Баргадууд

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
 Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган.
Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования.
Объявление размещено 26.01.2026 и не должно присутствовать на странице более двух суток.
Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}}
Баргадууд
Оршон үеын өөрын нэрэ Барга
ород хэлэн Баргуты
Тоо бүридэл ба оршодог газар
Бүхыдөө: 90 мянгаад

  Хитад : 85,80

  Монгол орон

: 2,989 (2010)[1]
Бэшэлгэ
Хэлэн барга-буряад
Шажан шүтөөн буддын шажан, бөө мүргэл
Түрэл арадууд буряадууд
Происхождение монгол угсаатан

Баргадууд, Барга́ (ород хэлэн Баргуты) — гол түлэб Үбэр Монголой хойто Зүгтэ Хитадта ажаһуудаг монгол хэлэтэ арад. Соёлой талаар буряадуудта дүтэ.

Баргадууд ба Баргажан-Түхэм, XIII-дахи зуун жэл
Баргууд (Bargu) джованни Джакомо Де Россин карта дээрэ. 1687 г.
Хуушан барга һамгадай үндэһэн хубсаһан

Хэлэн, байрлалга

Баргуудай хэлэн тодорхой бэшэ зэргэтэй (бэрхэээлтэй суудал «хэлэн гү, али нютаг аялга») хэлэнүүдэй янзануудта хабаатай: баргуудай хэлэлгэ буряад хэлэнэй шэнэхээн ба хуушан баргуудай нютаг хэлэнүүд гэжэ олонхи шэнжэлэгшэд хэлэнэ[2][3][4]. Тиихэдэ анхан буряад хэлэнтэй хамта барга-буряад хэлэнэй нэгэдэл байһан бэеэ дааһан барга хэлэнэй бии байһан тухай һанамжа бии юм[5].

КНР-эй баргуудай бүридэлдэ хучин-баргын («старые барга», «чипчин») угсаата бүлэгүүд илгардаг[6])мүн шинэ-барга («новые барга») уг гарбалаараа, соёлоороо (хэлээрээ, хубсаһаараа, ёһо заншалаараа, шажан мүргэлөөрөө)илгардаг[7].

Тоо бүридэл

Арад түмэнэй ниитэ тоо 60,000 хүн байна. 58 000 (баталагдаагүй). Тэдэнэй дундаһаа Хитадай Арадай Уласта (Үбэр Монголой Хүлэн-Буир хотын тойрог), 2850 хүн (2009 ондо) — Монголой зүүн зүгтэ ажаһуудаг[8].

«Баргуд» үндэһэн нэрэ

«Баргууд» гэһэн үндэһэн нэрэ сэхэ гү, али сэхэ бэшээр «заха хизаар», «бүглүү газар» гэһэн удхатай "барга"гэһэн үгэһөө гаралтай. Баргуудай ажаһуудаг Байгал нуурһаа зүүлжээ оршодог нютаг дундада зуун жэлнүүдэй монгол угай бэшэгүүд соо Баргажан-Түхэм гэжэ нэрэтэй — "захын, хилын газар " (ондоогоор хэлэбэл, монголой юртэмсын хилэ дууһадаг газар байжа болоо)[9], или «земля баргутов»[10]. «Баргад» гэһэн этнонимай нэгэ бага ондоо тайлбари бии: монгол хэлэнһээ оршуулхада, «бүдүүлиг, хүжүүн, соёлгүй» гэжэ тайлбарилагдадаг, XVII зуун жэлэй тэнгээр халхасуудай ламаизмые хүлеэн абаагүй, бөө мүргэлые шүтэжэл байһан бүлэг монголшуудай үгэһэн хамтадхаһан нэрэ гэжэ тоологдодог. Сагай үнгэрхэдэ, тус нэрэ бүлэгтэ батажажа, 1730-аад онуудта цин засаг зургаануудһаа Далай-Нуур шадар нүүдэлшэдэй газар дайда абаһан байна.[7].

Мүн хэдэн « обогуудай» ниитэ этноним байгаа.

Обогууд: баргууд кори ба тулас; түмэд угсаатан тэдээнһээ баһа һалаатаа.

Эдэ обог отогууд бэе бэетэеэ дүтэ. Тэдэнэй бууса, гэр байрань Сэлэнгэ мүрэнэй саада талада, монголшуудай ажаһуудаг, Баргужан-Түхэм гэжэ нэрлэдэг нютаг, газар уһанай эгээл захада байдаг ушарһаа тэдэниие баргууд гэдэг.

