдэ Ородой эзэнтэ гүрэнэй ба Цин эзэнтэ гүрэнэй гүрэнэй-захиргаанай гуримда буряадуудые оруулха ябаса болоһон байна.

Ород гүрэндэ буряад арад зониие анхан острогуудһаа нютаг дээрэнь хинадаг байгаа. Буряадуудые эзэнтэ гүрэнэй засаг захиргаанай бүридэлдэ оруулха үйлэ ябаса XIX зуунай түрүүшын хахадта Сибириин засаг захиргаанай шэнэдхэлэй үрэ дүндэ дүүргэгдэжэ, Талын дүүмэнүүд болон бэе дааһан хари гүрэнүүдэй зүблэлнүүд бии болоһон юм. Талын Дүүмэнүүд XX зуунай эхиндэ усадхагдаһан. Мүн лэ 1766 ондо Сэлэнгын хилэ шадар харуулнуудые бариха гэжэ буряадуудһаа дүрбэн полк байгуулагдаа: 1-дэхи Ашабагадай, 2-дохи Сонголой, 3-дахи Атаганай, 4-дэхи Сартулай. Полкнууд 1851 ондо Үбэр Байгалай хасагуудай арми байгуулагдаха үедэ шэнэлэгдэһэн байна[63][64]

Үбэр Байгалай буряадууд (Густав-Теодор Паули. «Орос гүрэнэй арадуудай угсаата ажаһуудалай тайлбарилалга», СПб. 1862)

Хитадта Баргууд XVII зуунай түрүүшын хахадта Цин эзэнтэ уласай Найман тугай сэрэгэй-захиргаанай бзридэлдэ оруулагдаһан байна. Найман тугай сэрэгэй захиргаан гүрэнэй бүхы эдэй засагай, ниигэмэй, улас түрын һалбариие зохисуулдаг байһан, тиигээд 1911 он хүрэтэр ябуулагдаа.

XX — дохи зуун жэл

1917 оной Февралиин хубисхалай һүүлээр буряадуудай үндэһэтэнэй гүрэн бии болоо — Буряад-Монголой Гүрэн. Тэрэнэй дээдын зургаан Бурнацком болоно. РСФСР-эй бүридэлдэ Монгол-Буряадай автономито хизаар 1922 ондо байгуулагдаа. Тэдэнэр 1923 ондо РСФСР-эй бүридэлдэ Буряад-Монголой АССР болон нэгэдэбэ. 1937 ондо Буряад-Монголой АССР-эй бүридэлһээ автономито тойрогууд гаргагдаһан: Усть-Ордын Буряадай Үндэһэтэнэй тойрог ба Агын Буряадай автономито тойрог гээд тойрогууд байгуулагдаа; гэхэтэй хамта буряад үндэһэн яһатанай ажаһуудаг зарим аймагууд автономинуудһаа (Онон аймаг, Ойхон аймаг) илгагдаа. Буряад-Монголой АССР 1958 ондо Буряадай АССР гэжэ нэрлэгдэбэ[65]. Буряадай АССР 1992 ондо Буряад Улас болгогдоо.

Хитадта 1911 ондо бэеэ дааһан улас байгуулха зорилготой Баргууд угсаатан зэбсэгтэ буһалгаан болобо. Хулунбуйр 1920 ондо Хитадай милитаристнуудай эзэмдэлгын болотор бэеэ дааһан гадаада болон дотоодын бодолго ябуулжа байгаа. 1928 ондо үшөө нэгэ буһалгаан болоһоншье һаа, уданшьегүй Хитадай сэрэгүүд дараһан байна[66].

Хүн зоной тоо бүридэл ба хубилалта

Түүхэтэ тоо бүридэл

17-дохи зуун жэлэй тэн багаар буряадуудай ниитэ тоо 77 мянган хүн байгаа, гэбэшье ондоо баримтанууд бии. Зүблэлтэ эрдэмтэд Долгих Б. О., Кабузан В. М., Троицкий С. М. гэгшэдэй шэнжэлгэнүүдэй ёһоор, XVII зуун жэлэй түрүүшын арбан жэл соо Байгал шадарай хизаарта ажаһуудаг монгол хэлэтэй отогуудай оностой тоо 50-60 мянганһаа доошо унаха ёһогүй байгаа[67].

Сибириин федерально тойрогто буряадуудай хотын ба хүдөөгэй һуурингуудаар ажаһуудал, хубяар, 2010 оной тоо бүридэл.

Оршон үеын һуурижуулга ба тоо бүридэл

Багсаамгалгаар буряадуудай тоо мүнөө үедэ элдэб эхинһээ 550 мянгаһаа 690 мянган хүрэтэр[10] гэжэ тоологдоно.

Орос гүрэндэ буряадууд

1897 ондо үнгэргэгдэһэн Оросой эзэнтэ гүрэнэй тоо бүридхэлэй мэдээгээр 288,663 хүн буряад түрэлхи хэлэн гэжэ зааһан байна[68]. Бүхэсоюзна болон бүхэроссиин тоо бүридхэлэй ёһоор тоо (1926—2010)

1926 оной
тоо бүридэл
[69][70]
1939 оной
тоо бүридэл
[71][72]
1959 оной
тоо бүридэл
[73]
1979 оной
тоо бүридэл
[74]
1979 оной
тоо бүридэл
[75]
1989 оной
тоо бүридэл
[76]
2002 оной
тоо бүридэл[77]
2010 оной
тоо бүридэл[78]
СССР 237 501 ↘224 719 ↗252 959 ↗314 671 ↗352 646 ↗421 380
РСФСР/ Оросой Холбоото Уласта
тэрэ тоодо Буряад-Монголой АССР-та / Буряадай АССР-та / Буряад орондо — Буряад Уласта
Шэтын можодо / Үбэр Байгалай хизаарта
Эрхүүгэй можодо		 237 494
214 957
-
-		 ↘220 654
↘116 382
33 367
64 072		 ↗251 504
↗135 798
↗39 956
↗70 529		 ↗312 847
↗178 660
↗51 629
↗73 336		 ↗349 760
↗206 860
↗56 503
↘71 124		 ↗417 425
↗249 525
↗66 635
↗77 330		 ↗445 175
↗272 910
↗70 457
↗80 565		 ↗461 389
↗286 839
↗73 941
↘77 667

Һүүлшын тоо бүридэлэй тоосоогоор Оросой Холбоото Уласта буряадуудай тоо 461 389 хүн байгаа. Тэдэнэй диилэнхи хубинь (286 839 хүн) Буряад Уласта ажаһууна, Эрхүүгэй можодо (77 667 хүн), тэрэ тоодо Ордын Адагай Буряадай автономито тойрогто (49871 хүн), Үбэр Байгалай хизаарта (73 941 хүн), тэрэ тоодо Агын Буряадай тойрогто (50 125 хүн). Буряадууд мүн Саха-Яхад Уласта (7011 хүн), Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Томск болон Ородой Холбоото Уласай бусад хотонуудта ажаһуудаг.

2010 оной хүн зоной тоо бүридхэлэй ёһоор Ород гүрэнэй можо, хотонуудта буряадуудай хуби

(ажаһуугшадай дунда буряадуудай хубиин 5 %-һаа дээшэ болоһон нютагай засагай аймагууд болон хотын аймагууд заагдана:

Буряад Уласта, Забайкалиин хизаарта, Яхадай ба Эрхүү можын буряадуудай тоо нютагай засагай байгууламжануудаар, 2010 оной хүн зоной тоо бүридхэлэй ёһоор, хубяар.
Нютагай засагай аймаг хотын тойрог Хуби Тоо бүридэл
Хотын тойрог «Ага тосхон» (Үбэр Байгалай хизаар) 74,3 11640
Агын аймаг (Үбэр Байгалай хизаар) 67 12520
Хурамхаанай аймаг (Буряад Улас) 65,7 9860
Түнхэнэй аймаг (Буряад Улас) 64,2 14555
Захааминай аймаг (Буряад Улас) 63,6 18096
Могойтын аймаг (Үбэр Байгалай хизаар) 63,5 17439
Хэжэнгын аймаг (Буряад Улас) 61,8 10202
Ивалгын аймаг (Буряад Улас) 60 22790
Баяндайн аймаг (Эрхүүгэй можо) 59,9 6906
Дулдаргын аймаг (Үбэр Байгалай хизаар) 57,3 8795
Яруунын аймаг (Буряад Улас) 54,9 10269
Эхирэд-Булагадай аймаг (Эрхүүгэй можо) 53,2 16278
Ольхоной аймаг (Эрхүүгэй можо) 49,3 4657
Оһын аймаг (Эрхүүгэй можо) 46,6 9520
Нүхэдэй аймаг (Эрхүүгэй можо) 46,4 7304
Зэдын аймаг (Буряад Улас) 42,2 12386
Хориин аймаг (Буряад Улас) 34,6 6389
Сэлэнгын аймаг (Буряад Улас) 34,4 15971
Ахын аймаг (Буряад Улас) 33,2 1777
«Улаан-Үдэ» хото Хотын тойрог (Буряад Улас) 32,6 131834
Алайрай аймаг (Эрхүүгэй можо) 25 5370
Хяагтын аймаг (Буряад Улас) 24,8 9867
Баргажанай аймаг (Буряад Улас) 22,2 5239
Боханай аймаг (Эрхүүгэй можо) 21,8 5537
Ононой аймаг (Үбэр Байгалай хизаар) 19,9 2228
Мухаршэбэрэй аймаг (Буряад Улас) 17,4 4344
Загарайн аймаг (Буряад Улас) 13,4 6697
Бабантын эвенкын аймаг (Буряад Улас) 13,3 1285
Бэшүүрэй аймаг (Буряад Улас) 12 3042
Үбэр Байгалай аймаг (Үбэр Байгалай хизаар) 8,5 1741
Петровск-Забайкальскын аймаг (Үбэр Байгалай хизаар) 6,2 1200
Тарбагатайн аймаг (Буряад Улас) 6 988
Муйеын аймаг (Буряад Улас) 5,6 736
Качугай аймаг (Эрхүүгэй можо) 5,2 904 Оловяннын аймаг (Үбэр Байгалай хизаар) 5,1 2218
Кабанскын аймаг (Буряад Улас) 5 2994

Хитадтахи буряадууд Основная статья:Баргуты Основная статья:Шэнэхэнские буряты

Хитад Арадай Уласта буряадуудай тоо 70 мянгаад гэжэ тоологдоно[9] али 164 000 хүн[22]. Буряадууд Хитадай зүүн хойто талада Барга гэһэн түүхэ можонуудта Үбэр Монголой Хулун — Буир автономито аймагай хоты тойрогой баруун талаар диилэнхи хубинь ажаһуудаг. Эндэ 70—90 -еэд мянга(1990) хүрэтэр[10] Шэнэ баргууд Хошунай (КНР), Шинэ-Барга-Зози ба хуушан баргууд (Чэн-Барга-Ци), гээд 7 мянга тухай хүн зон. Шэнэхээнэй буряадууд (Шэнэхээн нютаг, Эвенкиин бэеэ дааһан хошун). Хитадай албан ёһын тоо бүридхэлөөр тэдэ буряадуудые монгол гэжэ тодоруулагдадаг, тиимэһээ тон үнэн баримта тоо элирүүлхэнь хүшэр байдаг. Хитад Уласай хүн зоной тоо бүридхэлэй (1982 оной тоо бүридхэлэй]] мэдээгээр буряад хэлэн дээрэ үндэһэн хэлэтэй зоной тоо 65 мянган хүн байгаа (47 мянган хүн Шэнэ Барга нютаг хэлээр, 14 мянган хүн Хуушан Барга нютаг хэлэн дээрэ, 45000 хүн Агын нютаг хэлэн дээрэ дуугардаг байгаа)[79]. Олонхи шэнжэлэгшэд баргуудые буряадуудһаа илгаатай арад гэжэ тоолодог, түрэл гаралайшье һаа. ХХ-дохи зуун жэлэй эхиндэ Хитад руу нүүһэн буряадуудай тоо 8 мянгаад хүн гэжэ тоологдодог.

