Байгал далай

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
У этого топонима есть и другие значения, см. Байгал далай (значения).
Озеро
Байгал
ород хэлэн Байкал
Лударь хушуунһаа Байгал руу дүрэ зураг, 2013 оной зунай хаһа.
Лударь хушуунһаа Байгал руу дүрэ зураг, 2013 оной зунай хаһа.
Морфометри
Гүйсэд үндэр456—457[1] м
Хэмжээнүүд636[2] × 79,5[2] км
Талмай31 722[3] км²
Багтаса23 615,39[3] км³
Эрьеын зурлаа2000 км
Эгээл ехэ гүнзэгы1642[2] м
Дунда гүнзэгы744,4[3] м
Гидрологи
Минерализациин түхэлДабһагүй 
Дабһажалга0,120 ‰[4] 
Тунгалаг40[4] м
Уһанай сөөрэм
Бассейн571 000[5] км²
Шудхадаг голнуудСэлэнгэ, Дээдэ Ангар, Баргажан
Урдажа гарадаг голАнгар
Байрлалга
53°13′00″ с. ш. 107°45′00″ в. д.GЯO
Гүрэн
Нютаг можонуудБуряад орон, Эрхүү можо
Адлидхагшад
Код в ГВР: 16010100111116200000013[6]
Регистрационный номер в ГКГН: 0155000
Флаг ЮНЕСКО Бүхэдэлхэйн уг баялигай зүйл
Ссылкэ № 754 в списке объектов всемирного наследия (en)
Шалгуурнууд VII, VIII, IX, X
Оруулга 1996 (20-я сессия)
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Байгал далай, Байгал нуур (ород хэлэн Байка́л) — дэлхэйн эгээл гүнзэгы нуур. Зүүн Сибириин урда зүгтэ оршодог, сэбэр уһанай эгээн томо байгаалиин нөөсэ газар ба Евразиин сэбэр уһанай талмайгаар аһан томо нуурнуудай тоодо ородог. Далайн гүнзэгынь 1637 метр, утань 636 модо, үргэниинь 25-hаа 79,4 модо хүрэтэр, дунда зэргынь үргэн 48 модо болоно. Далайн уhан тон сэбэр, тунгалаг. 40 метр уhанай гүнзэгыдэ хэбтэhэн шулуун элихэнээр харагдажа байдаг. Байгалда 336 гол горхонууд шудхадаг, харин гансал Ангар мүрэн урдан гарадаг. Зоной дунда үргэнөөр тараhан үгэ бии: «Жэлдэ хэды үдэр бииб, тэды гол горход Байгалда шудхадаг». Нуур болон тэрэнэй эрьеын газарнуудай ургамал болон амитад гайшамшаг олон янзаар онсо илгардаг, ехэнхи байгаалиин зүйлнүүдынь эндемик юм.

Газар зүйн шэнжэлэл

Нуурай газар зүйн байра байдал ба хэмжээнүүд

Оросой Холбоото Уласай Эрхүү можо болон Буряад Улас хоёрой хилэ дээрэ, Азиин түбтэ оршоно. Нуур баруун урдаһаа зүүн хойто зүг руу 636 км ута зайда[2] абарга томо хахад һара мэтэ түхэлтэй һунан байдаг. Уһанай сангай үргэниинь зарим газараар 24-һөө 79 модо хүрэтэр байдаг[2]. Байгалай оёор эгээл гүнзэгы газартаа далайн нюрууһаа доошоо 1187 метр болоно. Байгалай уһанай эрьеын үндэрэй тэмдэг (Байгал гуримтай тула) далайн нюрууһаа дээшэ 456—457 метрэй хэмжээндэ тогтоогдоно, гэбэшье, Номгон далайн үндэрнүүдэй байгуулалтада[7]. Энээнһээ уламжалан, Байгалай «бодото» хэмжээн үнэн дээрээ эли бэшэ:

Тиин эндэ гол тобшолол иимэ байна: үнэн дээрээ мүнөөдэр Байгал нуурай бодото хэмжээн ямар бэ гэжэ мэдэнэгүйбди, үшөө тиихэдэ, 234-дэхи тогтоолдо яажа таарана гү, али тааранагүйб, таанар ойлгоһон байхат, энэнь үндэрэй байгуулалтагүйгөөр зохёогдоһон ба тэрэнэй бэелүүлгые, үнэхөөрөө, шалгаха аргагүй.