— Рашид-ад-Дин[11]

"Баргажан " гэһэн этнотопонимтой Буряад Уласта газарай зүйн объектнүүдэй олон тоото нэрэнүүд холбоотой: Баргажанай гол, Баргажанай булан, Баргажан гол, Баргажан һуурин, баргажанай һалхин гэхэ мэтэ.

Барга угсаатанай нэрэ мүн лэ буркут хэлбэреэр мэдээжэ юм[12].

Зарим баргадууд хори зонойхидо адли отогуудта хубаардаг, жэшээлхэдэ, хитадай «бидэ бэлиг бэдэрнэбди» гэһэн мүрысөөндэ илагша гэхээр Уудам гэжэ Хүлэн-Буирһаа гарбалтай эдир дуушан галзууд угтай. Шэнэ, хуушан баргадууд хэдэн ондоо уг гарбалтай юм.

Түүхэ

Гол толилолго: 1734 он хүрэтэр баргуудай түүхэ

Баргадай этногенезтэ (хэлэ бэшэгэй мэдээгээр) монгол, урда-буряад ба тунгус зүйлнүүд бии[7].

XIII зуунда баргадууд, бусад обогтонуудтай хамта Баргажан Түхэм нэгэ монгол уласай бүрилдэхүүндэ оробо. Баргадууд Чингис Хаанай этигэл дүүрэн хэрэглэжэ, хэдэн онсо эрхэ үршөөгдэһэн юм. Тодорхойлбол, Темуджинай хубиин гвардида алба хэхэ нэрэ хүндэ тэдээндэ олгогдоо, тэндэ тэдэ эли һуури эзэлээ[13].

Баргуудай угууд

Баргуудай бүридэлдэ хучин-барга («хуушан барга», «чипчины») болон шинэ-барга («шэнэ барга») гэһэн угсаата бүлэгүүд илгарна.

Хуушан баргадууд Чэнь-Барга-Ци хушуунай дэбисхэр дээрэ («хуушан баргуудай Туг») ажаһуудаг. Хуушан баргадуудай бүридэлдэ удаадахи отогууд ородог: эрегэн (ырээгэн, эрээгэн, эрэгэн), шарнуд (шарнууд), хурлад (хурлаад), шившин (шибшин, чивчин), гавшуд (гавшууд, габшууд), товшуд, хашенуд (хашнууд, хашинууд), хартул, дулгачин (дуулгачин, дуулхшан, тулгачин), бажиндар, жэлхмэг (джилхэмэг, зэлхмэг), урянхан (уряанха, урианхай), улят (улиад), харануд (харнууд), шимшид, болингуд (булингууд, бүлээнгүүд, булангир), хубтул (хүвтүүл, хүвтүүд), гуйлгэчин (хүйлгэчин)[14][15], ориёгон, байжинтал (байшин тав), жалханы, хагшууд, хавчид, хөвчир, булгачин[16].

Хуушан баргадууд Итигэлов Хамба Ламын Найрта Оронго (улус) Үлзы-Добо нютагта, Буряад орондо, 2019 он

Хуушан барга отогуудай олонхинь, өөрынгөө ээлжээндэ, зосоонь манжын мохон гэжэ нэрэ томьёогоор тэмдэглэгдэһэн патронимическа бүлэгүүд боложо хубаардаг, тэдэнэй нэрэнүүд бодото дээрээ ажаһууһан элинсэг хулинсагуудайнь нэрэнүүд гү, али ара нэрэнүүд болоно. Жэшээнь, хурлат уг удаадахи мохонууд боложо һаладаг: 1) хун хурлат, 2) долоотон хурлат (долотон хурлат), 3) хонитон хурлат, 4) баян хурлат, 5) үхэртэн хурлат, 6) хагархай хурлат (хагархайн хурлат), 7) хүндэлэнэй хурлат, 8) yбэрэй хурлат, 9) арайн хурлат, 10) хэсэг хурлат, 11) шаваровооны хурлат, 12) бyyлюуртын хурлат, 13) могойтын хурлат, 14) хээгын хурлат (хуйин хурлат). Эрегэн обогой бүридэлдэ табан мохон ородог: цагаан адудай эрегэн, хох адудай эрегэн, алаг адудай эрегэн, найман тогурагатай эрегэн, арбан нэгэдэхи эрегэн. Шаранутанууд патронимическа долоон бүлэгһөө бүридэнэ: толин шаранут, хара хушуны шаранут, хундэлэнэй шаранут, хажины шаранут, хагархай обоны шаранут, могойтын шаранут, ногон хабсагайтын шаранут[14][15].