Буряадууд Монгол орондо

2010 ондо Монгол ороной буряадуудай тоо 48074 хүн байгаа[23], тэрэ тоодо 45087 хүнүүд, үндэһэн буряадууд, гол түлэб гүрэнэй хойто зүгтэ ажаһуудаг: Дорнод, Хэнтэй, Улаан Баатар, Сэлэнгэ, Булган (аймаг), Хүвсгэл, мүн 2989 хүн. Баргуудые 2010 ондо үнгэргэгдэһэн хүн зоной тоо бүридхэлэй ёһоор, буряадуудһаа тусгаар ондоо яһатан гэжэ тоологдоһон байгаа.

Хэлэн

Гол толилолго: Буряад хэлэн

Буряад хэлэн фонетикын (сингармонизмын) талаар ба агглютинативнын морфологическа байгуулгатай. Мэдүүлэл соо тогтомол үгын гуримтай хэлэнүүдтэ хабаатай: «подлежащее + объект + сказуемое»; тодорхойлолго тодорхойлогдоһон үгэһөө урид байна[80][81]. Буряад хэлэн дээрэ дуугардаг зоной ниитэ тоо, элдэб эхи баримтануудаар, 318 мянгаһаа 369 мянга хүрэтэр хүрэнэ. Буряад хэлэнэй уран зохёолой гуримта түхэл боложо, хориин аялган абтаа. Буряад хэлэнэй тон шэнжэнь гэхэдэ, хэлэлгын удаан, нэгэ янзын хурдадхал, аялгануудай тоогоор доошололгогүй, залгиурай h аялгатай байдаг. Буряад хэлэнэй бусад монгол хэлэнүүдһээ илгарал бии бололго хадаа бусад арадуудтай, илангаяа эвенк хэлэтэй зонтой хэлэнэй холбоонһоо дулдыдаһан байна. Бүхы монгол хэлэнүүд сооһоо гансал буряад хэлэндэ залгиурай Һ үзэг байдаг. h абяанай бии бололго буряад хэлэнэй абяанай байгуулга бултыень хубилгаа. Жэшээнь, энэнь смычно-щелевых и щелевых хашалгануудай аялгануудай байгуулгын шэглэлые бүрин шэнэлхэ хэрэгтэй болоо. Хэрбэеэ монгол хэлэнэй хашалганай системэдэ окклюзионно хашалганууд хододоо ноёрхожо байгаа һаань, буряад хэлэндэ спирантнууд ноёрхожо эхилнэ, энэнь бүхыдөө хэлэнэй артикуляционно онсо шэнжэдэ нүлөөлнэ гэжэ лабтай.

Монгол хэлэнүүдэй хэрэглэлэй тобшо зураг. Буряад хэлэн хойто можонуудые ехээр эзэлжэ ба хүрин үнгөөр тэмдэглэгдэнхэй.
Ород-буряад һургуули. 19-дэхи зуун жэлэй һүүл.

Буряад хэлэн бусад Монгол хэлэнүүдһээ илгаатайгаа, иимэ фонетическэ шэнжэнүүдтэй:

  1. интонаци ба ритмическэ онсо шэнжэ — удаан нэгэ янзын хэлэлгын темп, дүүрэн хоолой ба аялгануудай тоогой бага болгохогүй;
  2. залгиурай h аялганай бии байдал;
  3. аффрикатнууд огтолон үгы|аффрикат]];
  4. фрикативна бифокальна ž ба нюрганай j аялгануудай һэлгэлтэ;
  5. буряад хэлэндэ юрэ бусын окая диалект бии бололго;
  6. аялгануудай урагшаа гараха үйлэ ябаса ба зарим аялгануудта æ ба oe холимог аялгануудай бии бололго[82].

Нютаг хэлэн

Зүүн Хойто Азиин үгы боложо байһан хэлэнүүд тухай Финляндиин хэлэ бэшэгэй эрдэмтэн Ю. Янхуненэй ажалда хэдэн бүлэг боложо хубаардаг:

  • Зүүн буряад, Үбэр Байгалай хизаар, Монгол ороной хойто зүгтэ ба Хитад Уласай Шэнэхээн нютагта дэлгэрэнгы. Монголдо ба Хитадта энэ бүлэг монгол хэлэнэй нютаг хэлэн гэжэ тоологдодог. В Монголии и Китае считается диалектом монгольского языка. Ойролсоогоор 400,000 үндэһэтэн яһатанай түлөөлэгшэдэй 300,000 үлүүнь эхэ хэлэтэй (1993).Жэшээнь 400 000 үндэһэн яһатанай түлөөлэгшэдһөө 300 000 -һаа олониинь хэлэ һайн хэрэглэдэг (1993).
  • Баруун буряад, Байгал шадар, Зүүн Саяанай хойто зүгтэ ба Ангара мүрэнэй нуга жалгада, мүн Байгалай саанахи Баргажан голой дайдаар дэлгэрэнги. Зүүн буряад хэлэнтэй нэгэ хэлэн гэжэ тоологдодог, гэбэшье илгаралнуудынь түрэлхи хэлэтэйшүүлэй хоорондохи дары түргэн бэе бэеэ ойлголсоходо һаалта хэнэ. Зүүн зүгэй буряадуудай нэгэл адли түрэл хэлэнһээ илгаатайгаар, олон тоото аялгатай.
  • Шэнэ Баргут, Хитадай зүүн хойто хэһэгтэ оршодог Барга нютагта хэлэгдэдэг. Хитадай засаг захиргаан Монгол хэлэнэй нютаг хэлэнэй аялга гэжэ илгадаг. Шэнэ Баргууд угсаатанай 100 мянганһаа бага гэшүүдэй диилэнхи хубинь хэлэндэ бэрхэ гэжэ тоологдомоор.Һургуулиин наһа гүйсөөгүй наһандаа олонхинь түрэл хэлэеэ шудална, харин саашадаа һуралсал монгол хэлэн дээрэ ябуулагдана. XVIII зуун жэлдэ Шэнэ Баргуудай хэлэн зүүн буряад нютаг хэлэн байгаашье һаа, саашанхи хүгжэлтэнь монгол хэлэнэй зүүн хойто нютаг хэлэнүүдэй нүлөөн доро хубилаа.
  • Хуушан Баргут, Хошун Чэн-Барга-Ци, Үбэр-Монгол, Хитадта тараагдаһан. Хуушан Баргууд 50,000-һаа бага, тэдэнэй ехэнхинь хэлэеэ мэдэхэеэ болиһон байна. XVII зуун жэлдэ хуушан баргуудай хэлэн зүүн буряад нютаг хэлэн байгаа, тэрэнэй һүүлээр удаан саг соо суг харисангүй байһандаа хубилжа, хожомынь монгол хэлэнэй хойто аялгануудай нүлөө үзэһэн байна[83].

Е. Скрибнигай ангилалаар буряад хэлэн хэдэн нютаг хэлэнэй бүлэгүүдтэ хубаагдадаг, тодорхойлбол, иимэнүүд:

  • доодо үдын нютаг хэлэн, буряадуудай ажаһуудаг баруун талаар дэлгэрэнхэй.
  • Байгал нуурай баруун тээ таража байһан алайрай-түнхэнэй бүлэг. Нютаг хэлэндэ хубаагдадаг:
    • алайрай
    • түнхэнэй — ахын
    • захааминай
    • үнгын
  • эхирэд- булагай бүлэг, Оһын Адагай тойрогто олонхи хубинь ба Байгал шадарай дэбисхэрнүүдээр ниилүүлэгдэһэн. Нютаг хэлэндэ хубаагдадаг:
    • эхирэд -булагадай (өөһэдын)
    • боханай
    • ойханай
    • баргажанай
    • байгал-худариин
  • хориин бүлэг Байгал далайһаа зүүн тээшээ таранхай. Энэ хэлэн дээрэ Монголой буряадуудай диилэнхи хубинь дуугардаг, мүн тиихэдэ Хитадта ажаһуудаг ехэ бэшэ бүлэг буряадууд дуугардаг.

Нютаг хэлэндэ хубаагдадаг:

    • хориин (өөһэдын)
    • агын
    • тугнын
    • хойтосэлэнгын
  • баргуудай бүлэг Хулун-Буирай дэбисхэр дээрэ дэлгэрэнхэй. Нютаг хэлэнүүдтэ хубаардаг:
    • хуушанбарга (али чипчингэйн)
    • шэнэ барга

Ехэнхи буряад хэлэ бэшэгэй эрдэмтэд баhа ондоо нютаг хэлэнүүдые илгаруулдаг. Э.Скрибник болон олонхи хари гүрэнэй шэнжэлэгшэдэй һанамжаар, эдэ нютаг хэлэнүүд буряад хэлэнэй бүлэгтэ ородоггүй[84].

  • сэлэнгын бүлэг, Буряадай урда талаар дэлгэрэхэнй. Хари гүрэнэй шэнжэлэгшэд энэ бүлэгые Монголой халха хэлэнэй аялга гэжэ тоолодог. Нютаг хэлэнүүдтэ хубаардаг:
    • сонголой
    • сартулай
  • хамниган хэлэн, олон шэнжэлэгшэд энэ хэлэ тусгаар ондоо хэлэн гэжэ тоолодог (харагты Хамниганский язык).

Соёл

Үзэг бэшэг

Гол үгүүлэл:Буряадай үзэг бэшэг

1930-аад онуудай тэн багаар буряадууд Хуушан монгол бэшэг хэрэглэдэг байгаа. 1905 ондо Лама (Буддын шажан) Агваан Доржиев Вагиндра бэшэг зохёоһон байна. Буряадууд өөһэдын түүхэтэ бэшэмэл эхин үндэһэтэй, уран зохёолой хүшөөнүүдтэй юм[85][86]. Эдэ хадаа гол түлэб 19-дэхи зуун жэлдэ бэшэгдэhэн «Буряад летопись» гэгдэдэг, буряадуудай түүхын ба соёлой гол шатануудые зураглана. Тэрэ үеын Буддын шажанай санаартан, багшанар өөһэдынгөө бүтээлнүүдэй баян оюун сэдьхэлэй һүлдэ болон Буддын шажанай гүн ухаанай оршуулгануудые[87], түүхэ, Тантризм-тарниин заншалнууд ба Түбэдэй анагааха ухаан (Түбэд эмнэлгэ) гээд сэгнэшэгүй баян бүтээлнүүдые үлөөһэн байна. Буряадай ехэнхи дацануудта хэблэлэй газарнууд байһан, тэндээ Ксилографиин (модорой) ном хэблэдэг байгаа.

Үндэһэтэдэй хатар

Гол үгүүлэл:Ёхор

Ёохор — буряадай хатар: дуу дуулажа байгаад тойроод хатардаг. Бусад монгол арадуудта иимэ хатар үгы.

Үндэһэтэй ном зохёол

Гол үгүүлэл:Буряад ном зохёол

Үндэһэтэй хубсаһан

Гол үгүүлэл: Буряадай үндэһэтэдэй хубсаһан
Үндэһэтэнэй хубсаһатай буряад хүн XX -дохи зуун жэлэй эхин

Буряад заншалта хубсаһан Үндэтэн яһатанай Буряадай нютаг можоһоо дулдыдажа (энэнь гол түлэб эхэнэрнүүдэй хубсаһанда жэшээ болодог).