Байгал Сансарай үндэр дэлисэһээ, зүүн таладань Монголой дэбисхэрэй Хубсагал нуур харагдана
— С. Е. Беднарук, «Уһанай нөөсэнүүдэй Холбоото уласай агентство» гэһэн холбоото уласай гүрэнэй бюджедэй дээдэ болбосоролой эмхи зургаанай захирал[8]

Байгалай уһанай дээдэ талмай 31 722 км² болоно[3](аралнуудые оруулангүйгөөр), энэнь Бельги гү, али Нидерланд гэхэ мэтэ гүрэнүүдэй талмайтай тэнсүүшэг. Уһанай гадар талмайгаар Байгал дэлхэйн эгээл томо нуурнуудай дунда долоодохи һуури эзэлнэ. Уһажуулгын нюруугай талмай 571 мянган км²[5]. Эрьеын шугамай ута — 2000 модо юм[2].

Байгал зэргэлээд байһан дархан газарнуудтай болон үндэһэтэдэй паркнуудтай

Нуур хадаа бүхы талаһаань хада уулануудаар, гүбээнүүдээр хүреэлэгдэнхэй онсо һаба соо оршоно[9]. Баруун эрье шулуутай, эгсэ, харин зүүн эрье үлүү наруули (зарим газарта хада ууланууд эрьеһээ хэдэн арбаад модо саашаа оршодог).

Гүнзэгынүүд

Мүн үзэхэ: Дэлхэйн эгээл гүнзэгы нуурнуудай тобьёг. Орос гүрэнэй эгээл гүнзэгы нуурнуудай тоолбори
Байгалай гүнзэгы Каспиин далайн ба Танганьика нуурай гүнзэгынүүдтэ жэшээхэдэ

Байгал — дэлхэй дээрэхи эгээл гүнзэгы нуур. Нуурай оршон үеын эгээл ехэ гүниинь 1642 м болоно[2][3] гэжэ 1983 ондо Л. Г. Колотило ба А. И. Сулимов гидрографическа ажалай үедэ байгуулагдаһан D-экспедицээр Россиин гидрографическа албанай, СССР-эй хамгаалгын яаманай[10] координатануудтай сэгтэ 53°14′59″ с. ш. 108°05′11″ в. д.GЯO.

Эгээн ехэ гүнзэгынь 1992 ондо карта дээрэ харуулагдаһан байна[11] ба Байгал нуурай шэнэ батиметрическэ карта зохёохо талаар Бельгиин-Испаниин-Ород гүрэнүүдэй хамтын ябуулагдаһан түсэлэй дүнгөөр 2002 ондо баталагдаа, нуурай уһанай дэбисхэрэй 1,312,788 сэгнэлтын гүнзэгые тоогой түхэлэй болгогдоо, (гүнзэгэй сэнгүүдые акустик абяанай мэдээсэлые дахин тоосоолжо, нэмэлтэ батиметрическэ мэдээсэлтэй, тэрэ тоодо эхолокаци болон газарай хүдэлэлгын профильтай хамта абаһан байна; эгээл ехэ гүнзэгые нээһэнэй авторнуудай нэгэн Л. Г. Колотило энэ түсэлдэ хабаадагша байгаа)[3].

Нуурай уhанай гадар далайн нюрууhаа 456 м үндэртэ оршодог гэжэ хараадаа абабал, тэрэ нуурайнгаа эгээ доодо сэг далайн нюрууhаа 1187 м доошо оршодог, энэнь Байгалай нуур мүн лэ эгээл гүнзэгы эхэ газарнуудай хонхорнуудай нэгэн болоно[3].

Нуурай дунда зэргын гүн баһал эгээл томо — 744.4 м[3]. Тэрэ дэлхэйн олон тон гүнзэгы нуурнуудай эгээн ехэ гүнһөө үлүү бэшэ. Байгалһаа гадна дэлхэй дээрэ 1000 метрһээ гүнзэгы хоёр лэ нуур бии: Танганьика (1470 м) ба Каспиин далай (1025 м)[12][13].