Шнэ баргуудай бүридэлдэ удаадахи угууд ородог: хухэ хайтал, отогтон (отготон), худай, хуасай, галзууд, шарайд, хальбин (халвин, халбин), гучит, цагаан, бодонгууд, уряанхай, табунтанг, боргил, цоохор, хурлат, оримос (оримсуу), сагаадай (цагаадай), хуухир (хоохир) сагаадай, тумэршин, алагуй, харан, хухэнууд, узоон (үзээн), сагаан ууpaг, донгойд, номочин, жоргоон (жорон), хангин, абагагуул, юншээбуу, дааритан, хахчууд, хадагтай, чахар, ехэ зон, уляат, хуйслэх.

Эхэнэрэй үндэһэн хубсаһатай шэнэ баргадууд

Шинэ-Барга-Юци. Шинэ-Барга-Юци хушуунай шэнэ баргуудай бүридэлдэ («шэнэ баргуудай Баруун туг») угууд тэмдэглэгдээ: галзууд, хуасай, хөвдүүд (хубдууд, хүвгүүд, хүвдүүд), гучид (гочид), шарайд, харгана, худай, бодонгууд, хальбин, цагаан, батнай, баатууд (багатуд, баатад), цагаан ураг, хүйцлэг (хуйслэх, хүйслэг, күйслэг), хурлаад, үзөөн (узоон, өзөөн), сартуул, хагшууд (хахчууд, хагчууд), хүтгээд, харзал, сахираад, тавнангууд (тавнан), цээлхан, (еөншөөбүү), жоорон, улиад (уляат), сээхэр, хорчид, ихжүн, болойнзон, жооргон, шарнууд, урианхай (уряанхай), эмэгнүүд, манклиг, хонтон, авхан, сээрчин, эрэгэн, сээзэнгүүд[16], далангууд, чочолиг, эзэд (эсэд), хөх хайтал, одонгууд, боргил, цоохор, хорлад, чибчин, бажиндар, оримос цагаадай, хобхир цагаадай, төмөрчин, алагуй (алгуй), харангууд (харанхууд), хөхнүүд, халхин, хашинууд (хашнууд), цагаан өргөө (цагаан өрөө), тонгойд, номчин (нумчин), хангин, авгачууд (авгашуул, авгачуул), дайртан, хатагтай, цахар, их зон (ехэ зон)[17].

Шинэ-Барга-Цзоци. Шэнэ баргуудай бүридэлдэ хушуун Шинэ-Барга-Цзоци («шэнэ баргуудай Зүүн туг»)угууд тэмдэглэгдээ: харгана, юншээбуу (еншөөбүү, еншөөв), юнжигээбуд (юнжигөбүүд), хөвдүүд (хубдууд), шарайд, галзууд, авагчууд, хангин, тавнан (тавнангууд), үзөөн (узоон, өзөөн)]], хүйтлэг (хуалан, хүйцлэг, хүй алаг), хорчид (хорчууд), бодонгууд, жооргон, дайртан (дардан, даарьтан, даартан), хатигин, сээзэнгүүд (сээжингүүд, сээжин, цээжин), цагаан ураг, хуасай, сээрчин, сээхир (сээхэр), алгуй, мүсөлөн (мөсөлөн), улиад (уляат), номчин (нумчин), хагшууд, чонод[16], гучид, худай, халбин (хальбин), батнай, саганууд (цагаан), баатууд (багатуд, баатад), хурлаад, сартуул, хүтгээд, харзал, сахираад, зайлхан, жоорон (жорон), их зон (ехэ зон), шарнууд, урианхан, болойнзон, эмгэнүүд (эмэгнүүд), манхилиг (манхилаг, манклиг), хонтон, абхан (авхан), эрээгэн, хуалан, сүүжин[17].