Буряадуудай үндэhэн хубсаhан хадаа дэгэлhээ, элдэгдэһэн хониной арhаар оёhон нэгэ янзын дэгэл, сээжынгээ орой дээрэ гурбалжан зурлаатай, гоеhон, мүн бугуйень нягтаар тойруулан зураhан хамсынуудынь арhатай, заримдаа ехэ үнэ сэнтэй арһан байдаг. Зунай сагта дэгэл-ые сэмбэ бүдөөр адли тайралтатай дэгэлээр һэлгэжэ болохо байгаа. Үбэр Байгалай хизаарта зунай сагта тэрлиг ехэнхидээ үмдэдэг байгаа: үгытэйшүүл бумаажан, баяшуул торгон бүдөөр оёдог һэн. Хуур боро, саһатай сагта суба, томо үһэтэй хүзүүтэй түхэлэй дэгэл дээгүүр зүүдэг һэн. Хүйтэн сагта, илангаяа харгыда — даха, элдэгдэһэн арһаар оёһон үргэн дэгэл, үһэ нооһониинь газаа таладань байдаг.

Заншалта хубсаһан. 1856 он

Дэгэл матаргайдаа бүһөөр уягдадаг, тэрээндэнь хутага болон тамхинай хэрэгсэлнүүд : хэтэ, ганза (богонихон багахан зэд хоолой болон тамхитай алшуур. Монголой хубсаһанайнь онсо шэнжэнь гэхэдэ, дэгэлэй сээжэ хубинь — энгэр, дээдэ таладань гурбан үнгын зурууд оёгдодог. Доодо таладань — шара-улаан, дундань — хара, дээдэ таладань — элдэб үнгэтэй: сагаан, ногоон гү, али хүхэ байжа болохо. Анхан түрүүн хэрэглэгдэхэдээ, шара-улаан, хара, сагаан гээд оёгдодог байгаа.

Нарин ба ута үмдэн шэрүүнээр шарагдаһан арһаар (ровдуга) бүтээгдэһэн байгаа; самса ехэнхидээ хүхэ бүдөөр — даалимба бүдөөр оёгдодог.

Гутал — үбэлдөө, үһэтэй гутал, үнеэнэй тагалсагай арһаар оёһон, жэлэй бусад хугасаада гутал — үзүүртэй хоншууртай гутал үмдэдэг. Зунай сагта мориной дэлһээр нэхэһэн, арһан улатай гутал үмдэдэг һэн.

Эрэ, эхэнэр зон жэжэхэн захатай, дээрэһээнь улаан һэеытэй түхэреэн малгай үмдэдэг һэн.

Эхэнэрэй хубсаһан эрэшүүлэй хубсаһанһаа шэмэглэлээрээ, оёдолоороо илгардаг һэн. Эхэнэрнүүдэй дэгэлэй хормойе тойруулан үнгын бүдөөр хушаатай, хоймор таладань, орой таладань, бүдөөр дүрбэлжэн түхэлтэй хаталга хэжэ, хубсаһан дээрэнь тобшонууд болон монетэнуудаар бүтээгдэһэн зэд, мүнгэн шэмэглэлнүүдые оёдог. Үбэр Байгалай хизаарта эхэнэрнүүдэй дэгэл дээрэ оёһон богонихон уужатай.

Басагад 10-һаа 20 хүрэтэр гэзэгэхэнүүдые гүрэжэ, олон тоото мүнгэн зэдэнүүдээр шэмэглэдэг һэн. Эхэнэрнүүд хүзүүндээ шүрэ, һуба, алтан мүнгэ гэхэ мэтээр гоёлтонуудые зүүдэг байгаа; шэхэнэй саанань толгойн ара талаһаань уяагаар тулгуурилһан асари томо татууритай, шэхэнүүдэйнгээ саана «полти» (зүүлтэ) зүүдэг; гар дээрээ мүнгэн гү, али зэд бугааг болон бусад гоёолтонуудые зүүдэг байгаа.

Үндэһэтэдэй һайндэрнүүд

Мүн үзэхэ:Праздники Буряадай һайндэрнүүд

Сагаалган — Сагаа һарын һайндэр (Зүүн зүгэй литээр шэнэ жэл) Сурхарбаан -Эрын Гурбан Наадан (букв. Три игрища мужей) — буряадай арадай тамирай һайндэр. Энэ һайндэртэ элдэб нэрэнүүд бии: тамирай гурбан түхэлөөр мүрысөөнүүд заатагүй үнгэргэгдэнэ: һур харбалга, мори урилдаан, бүхэ барилдаан. «Алтаргана» хадаа буряад угсаатанай үндэһэн соёл болон үндэһэн тамирай зүйлнүүдые һэргээхэ, сахиха, дамжуулха, буряад арадайнгаа хэлэ, заншал, ёһо заншал, заншалта ажабайдал хамгаалан сахиха ябасые дэмжэхэ зорилготой уласхоорондын буряад үндэһэтэнэй наадан болоно.

Үндэһэтэй үльгэр түүхэ

Гол үгүүлэл:Гэсэр

Буряад арадай дурасхаалда хоёр зуугаад гаран эпическэ үльгэрнүүд хадагалаатай. Тэдэнэй гол шухалань «Гэсэр» эпос болоно. «Гэсэр» гэжэ үльгэр Монголдо, Хитадта, Түбэдтэ мэдээжэ. Эпосын эгээл эртэ урдын, үнэншэмэ вариант баруун буряадуудта дэлгэрэнги байгаа.

Хүгжэм

Гол үгүүлэл:Буряад хүгжэм

Буряадуудай арадай хүгжэм олон тоото жанрнуудаар түлөөлэгдэнэ: үльгэр түүхэтэ онтохонууд (үльгэр), уянгата ёһололой дуунууд, хатарай дуунууд (илангаяа түхэреэн хатар ёохор дэлгэрэнги) болон бусад жанрнууд. Модальна һууринь ангемитоник пентатоник хэмжүүр юм.

Үндэһэтэнэй заншалта эдеэ хоол

Эртэ урда сагһаа мяхан болон мяхан-ногооной зүйлнүүд буряадуудай эдеэ хоолдо ехэ һуури эзэлдэг байгаа. Удаан сагта хэрэглэмээр һүнэй сагаан эдеэн, тусхай аргаар ээдүүлһэн, хатаагдаһан дарагдаһан һүнэй зүйлөөр элдэб эдеэ бэлдэдэг һэн.

Буряадууд ногоон сай уудаг байгаа, тэрээн соогоо һү нэмэжэ, дабһа, тоһо гү, али өөхэ нэмэжэ уудаг һэн. Буряад эдеэндэ «хүрэнгэ» гэжэ нэрэтэй һүнэй тусхай унданай зүйл бүлэхэ арга оньһон хадагалгданхай. Үхэрэй һүндэ ээдэмэг ба эһээлтэ нэмэжэ бэлдэдэг (энэнь хүрэнгые удаан болзорто хадагалха аргатай нүүдэлшэ арадта туһалдаг байгаа)[88].

Монгол эдеэнһээ илгаатайнь гэхэдэ, буряад эдеэндэ загаһан, жэмэс (мойһон, үлжөөргэнэ), ургамал, амтатай зүйлнүүд горитой һуури эзэлдэг. Алдартай Буряад эдеэнэй һүлдэ буузы гэжэ тоологдодог, дэлхэйн эдеэндэ (манты, хинкали, пельмени) олон жэшээтэй уураар адлирхуу шанаһан эдеэн. Магадгүй, буряад бууза хитад эдеэнэй уураал дээрэ шанаһан — баоцзы эдеэнһээ абтаһан зүйл болоно, юундэб гэхэдэ буряадууд ородуудай ерэхын урда тээ таряа талха таридаггүй, хилээмэ мэдэхэгүй байгаа (гурил талхан буузын нэгэ зүйл юм)[88].

Буряад буузы

Заншалта гэр байра

Мүн үзэхэ:Һэеы гэр

Буряадуудай заншалта гэрынь, бүхы нүүдэлшэ малшадтал адли, һэеы гэр болоно. Һэеы гэрнүүдые зөөлэн һэеыгээр бүтээгдэһэн нүүдэл, мүн модоор гү, али модонһоо хэгдэһэн модон хүрээ хэлбэритэйгээр табидаг байгаа. Модон гэрнүүд 6 гү, али 8 ханатай, сонхогүй байдаг. Оройн дээбэри дээрэнь утаан, гэрэлэй гараха ехэ нүхэ бии. Оройнь хушалта дүрбэн тулгуури дээрэ табигдаһан байгаа. Заримдаа хушалта табигдадаг байгаа. Һэеы гэрэй үүдэн урагшаа хараад байдаг. Таһаг баруун — эрэшүүлэй, зүүн — эмэгтэйшүүлэй хахад гэжэ хубаагдаһан байгаа. Гэрэй тэгэн дунда гал гуламта байха. Ханануудай хажуугаар һандалинууд табигдаһан байгаа. Үүдэнэй урда тээ бурхан гү, али онгон һахюуһадтай шэрээ табигданхай[89][90][91]. Һэеы гэрэй баруун талые эрэ хүнэй хахад гэжэ нэрлэдэг һэн. Тэрэнь тахяагай зурхайн тэмдэгэй доро байрлажа, сагаан үнгөөр тэмдэглэдэг байгаа. Эндэ эрэ хүнэй орон, агнууриин ба дайшалхы зэбсэгүүд хадагагдадаг һэн[92]. Нүгөө талань, зүүн хэһэг, туулай зурхайн тэмдэг доро ородог, заншалта ёһоороо эмэгтэй гэжэ тоологдодог. Энэнь гэр бүлын эхэнэр гэшүүдэй унтари, орон дэбисхэр, эдеэ хоолой хангамжа болон бусад гэрэй хэрэгсэлнүүдтэ зорюулагдаһан байна[92]. Һэеы гэрэй урда гоёолтотой тулгуури түхэлтэй һээр (Сэргэ) табидаг байгаа. XIX зуун жэлдэ баян буряадууд ород һуурижаһан зониие һажаалдан буусануудые барижа эхилээ, доторой шэмэглэлдэ үндэһэтэнэй гэр байрын зүйлнүүдые хэрэглэн, ёһо заншалаа сахижал байгаа.

Заншалта гэр байра байдал. XIX-дэхи зуун жэлэй һүүл.

Буряадай үльгэр домог

Гол үгүүлэл:Буряадай үльгэр домог

Дэлхэйн бии бололго тухай зарим буряад үльгэр домогуудай ёһоор, анха түрүүн эхи захагүй гуримгүй байдал байгаа, тэрээнһээ уһан бии болоо — дэлхэйн үлгы. Уһан сооһоо сэсэг гараба, сэсэг сооһоо басаган. Тэрээнһээ нара һара сасарһан туяа гаража, харанхые һалгааба. Зохёохы эршэ хүсэнэй һүлдэ тэмдэг болохо энэ тэнгэриин басаган газар дэлхэйе, түрүүшын хүнүүдые: эрэ эхэнэр хоёрые бүтээгээ. Дээдын бурхан хадаа Эрын заршамай бэелэл болохо Хүхэ Мүнхэ Тэнгэри гээшэ. Газар — эхэнэрэй эхин. Бурхад тэнгэридэ байдаг. Тэдэнэй захирагша Асаранга-Тэнгэриин засаглаха үедэ тэнгэриинхид нэгэдэһэн байгаа. Тэрэнэй ошоһоной һүүлдэ Хурмаста ба Ата Улан хоёрой хоорондо засаг буляалдаанай түрхэ эрхэ мэдэлэй тэмсэл боложо эхилбэ. Хэды удаан тэмсэлдэбэшье, һүүлэй эсэстэ хэншье илажа гараагүй, тэнгэриинхид 55 һайн баруун, 44 муу зүүн гэжэ хубааржа, өөһэд хоорондоо мүнхэ тэмсэлээ үргэлжэлүүлбэ.