1957 ондо эхолотоор 1940 метрэй гүнзэгые тэмдэглэһэн болобошье, юрын Лот (түхеэрэмжөөр) кабель дээрэ шалгахадань, энэнь баталагдаагүй[14].

Уһанай хэмжээн

Байгалай уһанай нөөсэ асари ехэ — 23 615,39 км3[3] (дэлхэйн 123 мянган км3 сэбэр нуурай уһанай нөөсын 19 % оршом). Сэбэр уһанай нөөсын хэмжээгээр Байгал дэлхэй дээрэхи нуурнуудай дунда түрүүшын һуури эзэлнэ. Байгал нуурай уһан Хойто Америкын: Дээдэ нуур, Мичиган нуур, Хурон, Эри нуур, Онтарио нуур гээд бүхы табан Ехэ нуурнуудай хамтадхаһан уһанһаа оло дахин ехэ, Ладога нуурһаа 25 дахин ехэ уһатай юм.]][15]. Дэлхэй дээрэхи бүхы нуурнуудай дунда абсолютна хэмжээ абажа үзэхэдэ, уһанай хэмжээгээрээ Байгал Каспиин далайн һүүлээр хоёрдохи һуурида байна.

Байгал руу урдадаг горхонуудай нэгэн[16]

Һалаанууд ба нөөсэ

И. Д. Черскин шэнжэлэлгын ёһоор (19-дэхи зуун жэл), 336 гол мүрэнүүд болон горхонууд Байгал руу шудхадаг, энэ тоодо гансал ходо урдадаг һалаанууд ородог һэн[4]. Энэ асуудалаар үшөө һүүлшын мэдээсэл үгы, харин заримдаа 544 гү, али 1123 гэһэн тоо үгтэнэ (эдэнь гол горхонуудые тоолоһоной үрэ дүнгөөр үгтэнэ, харин бүхы элдэб түхэлэй урдаһан уһанай зүйлнүүдые бэшэ. Тиихэдэ 19-дэхи зуун жэлһээ мүнөө үе хүрэтэр Байгал далай дээрэхи хүнэй ааябуулгын нүлөөнһөө болон уларилай хубилһанһаа боложо, 150-аад уһанай горхонууд үгы боложо магадгүй гэжэ тоологдоно[4].

Байгал руу шудхан урдадаг эгээл томо голнууд — энэ Сэлэнгэ, Дээдэ Ангара, Баргажан гол, Түрхэ (Байгал руу урдадаг гол), Снежная гол, Кичера гол, Тыя (Байгал руу урдадаг гол), Голоустная, Бугульдейка гол. Байгал далайһаа ори ганса гол Ангара мүрэн урдан гарадаг[17][18].

Уһанай шанарнууд

Байгалай уһанай гол шэнжэнүүдыень тобшохоноор иигэжэ тодорхойлжо болохо: уһанда шэнгээһэн ба холисотой (байгаалиин удхатай элементэнүүд (минеральна бодосонууд) тон үсөөн, үсөөн органические бузарлалнууд үгы шахуу, агаар ехэ. Байгалай уһанда ашагта малтамалай дабһанай хэмжээн 96,7 мг/л болоно[4].

Ехэнхи ушарта Байгал нуурай уһанай арюун сэбэр байдал бэеэрээ уһа дамжуулжа, органическа бодосуудые эдижэ байдаг микроскопическа хабшаахай Байгалай эпишурай үйлэ ажаллалгын ашаар сахигдадаг. Байгалай эпишура (латаар Epischura baicalensis) — планктонна түхэл хабшаахайн дүрсэтэй һэлюур хүлтэй хабшаахайн түхэлэй дотор ангиин (Copepoda). Томо болоһон хахад тунгалаг хабшаахайн хэмжээнь 1.5 мм шахуу. Байгал нуурай энэ эндемик зүйл нуурай экосистемэдэ амин шухала үүргэ дүүргэдэг, бүхы уһанай багтасада амидардаг ба уһанай сангай биомассын 90 % гү, али тэрээнһээ дээшэ хубиие бүридүүлдэг. Эпишура замагуудай ехэнхи хубиие эдидэг, Байгалай омолиин гол шухала хоол болоно. Хабшаахай — эпишурэй ашаар лэ Байгал далай арюун сэбэр болоно.