Баргуудай бүридэлдэ мүн лэ удаадахи угай нэрэнүүд дурдагдана: залтууд (джалтод), гачид[18], гүжиан, алтчин, хайтал, халгин, хашигнар, хадаасан, хошууд, хүдхид, туваачууд, цоцлог, занжхан, жалайр[19][20]. Монголдо Баргаһаа (баргад, баргас) гадна баргын удаадахи һалаанууд бүридхэлдэ абтанхай: баргужин, баргуты-дархаты, дагуур барга, чавчин барга (чибчин барга), солоон барга[18], үхэр барга, хунтан барга, баргамууд, баргачуул нар[21], баргачууд (баргучуул). Улаан-Баатар, 1996.харгана, яһан, джорон, Тэнгэриин Дуун, Толи, хүвуд (бурхад), шараид, жалайри, хуасай[22], авгачуул (авгашуул)[23], гушад, хуйслэг (күйслэг), худай, хурлат, хагшууд[22], хангин, сээжин, жоргоон, дайртан, еншөөв, цагаан ураг, улиад, бодонгууд, номчин (нумчин), алгуй, хонтой, халвин, авхан, гүжиан, сээрчин.

Мүн тиихэдэ

Ажаглалтанууд

  1. ↑ ХАОС-ны 2010 оны улсын тооллогын дүн (монг.). ubstat.mn. Дата обращения: 27 январь 2026.Архивная копия от 12 март 2016 на Wayback Machine
  2. ↑ Санжеев Г. Д. Сравнительная грамматика монгольских языков.. — М., 1953. — Т. 1.
  3. ↑ Тодаева Б. Х. Монгольские языки и диалекты Китая. — М., 1960.
  4. ↑ Руднев А. Д. Материалы по говорам Восточной Монголии.. — СПб.: Типография В. Ф. Киршбаума (отделение), 1911.
  5. ↑ Афанасьева Э. В. Сравнительное исследование бурятского и баргутского языков (на примере фонетики и грамматики): дис.канд. филол. наук. — Улан-Удэ: БГУ, 2004. — С. 4..
  6. ↑ Christopher P. Atwood // Encyclopedia of mongolia and the mongol empire // Indiana University, Bloomington: «These Barga, called the Old Bargas, or Chibchins…»
  7. ↑ 1 2 3 Гл. ред. Ю. В. Бромлей. Народы мира: историко-этнографический справочник / Ред. коллегия: С. А. Арутюнов, С. И. Брук, Т. А. Жданко и др.. — М: Сов. энциклопедия, 1988.
  8. ↑ Юрий Кручкин Монголия: географическая энциклопедия. — Улан-Батор, 2009.
  9. ↑ Бурятия История одного рода Семь сосен в урочище Яарикто. baikal.ru.
  10. ↑ Нанзатов Б. З. К этногенезу бурят по материалам этнонимии (ород хэлэн). irkipedia.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
  11. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 1. Книга 1. М.-Л. АН СССР. 1952
  12. ↑ Парунин Алексей Владимирович Клан баргут/буркут в политической истории чингизидских государств XIII-XVI вв // Средневековые тюрко-татарские государства. — 2012. — В. 4. — ISSN 2410-0722.
  13. ↑ Бреславская Татьяна Сергеевна Баргузин: городская история (1783-1927) // Гуманитарный вектор. — 2023. — В. 1. — Т. 18. — ISSN 1996-7853.
  14. ↑ 1 2 Зориктуев Б.Р. Загадки истории старых баргутов Китая (ород хэлэн). Дата обращения: 26 январь 2026.
  15. ↑ 1 2 Бадмаева Л.Б., Нимаев Д.Д. Об исторических связях бурят и баргутов // Вестник БНЦ СО РАН.
  16. ↑ 1 2 3 Өлзий Ж. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны зарим үндэстэн, ястны гарал үүсэл, зан үйл. — Улсын Хэвлэлийн Газар, 1990. — 142 с.
  17. ↑ 1 2 Бухоголова С.Б. Этническая идентичность новых баргутов Китая // Вестник БГУ. — 2015.
  18. ↑ 1 2 Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1
  19. ↑ Баргын дотор дараах овог (хал). bidbargamongolchuud.blogspot.com. Дата обращения: 27 январь 2026.
  20. ↑ Бальжинимаева Н.Н.. "Баргашуул тухай". 2026-01-21. 
  21. ↑ Нанзатов Б.З. Этнический состав и расселение народов Монгольского Алтая и Прихубсугулья в начале XX века // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология. — 2013.
  22. ↑ 1 2 Монгол овог аймгууд. web.archive.org. Дата обращения: 21 январь 2026.
  23. ↑ Нямбуу X. Монголын угсаатны зуй. Удиртгал. — Улаанбаатар, 1992. — 198 с.

Ном зохёол

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Баргадууд&oldid=367678" хуудаһанһаа абтаһан