Заншалта эдэй засагай тогтоһон байгуулга Буряадууд хахад һуудалтай ба нүүдэлшэ гэжэ хубааржа, Талын Дүүмэнүүдээр, хари уг отогуудаар зүблэлнүүдээр захирагдадаг байгаа. Эдэй засагай һууринь — үхэр үсхэбэрилгэ эрхилдэг һэн. Үхэр, хони, ямаа, тэмээн, адуун гээд 5 янзын гэрэй мал баридаг заншалтай байгаа. Зарим газараар агнуурилха болон загаһа губшаха ажалнуудые үйлэдэдэг һэн.

Сэлэнгын буряадууд, (1900 оной гэрэл зураг.)

Мал ажахын бүхы дотор зүйлнүүд болбосоруулагдадаг байгаа: арһан, нооһон, шүрбэһэн г.м. Арһаар эмээл тоног, хубсаһан (тэрэ тоодо даха, иэшэгэ гутал, бэлэй) унтариин бүхы түхеэрэлгэнүүдые бүтээдэг байгаа. Нооһоор гэрэй һэеы, һэеыгээр оёһон элдэб түхэлтэй борооной, һалхи шуурганай хубсаһанай зүйлнүүдые, элдэб янзын дэгэл, суба, толгойн малгайнуудые, һэеы дэбисхэр гэхэ мэтэ бүтээдэг байгаа. Шүрбэһөөр ооһор, ном һадагай болон бусад утаһа оёдолой хэрэгсэлнүүдые үйлэдбэрилдэг байгаа. Яһаар элдэб шэмэг гоёолтонуудые, нааданхайнуудые бүтээдэг. Мүн лэ яһаарэлдэб зэбсэг, һур, ном һадаг ба годлинуудай зүйлнүүдые дархалдаг һэн.

Дээрэ нэрлэгдэһэн гэрэй 5 амитанай мяха хаягдалгүй болбосоруулгын оньһон арга хэрэглэн, эдеэ хоолой зүйлнүүдые үйлэдбэрилхэдэ хэрэглэгдээ. Мяханай элдэб янзын зүйлнүүдые шанадаг. Мүн тиихэдэ эхэнэрнүүд малай һэлһэ үйлэдбэридээ хэрэглэжэ, хубсаһа оёходоо няаха, зузаан болгохо гэжэ хэрэглэдэг һэн. Буряадууд жэлэй дулаан халуун хаһада удаанаар хадагалгдаха аргатай мяханай зүйлнүүдые — Борсо хатаажа шададаг һэн. Тиимэһээ борсые абаад, хаанашье нүүдэлдэ, удаан сагай болзорто дайн байлдаанай үедэ абаад ябаха аргатай һэн. Һү болбосоруулха аргаар элдэб янзын олон эдеэнэй зүйлнүүдые буйлуулдаг һэн. Тэдэ гэр бүлэһөө удаан хугасаагаар тусгаарлагдан холо байхадаа таарамжатай үндэр шанартай, үл хоолтой бүтээлнүүдые үйлэдбэрилжэ хэрэглэхэ дүршэлтэй байгаа.

Буряадууд ажахынгаа ажал ябуулгада бүхы байһан гэрэй амитадые үргэнөөр хэрэглэдэг байгаа: Морин холын харгыда ябаха, малаа адуулха, тэргэтэй, санаар зөөри зөөхэ гэхэ мэтэ үргэн дэлисэтэй үйлэ хэрэгүүдтэ хэрэглэгдэдэг байгаа, эдэ бүгэдые баһал морин өөрөө бүтээдэг байгаа. Тэмээнүүдые холын аян замда томо хүндэ ашаа шэрэхыень хэрэглэдэг һэн. Шэмхэгдэһэн буханууд баһал томо ашаануудые шэрэлсэдэг байгаа. Нүүдэлэй ехэ һонин арга хэрэглэдэг байгаа гэжэ мэдээжэ, томо амбаар сахариглаад гү, али «поезд» гэһэн аргаар хэрэглэхэ үедөө, 2 гү, али 3 тэргэ тэмээнэй хойноһоо уяжа, хабсаруулагдадаг байгаа. Тэргэ дээрэ ханза (ящик размерами 1100х1100х2000 гэһэн хэмжүүртэй хайрсаг тодхоожо, досоонь эд бараагаа, хубсаһа хунараа, зөөри хогшоёо хэжэ, хур борооһоо хамгаалдаг байгаа. Түргэн бодхоогдодог һэе гэрнүүдые хэрэглэлэг һэн, тэрэниие нүүлгэдөө суглархадаа гү, али шэнэ газарта нүүжэ ерээд, байдалаа зохёоходоо оройдоолгурбан часай хугасаада суглуулагдаха аргатай. Мүн эдэй засагай ажал ябуулгада Буряад-Монголой үүлтэрэй (шоно дарагша) нохойнуудые үргэнөөр хэрэглэдэг байгаа, тэдэнэй эгээл дүтын түрэлнүүдынь Түбэд, Непал адли үүлтэрэй нохойнууд, мүн Грузиин хони адуулагша үүлтэрэй нохойнууд юм. Энэ үүлтэрэй нохой харуулшанай, адуу, үхэр болон жэжэ мал адуулалгада тон һайн шадабари гаргадаг. XVIII—XIX зуун жэлнүүдтэ Үбэр Байгалай хизаарта газар элдүүрилгын хүдөө ажахын һалбари эршэтэйгээр дэлгэржэ эхилээ.

Мүнгэн шэмэглэлтэй буряад түмэр бүтээлнүүд Ород гүрэндэ «аха дүүнэрэй ажал» гэжэ мэдээжэ, Дагестан ба Дамаскын түмэр бүтээлнүүдтэй хамта үндэр сэгнэгдэдэг байгаа. Дархашуулые хара — сагаан гэжэ хубаадаг байгаа. Хара Дархашуул түмэр гагнажа, хайлуулжа, түмэрөөр зүйлнүүдые бүтээгээ. Сагаан дарханууд үнгэтэ ба үнэтэ түмэрлигүүдээр, гол түлэб мүнгөөр юумэ бүтээжэ ажалладаг байгаа.

Үндэһэн яһатанай бага бүлэгүүд

Гол үгүүлэл:Буряадай омогууд

VI—IX-дэхи зуун жэлэй угсаатанай бүлэгүүд

Буряадууд хадаа Тэлэсүүдэй отогуудай холбоондо ородог үндэһэн яһатанай хоёр бүлэгһөө уг гарбалтай гэжэ тоологдог:

  • байырхууд (9 хубиһаа бүридэһэн гэжэ багсаамжалагдадаг)
  • хурыхаанууд (3 хубиһаа бүридэдэг гэжэ багсаамжалагдадаг)

Баргажан-Түхэмэй угсаата бүлэгүүд (IX—XIII-дахи зуун жэлнүүд)

Уйгуурай хаанта засагай һандарһанай удаа болон Моголой талаар монгол хэлэтэ арадуудай нүлөө шангарһан хойно байырхуунууд Байгал далай руу нүүжэ, тэндээ хурыхаануудтай суг харилсажа, буряад арадай гол угсаата үндэһэ байгуулһан юм. Рашид ад-Динай «Летописуудай согсолборидо» Баргажан Түхэмэй ажаһуугшадай удаадахи бүридэл үгтэнхэй:

  • баргууд (отогой дээдэхи угсаатанай нэрэ)
    • барга (өөһэдын)
    • хори-түмэд («Он жэлнүүдэй намтарнуудай согсолборидо» кори гээд аминдаа дурдагданхай[93] болон түмэдүүдтэй[94])
    • туласуудтай[50] (багсаамжалгаар, олёдууд ба сэгэнүүд)[95][96]
  • бусад
    • булагашад (багсаамжалгаар, булагадууд)[30]
    • хэрэмэшэд
    • хойин-уряанхай
    • ойрадууд
    • баяууд (байлуугууд)[97][98]

Ойраад хаанта уласай угсаатан (Ойраад холбоон) (XV зуун жэл)

Монголой эзэнтэ гүрэндэ хоорондын дайнай үрэ дүндэ Байгал шадарай газар хооһорно. Баргу-буряадууд Баруун Монгол руу нүүжэ, Ойрад хаанта уласай бии бололгодо хабаадана. Ойрад хаанта улас анхан дүрбэн арадай нэгэдэл боложо байгуулагдаһан гэжэ хэлэгдэдэг:

  • урдын ойрадууд (хойтын ба баатуд)
  • барга-буряадууд
  • хэрээдүүд[99] (торгууд)
  • найманууд[99] (жангарнууд ба дэрбэдүүд)

Юншүүбүүнэй түмэнэй бүрдхэл (XV -дахи зуун жэлэй һүүл — XVI-дахи зуун жэлэй эхин)

Ойрад хаанта уласай хёморолой ушарһаа зарим арадууд урда Монгол руу нүүһэн байна. Энэ үедэ барга-буряадууд зарим ойрадуудтай хамта монголшуудай Юншүүбүү түмэнэй бүридэлдэ оробо. Хожомынь түмэн һандарһаншье һаа, Юншүүбүү түмэнэй зарим арадууд буряадуудай бүридэлдэ ороһон байна. XV-дахи зуун жэлэй һүүл — XVI-дахи зуун жэлэй эхиндэ зүүн монголой түмэн тухай тодорхойлһон «Жу Бянькао» гэһэн хитад эрдэмэй номһоо Юншүүбүү түмэнэй бүридэл иигэжэ харагдана:

  • барга-бурят
  • харашан
  • шаранууд
  • табан аймаг
  • танглагархан
  • асууд
  • шубуучин
  • хонхотон
  • нумуучин

Угсаатанай бүлэгүүд (XVII-дохи зуун жэл)

XVI зуун жэлдэ Юншүүбүүн түмэн һандаржа, баргууд тусгаар отог боложо хубаарһан. XVI зуун жэлэй һүүл ба XVII зуун жэлэй эхинэй хоорондо барга-буряадууд нютагаа бусаа. Теэд ойрадууд болон халхануудай хоорондохи дайнай үрэ дүнһөө барга-буряадууд хоюуланһаань добтолгонуудые үзэжэ эхилбэ. Тэрэнэй үрэ дүндэ барга-буряадуудай нэгэ хубинь ойрадай мэдэлдэ абтажа, нэгэ хубинь халха хаашуулай дээдын эрхые хүлээн зүбшөөрхэ баатай болоо. Ород гүрэнэй хүгжэхэ үедэ Байгал шадарай хизаарта ойрадуудай эзэмшэлһээ зугадаһан барга-буряадай хэһэгүүд болон хүн зоной бусад монгол хэлэтэй бүлэгүүд һуугаа, Үбэр-Байгал халха хаашуулай мэдэлдэ байгаа, мүн лэ тэндэ барга-буряадууд ажаһуудаг байгаа.

XVII зуун жэлдэ Үндэһэн угсаата Буряад орондо һуурижаһан барга-буряадуудай (аха дүүгэй) болон бусад монгол хэлэтэй бүлэгүүдэй угсаатан:

  • Үбэр Байгалай буряадууд («аха дүүгэй ясаг түлэдэг Турукай һүрэг», «хара мунгалнууд», таамаглахада, Сэцэнхановай аймагай, Баргуудай түүхэ 1734 он хүрэтэр,Баргууд отог)
  • «Коринүүд ба Батуринүүд (Батулинууд)» — (Хори ба, магад, Батлай[29] али батанай[100])
  • Табангууд (анха түрүүн ород мэдээсэлнүүдтэ гансал 1660-аад онуудта дурдагдаһан, ондоо яһатанһаа таһарһан гэжэ тоологдодог)[101])
  • шошоологууд
  • шаранууд
  • «хорчинууд» (багсаамжалгаар Харчинууд) (бүридэл -харнууд, борнууд)[102] али хорчинууд[30])
  • сэгэнүүд
  • икинадууд
  • хонгоодорнууд
  • готолууд
  • булагууд
  • эхирэд
  • ашибагадууд
  • тэртэ
  • хүрхүүд
  • алагуй
  • шүртүүсүүд
  • шараидууд
  • атаганууд
  • узонууд
  • сартуулнууд
  • Хатагина (буряадууд)[10][103][26][104]
  • долонгууд
  • сонгоолнууд

Арадай газар дэбисхэрнүүдэй бүлэгүүд (XVII зуун жэлэй хоёрдохи хахадһаа XX зуун жэлэй эхин хүрэтэр)

XVII зуун жэлһээ эхилээд, Ородой эзэнтэ гүрэнэй ба Цин эзэнтэ гүрэнэй эзэнтэ гүрэнэй-захиргаанай гуримда буряадуудые оруулха үйлэ ябасаһаа, буряадуудай дунда шэнэ угсаатан бии болгогдоо.