  • Байгалай уһан

    Байгалай уһан

  • «Алтан шулууханууд»

    «Алтан шулууханууд»

Байгалай уһан хүйтэн — уһан дээрэхи дабхарнуудай температура зундаашье +8 — +9 °C-һаа дээшэ болодоггүй, харин зарим гарамуудаар ба Сор (Байгалай гарам) +15 °C дулаан (эгээл ехэ тэмдэглэгдэһэн температура +23 °C байгаа). Гүнззэгын дабхарнуудай температура — +4 °C хүрэтэр дулаан[19].

Нуурай уһан тон тунгалаг тула 40 метр хүрэтэр гүнзэгыһөө тусхай шулуунууд, элдэб зүйлнүүд харагдадаг[4]. Энэнь ехэнхидээ хабартаа нуурай уһанай хүхэ байхада болодог. Зундаа ба намарай наранай дулаасуулһан уһан соо ургамалнууд ба амитад ехээр хүгжэхэдэ, 8-10 м хүрэтэр бууража, үнгэнь хүхэ-ногоон, ногоон болодог. Уһанай хүдэлөөнэй тунгалаг байдал 8-10 метр хүрэтэр буурадаг ба хүхэ ногоон ба ногоон үнгэтэй болодог.

Мүльһэн

Мүльһэнэй зогсохо үедэ (дунда зэргээр, январиин 9-һөө майн 4 болотор) Байгал нуур Ангара мүрэнэй эхиндэ оршодог 15-20 км ута багахан хэһэгһээ бусад бүхыдөө хүрэдэг[4]. Хүн зониие шэрэдэг болон ашаанай онгосонуудай тээбэриин хаһа хододоо июнь һараһаа сентябрь болотор нээлтэтэй байдаг; эрдэм шэнжэлгын онгосонууд нуурай мүльһэнэй таһарһанай һүүлдэ ябажа эхилээд, Байгал нуурай тогтон хүрэхэдэ, тодорхойлбол, май һараһаа январь һара болотор ябажа дүүргэдэг[4].

Байгал далай
Байгал далай

Үбэлэй эсэстэ Байгал далай дээрэхи мүльһэнэй зузаан 1 м хүрэдэг, харин гарамуудта — 1,5-2 м болодог. Тон шэрүүн хүйтэнэй үедэ мүльһэнэй хэлтэрхэйнүүд (арад «становые щели» гэжэ нэрлэдэг) мүльһые тусгаар талмайнууд болгон хубаадаг[20]. Иимэ хэлтэрхэйнүүдэй утань 10-30 модо, үргэниинь 2-3 метр болоно. Нуурай нэгэл газарта таһаралтанууд жэл бүри болодог. Тэнгэриин нэерээндэл гү, али пушкын буудаһантай адли абяандал шанга наяран хэлтэрхэйнүүд хүдэлдэг. Мүльһэнэй хахардаһануудай ашаар нуур соо загаһад кислородой дуталдаһанһаа хосорногүй. Байгалай мүльһэн, гэхэ зуура, ехэ тунгалаг, мүльһые шобто сасаран наранай элшэнүүд доошоо ородог, тиимэһээ уһан соо кислород гаргадаг планктонно замагууд ехээр ургадаг. Үбэлэй сагта Байгал далайн эрьеэр гайхамшаг мүльһэн гротууд болон шабханууд харагдадаг.

Байгалай мүльһэн эрдэмтэдтэ олон гайхамшаг нюусануудые бэлэглэнэ. Тиигэжэ 1940-ээд онуудаар Оросой эрдэмэй академиин Сибириин таһагай лимнологическа институдай Байгалай лимнологическа станциин мэргэжэлтэд гансал Байгал далайда байдаг мүльһэн бүрхөөлэй юрэ бусын түхэлнүүдые элирүүлээ. Жэшээнь, «сопки» — шобхойһон түхэлтэй мүльһэн добонууд 6 метр хүрэтэр үндэртэй, досоонь хооһон. Гадаада үзэмжөөрөө тэдэ мүльһэн майхан шэнги, эрьеһээ нүгөө тээнь «нээлтэтэй». Хаданууд ами аминдаа зогсодог, заримдаа жаахан түхэлтэ уулын нюруунууд бии болгодог[21]. Мүн Байгал дээрэ үшөө хэдэн янзын: «(мүльһэн)сокуй», «колобовник», «Осенец (мүльһэн)».

2009 оной хабар МКС-һээ хоёр мүльһэн бэһэлиг гэрэл зураг буулгажа, сүлжээдэ тарааһан байна. Замбуулинһаа буулгагдаһан гэрэл зурагууд дээрэ Байгал нуурай элдэб газарнуудаар хара бэһэлигүүд эли тодоор харагдадаг. Эрдэмтэдэй тэмдэглэһээр, эдэ бэһэлигүүд гүн уһанай дээшэлһэнһээ болон бэһэлигэй байгуулгын түб хэһэгтэ уһанай дээрэхи дабхарай температура нэмэгдэһэнһээ боложо бии болодог. Энэ үйлэ ябасын үрэ дүндэ антициклон (сагай зүүгээр) уһанай нөөсын гүйдэлһөө бии болоно. Уһанай урадхалай эгээн ехэ хурдан хүдэлөөндэ хүрэһэн бүһэдэ босоо уһанай солилсоо эршэмтэй боложо, энэнь мүльһэн бүрхөөлэй түргэн бутархадань нүлөөлдэг[21][22].

  • «Байгалай бриллиант»

    «Байгалай бриллиант»

  • Болор мүльһэн

    Болор мүльһэн

  • Мүльһэн тэгшэ гадар

    Мүльһэн тэгшэ гадар

  • Сэнхир хүхэ шулуунууд

    Сэнхир хүхэ шулуунууд

Оёорой хэлбэри

Байгал далайн оьёор илгарма хэлбэритэй. Далайн бүхы эрьеын дэбисхэрээр гүйхэн уһан (шельфүүд) ба уһан доорохи налуунууд ехэ гү, али бага хэмжээгээр хүгжэһэнги; уһан дорохи эрьенүүд болон мүн Дунда-океанай хабсагайнууд бии; нуурай гурбан гол нуурнуудай орой илгаруулагдана — Урда, Дунда ба Хойто, бэе бэеһээ хоёр хабсагайгаар таһарагдаһан Академическа хребет (Байгал) ба Сэлэнгын хребет (Байгал)[23]. Эгээл элирхэй тодоор харагдадаг Академическэ нюруу Ойхон аралһаа эхилээд, тэрэнэй эгээл үндэр хуби болохо Ушканай олтирогууд хүрэтэр үргэлжэлдэг. Тэрэнэй утань 100-гаад модо, Байгал нуурай оёрһоо эгээл ехэ үндэрынь 1848 метр болоно.

реальный профиль озера Байкал
Байгал далайн хажуу түһөө Онгурён тосхонһоо Горевой утёс гэһэн нюрган хүрэтэр (үргэниинь 72 модо, гүнзэгын 1612 м.)

Байгалай ёроолой тунамалнуудай зузаан, гравиметрическэ шэнжэлгэнүүдээр тогтоогдоод, 6 мянган метр шахуу хүрэнэ, энэ хадаа дэлхэйн эгээл үндэр хада уулануудай зариманиинь, 7000 м-һээ дээшэ үндэрынь, нуур соо шэнгэнхэй гэһэн удхатай[24].

Ольтирогууд ба хахад ольтирогууд

Байгал дээрэ Ушкан, Ойхон, Ярки гээд бусад, хамта дээрээ 27 ольтирогууд оршодог. Тэдэнэй эгээл томонь Ойхон (71 км утатай, 12 км үргэнтэй, нуурай баруун эрьедэ түб газарта шахуу байрланхай, талмайнь — 729 км²[25], ондоо баримтануудаар — 700 км²[2]).