XVII зуун жэлэй 50-70-аад онуудаар ородой (острогуудые) бүһэлэлгэнүүдые тойроод шэнэ бага угсаатанай бүлгэмүүд бии боложо эхилээ — арадай газар дэбисхэрнүүдэй бүлэгүүд[105]. Энэ үйлэ ябаса XIX зуунай түрүүшын хахадта Сибириин засаг захиргаанай шэнэдхэлэй үрэ дүндэ Талын Дүүмэнүүд ба бэе дааһан хари гүрэнэй зүблэлнүүд байгуулагдаһанаар энэ үйлэ дүүргэгдэбэ. Талын Дүүмэ XX -дохи зуун жэлэй эхиндэ үгы хэгдэһэн байна.

Хуушан Баргутуудые 1732 ондо Хулунбуйр руу нүүлгэжэ, манжануудай Найман тугта сэрэгэй-захиргаанай эмхидэ оруулаа. Тэдэнһээ 2 хошуун байгуулагдаад, Даур ба Солоной үлэһэн 6 хошуунуудтай хамта 8 солоной хошуунуудые бүридхэгдөө. Халхаһаа нүүһэн шэнэ баргуудһаа 2 жэлэй үнгэрһэн хойно 8 Шэнэ Баргууд хошуунууд эмхидхэгдээ. Найман тугай байгуулалта ниигэмэй бүхы эдэй засагай, ниигэмэй, улас түрын һалбариие зохисуулдаг байһан ба 1911 он хүрэтэр байгаа.

  • Үбэр Байгалай можын (Үбэр Байгалай буряадуудай үндэһэн уг гарбалай бүлэг) буряадууд иимэ арадуудай газар дэбисхэрэй бүлэгүүдтэ хубаагдана:
    • баргажанай буряадууд
    • сэлэнгын буряадууд
    • Хориин буряадууд
    • агын буряадууд
  • Эрхүүгэй губерниин (Эрхүүгэй буряадуудай үндэһэн уг гарбалай бүлэг) буряадууд иимэ радуудай газар дэбисхэрэй бүлэгүүдтэ хубаагдана:
    • балаганай буряадууд али үнгын буряадууд
    • захааминай буряадууд[106]
    • идиин буряадууд
    • кудиин буряадууд
    • дээдэленскыен буряадууд
    • ойхоной буряадууд
    • түнхэнэй буряадууд
    • худари буряадууд[107]
    • доодо үдын буряадууд[108]
    • алайрай буряадуууд
    • китойн буряадууд[109]
    • агын буряадууд[110]
    • доодо ахын буряадууд
  • Цинай эзэнтэ засагта баргуу буряадууд:
    • шэнэ баргууд
    • хуушан баргууд али чипчинууд

Бага үндэһэн яһатан (XIX-дэхи зуун жэлһээ мүнөөнэй саг хүрэтэр[111]

  • хори-буряадууд (агын буряадууд ороно, шэнэхэйнэй буряадууд)
  • булагадууд
  • эхирэдүүд (баргажанай буряадууд ороно)
  • хонгоодор (алайрай буряадууд ороно)
  • сэлэнгын буряадууд

Шажан мүргэл ба этигэл һүзэглэл

Мүн үзэхэ:Буддизм в Бурятии

Буддын шажанай бии болохын урда тээ буряадууд бөө мүргэл гэһэн нэрэ томьёогоор тэмдэглэгдэһэн элдэб этигэл һүзэгые баримталагшад байгаа.

XVI зуунай эсэсһээ Түбэдэй Буддын шажанай нэгэн Гелугпа гэжэ нэрэтэй һургуулинууд дэлгэржэ эхилһэн.

Бөө. 1904 оной открытка
Мистерия Цам (шажанай хатар), 1885 он

1741 ондо Буддын шажан Орос гүрэндэ албан ёһоной шажанай нэгэ гэжэ хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн гэжэ тоологдобо. Багсаамжалгаар энэ үедэ түрүүшын буряадай байратай дасан баригдаа — Тамчин дасан. Үзэг бэшэгэй дэлгэрэлгэ, эрдэм ухаанай, уран зохёолой, уран зурагай, уран барилгын хүгжэлтэ нютаг дэбисхэртэ Буддын шажанай тогтоһонтой холбоотой. Тэрэ ажабайдалай маяг, үндэһэтэнэй психологи, ёһо заншал байгуулхада шухала зүйл болоһон байна. XIX-дэхи зуун жэлэй хоёрдохи хахадта буряад будын шажанай хурдан хүгжэлтын үе эхилбэ. Дасануудта гүн ухаанай һургуулинууд хүдэлдэг байгаа; эндэ ном хэблэлгэ ба элдэб янзын хабсаргалта урлал бэелүүлэгдэдэг байгаа; теологи, эрдэм ухаан, оршуулга ба хэблэл, уран зохёол хүгжөө. Түбэд эмнэлгэ үргэнөөр хэрэглэгдэдэг байгаа. Буряад орондо 1914 ондо 48 дацануудта 16000 буддын шажанай ламанартай байгаа. 1930-аад онуудай эсэстэ буряад буддын шажантанай бүлгэм үгы болоо. Гансал 1946 ондо Ивалгын ба Агын дасанууд нээгдээ һэн. Буряад орондо Буддын шажанай һэргэн мандалта 1980-аад онуудай хоёрдохи хахадһаа эхилээ. Хоер арба гаран хуушан дасангууд һэргээгдээ, шэнэ дасанууд байгуулагдаа, Монголой, Буряадай Буддын шажанай академинүүдтэ ламанарые бэлдэжэ, дасангуудай дэргэдэхи залуу эхилэгшэдэй дээдэ һургуули һэргээгдэбэ. Буддын шажан буряадуудай арад түмэниие бэхижүүлгын, һүзэг этигэлэй һэргээлгын нэгэ боложо үгөө.

Үнгэрһэн зуун жэлэй 80-аад онуудай хоёрдохи хахадһаа Буряад Уласай дэбисхэр дээрэ мүн лэ бөө мүргэлэй һэргэн мандалга эхилэнхэй. Эрхүү можодо ажаһуудаг баруун буряадууд Буддын шажанай шэглэлые һайн тээшэнь хүлеэн абадаг байгаа, гэбэшье хэдэн зуун жэлэй туршада бөө мүргэл Байгал шадар ажаһуудаг буряадуудай дунда заншалта шажанай хүдэлөөн боложо үлэһэн байна.

Буряадуудай дунда Үнэн алдартанай шажан баримталагшад үсөөн тоотой. Буряадуудай дунда Христиан шажанай дэлгэрэлгэ түрүүшын ородуудай ерэхэдэ эхилһэн юм. 1727 ондо байгуулагдаһан Эрхүүгэй епархи, Миссионерскэ ажал үргэнөөр хүгжөөһэн байна. 1842 болотор Новоселенгинскда Англиин Гүн сэдьхэлэй ябуулга Үбэр Байгалда байһан, тэрэ Буряад хэлэн дээрэ Евангелиин түрүүшын оршуулга бүридхэһэн юм. Христиан шажанай үзэл XIX -дэхи зуун жэлэй хоёрдохи хахадта эршэдэбэ. XX-дохи зуун жэлэй эхиндэ Буряад орондо 41 миссионерскэ no, ool, хэдэн арбаад миссионерскэ һургуулинууд хүдэлжэ байгаа. Христиан шажан баруун буряадуудай дунда эгээл ехэ амжалта туйлаа. Энэнь баруун буряадуудай дунда христосой шажанай һайндэрнүүдэй дэлгэрһэн ушарһаа элирээ: Рождество, Пасха, Ильин день, святки болон бусад.

Шажан мүргэлэй һайндэрнүүд

  • Цам;
  • уйнхор (Калачакра);
  • Гандан-Шунсэрмэ (Будда Шэгэмүүниин түрэһэн, мүндэлһэн ба Паринирванада оролго);
  • Майдари-хурал (Майдариин ерээдүйн дэлхэйн хаһада Будда бурханай оршохые хүлеэлгэ);
  • Лхабаб Дуйсэн (Түшэтэ огторгойһоо Будда бурханай заларалга);
  • Зула-хурал (Зонхобын дурасхаалай үдэр).
  • Ёрдын наадан

Генофонд — Уг гарбалай жаса

Буряадай генофонд соо арбан нэгэн гаплогруппанууд (С3*, С3с, С3d, E, N1b, N1c1, O3a*, O3a3c*, O3a3c1, R1a1a и R2a) элирүүлэгдэнхэй. Дээжын бүхы нютаг дэбисхэрэй бүлэгүүдэй эгээл ехэ дабтамжа N1c1 ба C3d гаплогруппуудаар тэмдэглэгдэнэ[112].

В. Н. Харьковай баримтаар, N1a1 гаплогруппа (Y-ДНК)|Y-хромосомно N1a1 гаплогруппа буряадуудай бүхы генофондын 48 хуби болоно. С3 гаплогруппын дотор бүлэгүүд (С3*, С3с, С3д) генэй сангай 40 хубиие бүридүүлдэг[112]. Бусад мэдээнүүдээр С3d (M407) гаплогруппа буряадуудай 53,9 хубида, хамнигадай 52,9 хубида, һоёдуудай 53,6 хубида байдаг ха[113]. Буряадуудай 60 хубида С3 гаплогруппын дэлгэрэнги байһые тэмдэглэһэн эхин дансанууд бии[114]. М. В. Деренкын шэнжэлгээр, С3 гаплогруппын дэд бүлэгэй буряадай генофондой 68,2 хуби болоно.[115]. Мэдээ баримтануудай илгаа дээжэ абаха алдууһаа болоно.

Гаплогруппа N (Y-ДНК) Гаплогруппа N хадаа Евразиин хойто зүгэй үндэһэн арадуудта ехэнхи ушарта дайралдадаг[112][116]. Гаплогруппа C3 (мүнөө үедэ С2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ) монгол, түүрэг, тунгус-манжа арадуудта шэнжэтэй[113].

Буряад хүн зоной дээжэдэ Y-хромосомын гаплогруппануудай хубаари. Ажаглалта. N — дээжэлгын хэмжээн[112].