12 аралнууд эгээл томнууд гэжэ тоосогдодог. Бусадынь бага нуруугай аралнууд гэжэ тоологдодог. Ольтирогуудай ехэнхидынь Бага далайн бүһэ дэбисхэртэ байрланхай. Нуурай түб газараар хэдэн олтирогууд, Чывыркуйска булангай дэбисхэртэ 5 олтирогууд оршоно. Крупнейший хахад ольтирог — Святой Нос (хахад арал, Буряад орон).

  • Ольтирогууд
  • Огой аралай зураг

    Огой аралай зураг

  • Тэндэ үзэгдөөгүй харгыгаар харагдаагүй амитадай мүрнүүд... Байгал далай, Ольхон аралай урда хуби.jpg

    Ольтирог

  • Ушканьиин ольтирогуудай дүтэхэнэ Байгалай нерпын ажабайдалһаа 01.jpg

    Ушканьиин арал

  • Сагаан Шулуун

    Сагаан Шулуун

Газар хүдэлэлгын үйлэ эршэм

Байгалай хизаар хадаа (Байгалай рифтын бүһэ гэжэ нэрэтэй) газарай хүдэлөөнэй үндэр аюултай (Сейсмическэ нэрэ томьёо) нютагуудай нэгэн: эндэ саг үргэлжэ газар хүдэлэлгэнүүд болодог, тэдэнэй ехэнхинь Медведев-Шпонхейер-Карнигэй хэмжүүрэй MSK-64 эршэм хүсэнэй хэмжүүрээр нэгэ гү, али хоёр хэмжээтэй байдаг. Гэхэ зуура, үшөөшье шанганууд тохёолдодог — тиигэжэ, 1862 ондо Сэлэнгын дельтын хойто бэедэ Байгал нуур дээрэ (1862 ондо) Цаганын газар хүдэлжэ, 100 км2 талмайтай зургаан буряад һуурингуудай газар уһан доро орожо, Байгалай нүхэн, гарам болоһон юм.

Байгалай эрье Сухая һууринай дэргэдэ (Буряад орон)

Мүн 1903 ондо (Байкальскын), 1950 ондо (Мондын), 1957 ондо (Муяын), 1959 ондо (Дунда Байкальскын) шанга газарай хүдэлэлгэнүүд тэмдэглэгдэһэн байна. Дунда Байкальскын 9 баллай газар хүдэлөөнэй эпицентр Байгалай оёорто (Кабанскын аймаг) Сухая тосхоной дэбисхэр дээрэ (зүүн урда эрье) байгаа. Улаан-Үдэ болон Эрхүү хотонуудта гол сохилтын хүсэн 5-6 балл хүрэжэ, барилга болон байшангуудта хахархайнуудые, багахан хохидол үзэгдэһэн юм. Байгал далай дээрэ һүүлшын шанга газар хүдэлөөнүүд 2008 оной август һарада (9 балл) ба 2010 оной февраль һарада (6,1 балл) болоһон байна.

Уларил

Байгалай уһан бүхыдөө эрьеын газарай уларилда нүлөөлнэ. Эндэ үбэл зөөлэн, зун хүйтэн байдаг. Байгал далай дээрэ хабарай эхилэлгэ тойроод байһан газарнуудтай сасуулхада, 10-15 хоногоор хойнтдог, намар ехэнхидээ нилээд ута байдаг.

Агаарай эгээн ехэ температура +34 °C, һүүлшын жэлнүүдтэ дунда зэргынь нэмэгдэжэ байна[26].

Байгал шадархи дайда наранай шаралга бүхы ута үргэлжэлѳѳрѳѳ илгардаг. Жэшээнь, Большое Голоустное тосхондо 2524 саг хүрэнэ, энэнь Хара далайн амаралгын газарнуудһаа үлүү болоно. Энэл нютагта жэл соо оройдоол 37 үдэр нарагүй байдаг, харин Ойхон олтирог дээрэ 48 үдэр нарагүй байдаг. Уларилай онсо шэнжэнүүд Байгалай һалхинһаа дулдыдадан, һалхин бүхэн өөрын нэрэтэй — Баргажан (һалхин), Сарма (һалхин), Верховик (һалхин), Культук (һалхин) ба бусад.