Гаплогруппа Ахын аймаг (N = 53) Хурамхаанай аймаг (N = 23) Улаан-Үдэ (N = 26) Хяагтын аймаг (N = 27) Зэдын аймаг (N = 31) Хэжэнгын аймаг (N = 64) Яруунын аймаг (N = 30) Агын аймаг (N = 44) Бүхыдөө (N = 298)
C3* 1.9 (1) 8.7 (2) 23.1 (6) 11.1 (3) 22.6 (7) 1.5 (1) - 4.5 (2) 7.3 (22)
С3c 3.8 (2) - 7.7 (2) 3.8 (1) 3.2 (1) 1.5 (1) 6.7 (2) 4.5 (2) 3.7 (11)
С3d 58.5 (31) 73.9 (17) 30.8 (8) 18.5 (5) 19.3 (6) 12.6 (8) 30.0 (9) 4.5 (2) 28.8 (86)
E - - - - - 4.7 (3) 3.3 (1) - 1.3 (4)
N1a2b-P43 (эртээр N1b) - 4.3 (1) - - - - - - 0.3 (1)
N1a1-M231 (эртээр N1c1) 22.6 (12) 8.7 (2) 38.4 (10) 37.0 (10) 19.3 (6) 78.2 (50) 60.0 (18) 77.4 (34) 48.0 (142)
O3a* - - - 11.1 (3) 3.2 (1) - - 2.3 (1) 1.7 (5)
O3a3c* 7.5 (4) - - - - - - - 1.3 (4)
O3a3c1 1.9 (1) 4.3 (1) - - - 1.5 (1) - - 1.0 (3)
R1a1а 3.7 (2) - - 18.5 (5) 9.8 (3) - - 4.5 (2) 4.0 (12)
R2a - - - - 22.6 (7) - - 2.3 (1) 2.6 (8)
Генетическэ янзанууд 0.6089 ±

± 0.0623

0.4545 ±

± 0.1234

0.7262 ±

± 0.0423

0.7977 ±

± 0.0479

0.8387 ±

± 0.0266

0.3770 ±

± 0.0724

0.5632 ±

± 0.0720

0.4027 ±

± 0.0928

0.6799 ±

± 0.0203

Габьяата хүнүүд

Европын шэнжын агууехэ дэлхэйн эрдэмтэн эрдэм ухаанай, дипломатиин, анагааха ухаанай, соёл урлалай хүгжэлтэдэ горитойхон хубитаяа оруулһан Доржи Банзаров болоно[117]. Ракетнэ радиотехническа байгууламжануудай эрхим Зүблэлтэ конструктор генерал-майор, техническэ эрдэмэй доктор, СССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат Або Сергеевич Шаракшане мүн[118]. Зүблэлтэ зэбсэгэй эрхим конструктор, тамиршан Ефим Леонтьевич Хайдуров болоно[119].

Бүгэдэндэ мэдээжэ Петр Бадмаевай[120], Агван Доржиевай[121], Гомбожаб Цэбекович Цыбиковай]][122] ажаябуулганууд XIX—XX зуун жэлэй эхиндэ уласхоорондын улас түрын һалбарида Оросой эзэнтэ гүрэн ба Монгол ба Түбэд гүрэнүүдэй хоорондо дипломат холбоо байгуулха ба бэхижүүлхэ хэрэгтэ ехэхэн нүлөө оруулһан юм. Агван Доржиев Европын түбидэ Буддын шажан дэлгэрүүлхэ талаар ехэ ажал ябуулһан, Санкт — Петербургын Буддын шажанай дуган байгуулһан. Буддын шажанай эрхим йогын багша хадаа Зүүн Сибириин хамба лама, Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуули байгуулха үүсхэл гаргагшадай нэгэн, Польско-Ородой Гэгээн Станиславай орденой рыцарь, монголшуудай дээдын Эрдэниин таягай, Ородой Гэгээн Анна орденой]] — Даши-Доржо Этигэлов мүн[123], оршон сагта самадхи байдалда Ивалгын буддын шажанай дасанда байна.

1917 онһоо хойшо Элбэк-Доржи Ринчино мэтын буряад түрүү мэргэжэлтэд Буряадай автономи бии бололгодошье, Монголой Арадай Уласай байгуулгадашье горитой үүргэ дүүргэһэн юм[124].

Түбэдтэ ба Энэдхэгэй түбэд сүлэлгэдэ буряад буддын шажанай багшанар байбашье, тоонто нютагтаяа холбоогоо таһараашьегүй һаа, туһа нүлөөтэйгөөр ябаа. Зүблэлтэ Холбооной Баатарай үндэр нэрэ буряад сэрэгшэдтэ хүртөө: Илья Васильевич Балдынов[125], Владимир Бузинаевич Борсоев[126], Гармажап Аюрович Гармаев[127], Дарма Жанаевич Жанаев[128][129], Михаил Фёдорович Мархеев[130], Базар Ринчино[131], Василий Харинаевич Хантаев[132], Жамбыл Ешеевич Тулаев[133][134].

Соёлой мэдээжэ ажаябуулагшад: Лхасаран Лодонович Линховоин[135], Ким Базарсадаев[136] болон бусад олон. Буряадай үндэһэн гарбалтай ажаябуулагшад байгаа: Александр Валентинович Вампилов[137], Юл Бриннер[138] болон бусад.

Мүнөө үеын буряадай хэдэн уран зураашадай, уран барималшадай бүтээлнүүд дэлхэйн эгээл томо музей, галерейнүүдтэ дэлгэгдэжэ байдаг. Тэдэнэй дунда Даша Намдаков[139][140], Сэрэнжаб Балдано[141], Вячеслав Бухаев[142], Зорикто Доржиев[143].

бүлэг «СССР-эй арадууд» (буряадууд), СССР-эй 1933 оной хэлхеэ холбооной марка

Буряадай олон тамиршад дээдын хэмжээнэй туйлалтануудаараа мэдээжэ. Жэшээнь, Олег Алексеев[144] Буряадай сүлөөтэ барилдаашадай дунда эгээл түрүүшын Европын барилдаагаар 1979 оной чемпион. Баир Бадёнов[145] Бээжэндэ болоһон 2008 оной зунай Олимпиин наадануудта Владимир Ешеевэй амжалта 20 жэлэй һүүлээр дабтажа, һур харбалгаар Оросой Холбоото Уласай түрүүшын медальда хүртөө[146], Владимир Ешеев 1988 оной һур харбалгаар 1988 оной зунай Олимпиин медальда хүртэһэн юм. Виликтон Баранников — Зүблэлтэ боксёр, 1964 оной Токиодо болоһон Олимпиин наадануудай мүнгэн медальда хүртэһэн, 1965 ондо Берлиндэ боксоор Европын чемпионадай алтан медальда хүртэһэн[147]. Инна Степанова һур харбалгаар ехэ үндэр амжалтануудые туйлаа: 2016 оной Рио-де-Жанейро хотодо болоһон зунай Олимпиин наадануудта мүнгэн медальда хүртэһэн, 2015 оной һур харбалгаар дэлхэйн чемпионадта, 2010 оной Европын чемпионадта алтан медальда хүртэһэн байна. Базар Базаргуруев 2008 оной зунай Олимпиин наадануудта сүлөөтэ барилдаагаар хүрэл медальда хүртэһэн — 60 килограмм хүрэтэр (эрэшүүлэй хоорондо)[148].