  • Зун Байгал дээрэ

    Зун Байгал дээрэ

  • "Сагай үүдэнүүдтэ" харгыгаар!.jpg

    Байкальск тосхон

  • Бухта

    Бухта

Нуурай бии бололго

Байгалай бии бололго тухай мүнөө болотороо эрдэмтэ арсалдаанууд боложол байдаг. Эрдэмтэд заншалта ёһоороо нуурай наһа 25-35 сая жэл гэжэ тоолодог. Энэ баримта мүн лэ Байгалые онсолиг байгаалиин зүйл болгодог, юуб гэхэдэ ехэнхи нуурнууд, илангаяа мүльһэнһөө гаралтай нуурнууд дунда зэргээр 10-15 мянган жэл амидардаг, тиигээд тэрэ шабар тунадасаар дүүрэжэ, намаг болодог[27].

Зүгөөр Байгалай залуу байһан тухай геолого-минералогическа эрдэмэй доктор, геолог А. В. Татариновай 2009 ондо дэбшүүлһэн, Байгал шадархи «Миры» экспедициин хоёрдохи шатада абтаһан сэхэ бэшэ баталамжа бии. Тодорхойгоор хэлэбэл, нуурай оёорто шабар галт уулын эдэбхи үүсхэл эрдэмтэдтэ Байгал нуурай мүнөөнэй эрье оройдоол 8 мянган жэлтэй, гүнзэгы уһантай хубинь 150 мянган жэлтэй гэжэ тоолохо арга олгоно.

Байгал далай, Аяя булан
Байгал далай, Аяя булан

Тодорхой юумэн гэхэдэ, нуур рифтын нуурта оршодог ба бүтэсээрээ, жэшээнь, Үхэһэн далайн уһажуулгын нууртай адлирхуу. Зарим шэнжэлэгшэд Байгалай бии болоһые хубилагдаһан забһарай бүһэдэ байрлаһанаарнь тайлбарилна, нүгөөдүүлынь нуурай доогуур нэмэргын шүрбэһэн байгаа гэжэ һанамжална, бусадынь Евразиин хабтагай ба Индостанай эхэ газарнуудай мүргэлдөөнэй үрэ дүндэ хүдэлдэггүй рифтингээр нуур бии болоһон тухай тайлбарилна. Гэбэ яабашье, Байгалай хубилалта мүнөөшье болотор үргэлжэлһөөр — нуурай шадар газарай хүдэлөөнүүд саг үргэлжэ болодог. Хонхорнуудай доошоо бололго базальтын өөдөө дээрэ гараһанһаа боложо (дүрбэдэхи үеын) нуурай унаһаниинь вакуум танхимуудай бии болоһонтой холбоотой гэжэ һанамжанууд бии.

Ургамалай ба амитадай юртэмсэ

Нуурта 2630 биологическа зүйлнүүд, амитадай болон уһанай ургамалнуудай дэд зүйлнүүд болон янзанууд бии гэжэ элирүүлэгдэһэн байна. Тэдэнэй 3-най 2 хубинь эндемик, гансал энэ уһанай нөөсэ газарта амидардаг. Байгалай уhанай зузаан бүхы дабхарнууд соо хүшэл түрэлтын ехэ хэмжээтэй байһанһаа, нуур соохи амиды амитад олоор ажаамидарна гэжэ эрдэмтэд тайлбарилна[28].

Улаалзай

Байгал далайда байһан 1000-гаад эндемигуудэй зүйл, 96 түрэл, 11 бүлэ ба дэд бүлэг бии. Далайда ажаамидардаг загаһадай 27 янзаниинь ондоо тээ хаанашье ушардаггүй[29].