Буряадууд филателидэ

1933 ондо СССР гүрэн «СССР-эй арадууд» гэһэн үндэһэн яһатанай шэглэлтэй почтын маркануудые гаргаһан байна. Тэдэнэй тоодо буряадуудта зорюулагдаhан марка байгаа.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Георги И. Г. Часть четвёртая. О народах монгольских, об армянах, грузинах, индийцах, поляках и владычествующих россиянах с описанием всех именований казаков, также история о Малой России и купно о Курляндии и Литве // Описание всех в Российском государстве обитающих народов, также их житейских обрядов, вер, обыкновений, жилищ, одежд и прочих достопамятностей. — Санкт-Петербург, 1799. Архивная копия от 20 декабрь 2016 на Wayback Machine
  2. ↑ Народы Южной Сибири. Буряты // Народы Сибири/ Под ред. М. Г. Левина, Л. П. Потапова. — М.: Л.:: Издательство АН СССР . — (Серия «Народы мира: Этнографические очерки.), 1956. Архивная копия от 14 май 2017 на Wayback Machine
  3. ↑ Статья «Братские люди». Большой Энциклопедический словарь. 2000 г.
  4. ↑ Основные сведения о бурятах | ИОГБУК Центр культуры коренных народов Прибайкалья. Архивировано 27 июль 2025 года.
  5. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года.
  6. ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Дата обращения: 2 январь 2012. Архивировано 26 декабрь 2018 года.
  7. ↑ 2020 Population and housing census of Mongolia-National report. — P. 52. Архивная копия от 21 сентябрь 2022 на Wayback Machine
  8. ↑ Буряты / Н. Л. Жуковская; В. В. Мазепус // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2020.
  9. ↑ 1 2 3 "Buryat | people", Encyclopedia Britannica. 2025-07-27. (en) Archived from the original on 2016-05-04. 
  10. ↑ 1 2 3 4 Christopher P Atwood. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 15 март 2016 года.
  11. ↑ Большая надпись в честь Кюль-Тегина | GreyLib: библиотека Хуршида Даврона (ород хэлэн). greylib.align.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 20 декабрь 2017 года.
  12. ↑ 1 2 3 Худяков Ю. С. «Вооружение центральноазиатских кочевников в эпоху раннего и развитого Средневековья». — Новосибирск: «Наука», 1991.
  13. ↑ Д. Д. Нимаев Дауры и баргуты: проблемы этнической истории // «Археология, этнография и антропология Евразии»,. — 2010. — Т. 2. — С. 42. Архивировано из первоисточника 8 август 2016.
  14. ↑ 1 2 П.Б. Коновалов. Баргуджин-Тукум и этническая генеалогия бурят. Баргуты: история и современность. Сборник научных статей. Иркутск: Оттиск, 2016. – 210 с. (2016). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 16 март 2017 года.
  15. ↑ В. В. Бартольд «Киргизы. Исторический очерк»// Соч.. — Москва, 1963. — Т. Т. II. Ч. 1.«Общие работы по истории Средней Азии. Работы по истории Кавказа и Восточной Европы».. — 471—543 с.
  16. ↑ Румянцев Г. Н. «Происхождение хоринских бурят». — Улан-Удэ, 1962.
  17. ↑ Д.Г. Савинов Государства и культурогенез на территории Южной Сибири в эпоху раннего средневековья. — Кемерово: КемГУ, 1994. — С. 124, 141. — 215 с. Архивная копия от 17 апрель 2016 на Wayback Machine
  18. ↑ Б. Б. Дашибалов. Археологические памятники курыкан и хори (pdf). БНЦ СО РАН (Улан-Удэ) - 191 с. (1995). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 12 март 2017 года.
  19. ↑ Г. О. Авляев Происхождение калмыцкого народа. — Калмыцкое книжное издательство, 2002-01-01. — 334 с. Архивная копия от 25 октябрь 2021 на Wayback Machine
  20. ↑ Потанин Г. Н. Очерки северо-западной Монголии. — СПб, 1881—1883.
  21. ↑ Очиров Уташ Борисович Ойраты западной Монголии и Северо-Западного Китая: вопросы этнической истории, демографии и географии расселения во второй половине XVIII века* // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН. — 2010. — В. 2. — ISSN 2075-7794. Архивировано из первоисточника 27 март 2019.
  22. ↑ 1 2 Joshua Project. Buriat, Chinese in China. joshuaproject.net. Дата обращения: 2 август 2016. Архивировано 19 сентябрь 2016 года.
  23. ↑ 1 2 Joshua Project. Buriat, Mongolia in Mongolia. joshuaproject.net. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 19 сентябрь 2016 года.
  24. ↑ 1 2 Батур Убаши Тюмень. Сказание о дербен ойратах. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 7 июль 2014 года.
  25. ↑ 1 2 Описание калмыцких народов, а особливо из них Торгоутского и поступок их ханов и владельцев, сочинённое статским советником Васильем Бакуниным, 1761 года. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 4 декабрь 2016 года.
  26. ↑ 1 2 Цонгоол Б. Нацагдорж Түб Азиин арадуудай соёлой һүлдэ, 3-дахи хэһэг Баргуудай Ород гүрэн руу 1730 ондо зугадаһан тухай. — Улаан-Үдэ, 2012. — С. 206—225. Архивная копия от 20 апрель 2019 на Wayback Machine
  27. ↑ Цыбик Бобоевич Цыдендамбаев Бурятские исторические хроники и родословные. — "Бурятское книжное издательство". Архивная копия от 28 январь 2021 на Wayback Machine
  28. ↑ Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные. — Улан-Удэ, 1972.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 Нанзатов Б. З. Этногенез западных бурят (VI—XIX вв.). — Иркутск, 2005. — 160 с. — ISBN 5-93219-054-6 Архивная копия от 22 январь 2021 на Wayback Machine
  30. ↑ 1 2 3 Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1
  31. ↑ Зориктуев Б. Р. О происхождении и семантике этнонима бурят // Монголо-бурятские этнонимы. — Улан-Удэ, 1996.
  32. ↑ Зориктуев Б. Р. Об этническом составе населения Западного Забайкалья и Предбайкалья во второй половине I — первой половине II тыс. н. э. // Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск: Наука, 1993. — С. 127—129. Архивировано из первоисточника 20 март 2022.
  33. ↑ Первичное наименование от сяньбийцев: бурут — несогласные, то есть несогласные с идеологией военного центризма, исходящей от сянбийцев (протомонголов). Это имя использовалось древними монголами вплоть до начала монгольской экспансии. При продвижении монгольских войск на территории протобурят монголы говорили, — энэ бурят ошоhон зон. С данного времени закрепилось наименование Бурят Санжеев, Гарма Данцаранович Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов // Этнические и историко-культурные связи монгольских народов. — Улан-Удэ, 1983.
  34. ↑ Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов - Санжеев Г.Д.. — 1983.
  35. ↑ 1 2 Нанзатов Б. З. К вопросу о ранней этнической истории баргу-бурятской общности // Вестник КИГИ РАН. — Т. 23. — № 1. — С. 99—106. Архивировано из первоисточника 16 июль 2019.
  36. ↑ 1 2 3 4 5 Ушницкий В. В. Основные версии происхождение бурятского народа // Известия Лаборатории древних технологий. — 2015. — В. 4 (17). — С. 52—60. — ISSN 2415-8739. Архивировано из первоисточника 13 декабрь 2020.
  37. ↑ Солнцев В. М. Институт востоковедения (Российская академия наук) Монголица: к 750-летию "Сокровенного сказания". — Москва: "Наука", "Восточная литература", 1993. — С. 231. — 341 с.
  38. ↑ Зориктуев Б. Р. Об этническом составе населения Западного Забайкалья во второй половине I — первой половине II тысячелетия н. э. // Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск, 1993. — 124 с.
  39. ↑ Перевод С. А. Козина. Сокровенное сказание монголов. § 239.Архивная копия от 24 февраль 2020 на Wayback Machine.
  40. ↑ Залкинд Е. Присоединение Бурятии к России. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1958. — С. 150. — 677 с.
  41. ↑ Перевод С. А. Козина. Сокровенное сказание монголов. § 53.Архивная копия от 24 февраль 2020 на Wayback Machine
  42. ↑ 1 2 3 4 Нимаев Д. Д. Буряты: Этногенез и этническая история(ород). — Улан-Удэ, 2000. Архивировано из первоисточника 26 март 2019.
  43. ↑ Даба Дамбаевич Нимаев Буряты: Этногенез и этническая история(ород). — Улан-Удэ, 2000. Архивировано из первоисточника 26 март 2019.
  44. ↑ 1 2 Нанзатов Б. З. Тунгусский и самодийский пласты в этногенезе монгольских народов // Сибирский сборник. — 2014. — № 4. — С. 552—561.
  45. ↑ 1 2 Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М.: 504 с. (1967). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 7 июль 2016 года.
  46. ↑ Грум-Гржимайло Г. Е Западная Монголия и Урянхайский край. — Directmedia, 2013-03-13. — 907 с. — ISBN 978-5-4460-4820-5 Архивная копия от 28 январь 2021 на Wayback Machine
  47. ↑ Н. Я. Бичурин Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Рипол Классик, 2013. — 375 с. — ISBN 978-5-458-39135-1
  48. ↑ 1 2 Chinese Dingling. Ethnic groups in Chinese history (2008). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 16 август 2016 года.
  49. ↑ Камалов А. К. Древние уйгуры. Алматы: «Наш мир». 216 с. ISBN 9965-01-884-7 (2001).
  50. ↑ 1 2 Фазлааллах Рашид-ад-Дин->Сборник летописей->Публикация 1946-1952 ГГ.->Том I->Книга 1->Раздел 2. www.vostlit.info. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 19 февраль 2020 года.
  51. ↑ Нимаев Д. Д. Буряты: этногенез и этническая история. Архивная копия от 31 декабрь 2016 на Wayback Machine
  52. ↑ Санжеев Г. Д. Заметки по этнической истории бурят.
  53. ↑ Лубсан Данзан. Алтан Тобчи. Глава XI. Покорение уйгуров и лесных народов. Наставление Чингиса. Расправа с Тэб Тэнгри. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 2 февраль 2017 года.
  54. ↑ 1 2 3 История Калмыкии с древнейших времён до наших дней. — Элиста: Герел, 2009. — Т. 1. — 848 с.
  55. ↑ Miyawaki J. History of Dzungars: Introductory survey. History of civilizations of Central Asia, v. 5. — Multiple History Series UNESCO Publishing. {{Wayback|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001302/130205e.pdf |date=20130810224733 }. .
  56. ↑ 1 2 Джигачидай Буяндэлгэр «Культурное наследие народов Центральной Азии». Вып. 3:«Этническая история баргутов (XV—XVII вв.)» сб. ст. — Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН. — С. 183—205. — 226 с. Архивная копия от 15 август 2016 на Wayback Machine
  57. ↑ Златкин И. Я. История Джунгарского ханства. — М: Наука, 1983. — С. 63—74.
  58. ↑ Отписка томских воевод Василия Волынского и Михаила Новосильцова в Москву о десарских людях. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 3 февраль 2017 года.
  59. ↑ Из отписки в Москву томских воевод Ивана Шеховского и Максима Радилова об отправке за рубеж послов Тархана Лобы с товарищами, о полученных вестях о готовящемся нападении на Томск и Кузнецк порубежных народов и о недостатке служилых людей и запасов в Томске. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 5 февраль 2017 года.
  60. ↑ 1 2 3 А. П. Окладников Очерки из истории западных бурят-монголов. — Л.: ОГИЗ., 1937. — 427 с. Архивная копия от 12 март 2017 на Wayback Machine
  61. ↑ Из отписки Евстафия Харламова томским воеводам князю Ивану Шеховскому и Максиму Радилову о получении им вестей про киргизов. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 5 февраль 2017 года.
  62. ↑ Великое уложение. Перевод сводного ойратского текста «Их цааз» и указов Галдан-Хана. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 27 декабрь 2016 года.
  63. ↑ Г. Ц. Цыбиков «Забайкальское бурятское казачье войско» // «Жизнь Бурятии». — Верхнеудинск, 1925. — № 5—6. — С. 25—30.
  64. ↑ Г. Ц. Цыбиков «Забайкальское бурятское казачье войско (окончание). — Верхнеудинск, 1925. — № 9—12. — С. 38—43.
  65. ↑ Л. Минц «Народы мира». — «Олма Медиа групп», 2007. — 118 с.
  66. ↑ Цыбенов Базар Догсонович Национально-освободительное движение в Хулун-Буире в первой трети XX В. И визит в регион Панчен-ламы IX в 1931 г // Известия Иркутского государственного университета. Серия: История. — 2017. — Т. 21. — ISSN 2222-9124. Архивировано из первоисточника 6 май 2021.
  67. ↑ П. Б. Абзаев. Буряты на рубеже XX—XXI вв. Численность, состав, занятия. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 25 декабрь 2019 года.
  68. ↑ Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 4 февраль 2012 года.
  69. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 22 май 2011 года.
  70. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 1 февраль 2014 года.
  71. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 23 август 2011 года.
  72. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 1 февраль 2014 года.
  73. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 16 март 2010 года.
  74. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 3 декабрь 2009 года.
  75. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 24 март 2010 года.
  76. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 16 март 2010 года.
  77. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 22 июнь 2011 года.
  78. ↑ Приложение Демоскопа Weekly. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 6 октябрь 2015 года.
  79. ↑ Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Buriat, China. ethnologue.com. Архивировано 25 сентябрь 2016 года.
  80. ↑ Бурятский язык • Большая российская энциклопедия - электронная версия. bigenc.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 13 апрель 2021 года.
  81. ↑ Бурятский язык — всё самое интересное на ПостНауке (ород хэлэн). postnauka.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 22 январь 2021 года.
  82. ↑ Бурятский язык, образование. ИРКИПЕДИЯ - портал Иркутской области: знания и новости. Дата обращения: 3 октябрь 2016. Архивировано 5 октябрь 2016 года.
  83. ↑ Endangered languages in Northeast Asia: report. www.helsinki.fi. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 11 февраль 2021 года.
  84. ↑ Elena Skribnik Buryat // The Mongolic languages / Juha Janhunen.. — London: Routledge, 2003. — С. 104. — 433 с.
  85. ↑ Письменность сибирских народов | Библиотека сибирского краеведения. bsk.nios.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 14 сентябрь 2016 года.
  86. ↑ Бадмаева, Л. Б. Бурятские летописи как источники для изучения бурятского языка // Учёные записки Забайкальского государственного университета. Серия: Филология, история, востоковедение. — 2012-01-01. — В. 2. — ISSN 2308-8753. Архивировано из первоисточника 31 май 2016.
  87. ↑ ГАРБ. Ф. 444. оп. 23. дело № 4. л. 2
  88. ↑ Традиции и рецепты Бурятской кухни: от бууз до зутараан сай (ород хэлэн). www.sputnik8.com. Дата обращения: 27 июль 2025.
  89. ↑ Фазлуллах Рашид-ад-Дин раздел первый Сборник летописей (в четырёх томах) / Пер. с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания проф. А. А. Семёнова. — М.-Л: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, книга 1.Архивная копия от 13 май 2021 на Wayback Machine, примечание 290.
  90. ↑ Г. В. Вернадский Монголы и Русь. Глава І. Всемирно значимые моменты монгольской экспансии, примечание 37. Архивная копия от 4 март 2016 на Wayback Machine
  91. ↑ Д. К. Зеленин Культ онгонов в Сибири. — М.-Л., 1936.
  92. ↑ 1 2 Алагуева В .П. Золотая книга о бурятах. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 2006. — С. 39. — 96 с. — ISBN 5-7411-0135-6
  93. ↑ Хори-буряадуудтай
  94. ↑ адлишаагдадаг.
  95. ↑ Цыбикдоржиев Д. В. Ойраты до и после 1207 г // Культурное наследие народов Центральной Азии. Вып. 3. — 2012. — С. 120—148. Архивировано из первоисточника 20 апрель 2019.
  96. ↑ Коновалов П. Б., Цыбикдоржиев Д. В. Исторический Баргуджин-Токум — исконная родина бурятского народа // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология. — 2017. — Т. 19. — С. 129—150. — ISSN 2227-2380. Архивировано из первоисточника 5 июнь 2019.
  97. ↑ Фазлаллах Рашид-ад-Дин->Сборник Летописей->Публикация 1946-1952 ГГ.->Том I->Книга 1->Раздел 3. www.vostlit.info. Дата обращения: 22 июнь 2019. Архивировано 4 март 2016 года.
  98. ↑ Ксенофонтов Г. В. Ураангхай-сахалар. Очерки по древней истории якутов. Книга 2. — Национальное издательство Республики Саха (Якутия), 1992. — 416 с.
  99. ↑ 1 2 Китинов Б. У. К вопросу о составе ранних ойратов // Вестник РУДН. Серия: Всеобщая история. — 2016. — С. 52—57. Архивировано из первоисточника 17 апрель 2019.
  100. ↑ Цыбикдоржиев Д. В. Происхождение древнемонгольских воинских культов: по фольклорно-этнографическим материалам бурят. — Улан-Удэ: Бурятский научный центр СО РАН, 2003. — С. 276. — 290 с. Архивная копия от 18 январь 2022 на Wayback Machine
  101. ↑ Долгих Б.О. Племена и роды коренного населения Забайкалья и южного Прибайкалья в XVII в // Краткие сообщения Института этнографии. — 1952. — № 17. — С. 29—39.
  102. ↑ Туголуков В. А. Тунгусы средней и западной Сибири. — М: Наука, 1985. — С. 39—45. — 285 с. Архивная копия от 5 апрель 2016 на Wayback Machine
  103. ↑ Токарев С. А. Расселение бурятских племён в XVII в. Записки ГИЯЛИ. Вып. 1. – Улан-Удэ, – С. 101–130. (1939). Дата обращения: 24 июль 2016. Архивировано из оригинала 22 февраль 2014 года.
  104. ↑ Долгих Б. О. Некоторые ошибочные положения в вопросе об образовании бурятского народа. Советская этнография № 1. – М, – С. 57–63. (1954). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 апрель 2016 года.
  105. ↑ Л. Р. Павлинская Коренные народы Байкальского региона и русские. Начало этнокультурного взаимодействия. — Народы Сибири в составе Государства Российского: (очерки этнической истории). — СПб, 1999. — С. 165—271. Архивная копия от 10 ноябрь 2016 на Wayback Machine
  106. ↑ Үбэр Байгалай можын Троицкосавскын уездын болон Сэлэнгын уездын газар дэбисхэрнүүд дээрэ ажаһуудаг, гэхэ зуура эрхүү буряадта заншалта ёһоор оруулагдадаг
  107. ↑ Үбэр Байгалай можодо ажаһуудаг, гэбэшье заншалта ёһоор эрхүүгэй буряадта ородог
  108. ↑ Нижнеудинскын тойрогой бүридэлдэ Нижнеудинскую газар бүридхэдэг
  109. ↑ Эрхүүгэй тойрогой бүридэлдэ Хитойн хари гүрэнэй албан бүридхэдэг
  110. ↑ Эрхүүгэй тойрогой бүридэлдэ Ахын тусгаар угай хүтэлбэри бүридхэдэг
  111. ↑ Буряты — Энциклопедия «Вокруг света». www.vokrugsveta.ru. Дата обращения: 4 июль 2022.
  112. ↑ 1 2 3 4 Харьков В. Н., Хамина К. В., Медведева О. Ф., Симонова К. В., Ерёмина Е. Р., Степанов В. А. Генофонд бурят: клинальная изменчивость и территориальная подразделённость по маркерам Y-хромосомы // Генетика. — 2014. — Т. 50. — № 2. — С. 203—213. Архивировано из первоисточника 25 октябрь 2020.
  113. ↑ 1 2 Гаплогруппа C3 Y-ДНК человека (ород хэлэн). // Garshin.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 24 ноябрь 2018 года.
  114. ↑ Классификация человеческих гаплогрупп. 10 (продолжение: «отцовские» Y-хромосомные гаплогруппы). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 26 январь 2018 года.
  115. ↑ Распространенность мужских линий «чингизидов» в популяциях Северной Евразии // Генетика. — 2007. — В. 3. — Т. 43. — С. 422—426. — ISSN 0016-6758. Архивировано из первоисточника 21 март 2019.
  116. ↑ Гаплогруппа N Y-ДНК человека (ород хэлэн). // Garshin.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 21 ноябрь 2018 года.
  117. ↑ Банзаров Доржи — первый бурятский учёный (ород хэлэн). Байкал Инфо. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  118. ↑ Шаракшанэ Або Сергеевич (ород хэлэн). sangharussia.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  119. ↑ Ефим Леонтьевич Хайдуров — бурятский отец русского оружия. www.shooting-ua.com. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  120. ↑ Бадмаев Пётр Александрович — История Российского Предпринимательства. historybiz.ru. Дата обращения: 10 декабрь 2018. Архивировано 5 декабрь 2018 года.
  121. ↑ Биография Агвана Доржиева — наставника Далай-ламы XIII (ород хэлэн). Следуя тропами Будды... (3 июнь 2018). Дата обращения: 10 декабрь 2018. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  122. ↑ Гомбожаб Цэбекович Цыбиков — востоковед и путешественник (ород хэлэн). Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина. Дата обращения: 10 декабрь 2018. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  123. ↑ Этигэлов Даши-Доржо. Буддийская традиционная Сангха России (ород хэлэн). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  124. ↑ Легендарный Элбэк-Доржи Ринчино — Общество и культура — Новая Бурятия (ород хэлэн). newbur.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  125. ↑ Илья Васильевич Балдынов. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивная копия от 10 декабрь 2018 на Wayback Machine
  126. ↑ Владимир Бузинаевич Борсоев. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивная копия от 15 ноябрь 2014 на Wayback Machine
  127. ↑ Гармаев Гармажап Аюрович. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивная копия от 10 декабрь 2018 на Wayback Machine
  128. ↑ Жанаев Дарма Жанаевич. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивная копия от 10 декабрь 2018 на Wayback Machine
  129. ↑ Жанаев Дарма Жанаевич — Герои Бурятии. sites.google.com. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 8 октябрь 2020 года.
  130. ↑ Михаил Фёдорович Мархеев. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивная копия от 10 декабрь 2018 на Wayback Machine
  131. ↑ Базар Ринчинович Ринчино. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивная копия от 10 декабрь 2018 на Wayback Machine
  132. ↑ Василий Харинаевич Хантаев. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивная копия от 10 декабрь 2018 на Wayback Machine
  133. ↑ Жамбыл Ешеевич Тулаев. Герой Советского Союза (ород хэлэн). Герои страны. Дата обращения: 27 июль 2025.Архивная копия от 10 декабрь 2018 на Wayback Machine
  134. ↑ Воины-буряты, Герои Советского Союза
  135. ↑ Линховоин Лхасаран — Soyol.ru — Культура и искусство Бурятии (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  136. ↑ Базарсадаев Ким — Soyol.ru — Культура и искусство Бурятии (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 10 декабрь 2018. Архивировано 7 декабрь 2018 года.
  137. ↑ О Вампилове. Культурный центр Александра Вампилова. vampilov-irk.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  138. ↑ Лучший казак Голливуда. debri-dv.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 4 январь 2019 года.
  139. ↑ Намдаков Даши — Soyol.ru — Культура и искусство Бурятии (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 10 декабрь 2018. Архивировано 11 декабрь 2018 года.
  140. ↑ Даши Намдаков (ород хэлэн). Dashi Namdakov. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 9 декабрь 2018 года.
  141. ↑ Балдано Сэрэнжаб. www.rah.ru. Дата обращения: 10 декабрь 2018. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  142. ↑ Бухаев Вячеслав Борисович. Известный архитектор России из Кижинги — Краеведческий портал Бурятии и Улан-Удэ. Информационный портал Родное село. selorodnoe.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  143. ↑ Выставка бурятского художника пройдёт в Третьяковской галерее (ород хэлэн). nazaccent.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  144. ↑ Олег Алексеев. Первый. Навсегда — Спорт и туризм — Новая Бурятия (ород хэлэн). newbur.ru. Дата обращения: 10 декабрь 2018. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  145. ↑ Баи́р Доржи́евич Бадёнов. Archery-sila. www.archery-sila.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  146. ↑ Стрельба из лука — это у меня от деда — Владимир Ешеев, прославленный бурятский лучник (ород хэлэн). burunen.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  147. ↑ Баранников Виликтон Иннокентьевич | Российские спортсмены и специалисты | Спортивная Россия (ород хэлэн). www.infosport.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  148. ↑ Базар Базаргуруев вернулся на родину с медалью Олимпиады (ород хэлэн). www.baikal-daily.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 декабрь 2018 года.

Ном зохёол

  • Бардаханова С. С., Соктоев А. Б. Система жанров бурятского фольклора. — Улан-Удэ: Бурятский институт общественных наук СО АН СССР, 1992. — ISBN 5-02-029640-6
  • Богданов М. Н. Очерки истории бурят-монгольского народа. — Верхнеудинск: Бурят-Монгольское издательство, 1926. — 229 с.
  • Булаев В. М., Дашидондоков Ш.-Н. С. Образ жизни населения как отражение национальной самобытности (на примере бурят Восточного Забайкалья). — Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН, 2002. — 168 с.
  • Буряты / Под ред. Л. Л. Абаевой и Н. Л. Жуковской. — М.: Наука, 2004. — 634 с. — ISBN 5-02-009856-6
  • Буряты // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3
  • Буряты // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8
  • Буряты // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3 Архивная копия от 29 ноябрь 2014 на Wayback Machine
  • Галданова Г.Р., Потапов Л.П. Доламаистские верования бурят. Бурятский институт общественных наук. Бурятский филиал Сибирского отделения Академии наук СССР/ Ответственный редактор доктор исторических наук Л.П.Потапов. Рецензенты Л.Л.Абаева и Н.Л.Жуковская. В мягкой цветной обложке. 140 × 225 мм. — Новосибирск: Наука, Сибирское отделение, 1987. — 116 с. — 4950 экз. — ISBN отсутствует
  • Галсанова И. Б., Серебрякова Ю. А. Этническая культура современного забайкальского бурятского села: монография / ФГОУ ВПО "Бурятская ГСХА им. В. Р. Филиппова", Гуманитар. фак., Каф. связей с общественностью, социологии и политологии. — Улан-Удэ: Издательство БГСХА, 2010. — 132 с.
  • Дондокова Л. Ю. Статус женщины в традиционном обществе бурят (вторая половина 19 - начало 20 в.): монография. — Улан-Удэ: Издательство БГСХА, 2008. — 208 с.
  • Дугаров Д. С., Неклюдов С. Ю. Исторические корни белого шаманства: На материале обрядового фольклора бурят. — М.: Наука, 1991. — ISBN 5-02-009990-2
  • Жамбалова С. Г. Профанный и сакральный миры ольхонских бурят (XIX—XX вв.). — Новосибирск: Наука, 2000.
  • Залкинд Е. М. Общественный строй бурят в XVIII — первой половине XIX в. — М.: Наука, 1970. — 398 с.
  • Историко-культурный атлас Бурятии / Науч. ред. Н. Л. Жуковская. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2001. — 606 с.
  • Народы России: живописный альбом. — С-Пб.: типография Товарищества «Общественная Польза», 1877. — 493 с.
  • Нимаев Д. Д. Начало формирования этнического ядра бурят // Буряты. Серия: Народы и культуры. — М.: Наука, 2004.
  • Окладников А. П. Очерки из истории западных бурят-монголов (XVII -XVIII вв.). — Улан-Удэ, 2014.
  • Ханхараев В. С. Буряты в XVII—XVIII вв. — Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН, 2000. — ISBN 5-7925-0074-6
  • Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные, как источники по истории бурят / Под ред. Б. В. Базарова, И. Д. Бураева. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 2001. — 256 с.
  • Buyandelgeriyn M. Dealing with Uncertainty: Shamans, Marginal Capitalism, and the Remaking of History in Postsocialist Mongolia// American Ethnologist, Vol. 34, No. 1 (Feb., 2007), pp. 127—147.(англ)
  • Krader L. Buryat Religion and Society //Southwestern Journal of Anthropology, Vol. 10, No. 3 (Autumn, 1954), pp. 322—351.(англ)
  • Shimuzu K., Tokimasa K., Takeuchi Y., Gereksaikhan T., Tanabe Y., Omoto K., Imanishi T., Harihara S., Hao L., Jing F. β-Globin Gene Cluster Haplotype Frequencies in Khalkhs and Buryats of Mongolia //Human Biology, Vol. 78, No. 6 (December 2006), pp. 749—756.(англ)

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Буряадууд&oldid=368542" хуудаһанһаа абтаһан