100 хубита эндемизм (Mermitidae) гэһэн бүлын 28 түхэлэй нематодууд соо, Многощетинково хорхойнууд (Polychaeta) (4 янзын), (Lubomirskiidae) һэдэһэн (14 янзын), грегарин (Gregarinea) (6 янза), хабшаахай-изопод адли хүлтэйнүүд (Isopoda) (5 янзын), веснянка (Plecoptera) (2 янзын) гээд үзэгдэнэ. Хабшаахай -амфипод (Хажуу тээшэ тамардаг) (349 бүхы 350-һаа, 99 хубиинь) бүхы түхэлүүдэй, дотор түхэлнүүдэй болон и скорпенодо адли загаһад (32 түхэлнүүдэй 31-нь, 96 хубинь) нуур соо ажаамидарна. 90 % видов Турбелляри (һорьбоһото хорхойнуудай түхэлэй 90 хубинь (150-ай 130-нь) байна, ракушкатай рачки (150-най 132-нь) булта эндемигууд гээшэ. Байгал далайда амидардаг олон загаһад: 61 зүйлэй ба дотор зүйлнүүдэй 36-иинь (59 хуби), 2 айл (13,3хуби) ба 12 түрэл (37,5хуби)[28][30][31][32].

Эндемигүүдэй нэгэн болохо хабшаахай — Байгалай эпишура нуурай зоопланктоной бүхы бэеын 80 хубиин хүрэтэр бүридүүлдэг ба уһанай сангай эдеэ хоолой һэльбэн шэлжэлтын эгээл шухала залгабари болоно. Тэрэ шэгшүүрэй үүргэ дүүргэдэг: уһа өөр соогуураа дамжуулжа, арюудхадаг[33].

Байгал нуурай малощетинково хорхойнууд (Олигохедууд, тэдэнэй 84,5 хубинь эндемик, бентос биомассын 70-90 хуби хүрэтэр бүридүүлнэ болон нуурай өөрыгөө арюудхаха үйлэ ябасада шухала үүргэ дүүргэдэг ба бентофаг загаһан болон мяхаша нюргагүй амитадай эдеэнэй зүйл боложо үгэдэг. Тэдэнэр газарай агааржуулгада ба органическа бодосой минералтай болголгодо хабаададаг[34].

Байгалда иимэ загаһад амидардаг: Байгалай омоли, хадрин, сагаан загаһан, байгалай осетр(Acipenser baeri baicalensis), налим, Юрын таймень, Сурхай ба бусад. Байгалай эгээл һонирхолтой (Viviparity, viviparous) амидыгаар түрэдэг голомянка гэжэ загаһан болоно, тэрэнэй бэедэ 30 % хүрэтэр өөхэн байдаг. Гүнзэгы уһанһаа гүйхэн уһан руу үдэр бүриин тэжээлэй нүүдэлээрээ биологуудые гайхуулдаг. Байгал хадаа байгалай дээдын хабшаахай түхэлэй олон тоото амфиподуудай гэр боложо үгэдэг. Тэдэнэй дунда дэлхэй дээрэхи ори ганса эндемик — макрогектопус амидардаг[35].

Байгал нуурнуудай дунда баһа онсо илгаатай, юундэб гэхэдэ, эндэ ехэ гүнзэгыдэ сэбэр уһанай губканууд ургадаг.

  • Хайлгана шубууд Чивыркуйскын гарамда

    Хайлгана шубууд Чивыркуйскын гарамда

  • Горечавка

    Горечавка

  • Байгалай хаб засаган

    Байгалай хаб засаган

  • Тэрэнги

    Тэрэнги

Байгалай һуурижалгын, шэнжэлгын түүхэ

Мүн үзэхэ: Байгал далайн он жэл тоололго'

Далайн эрьенүүдээр һуурижалга

Манай эрын урдахи 2-дохи мянган жэлэй тэн багаар Байгал шадарай нютагта эвенкнүүдэй элинсэг болохо глазков соёлой аймагууд ажаһуудаг байгаа. Манай эрын урда тээхэ 2-1 мянган жэлнүүдтэ хабтагай хүүрэй соёл зөөгшэд эндэ ажаһуудаг байгаа. Манай эрын 1-дэхи мянган жэлдэ Байгалай баруун талада эртэ урдын түүрэг бэшэгүүдэй «куриканууд» болон эртэ урдын хитад летописьнуудай «гулиган» гэжэ адлишаагдадаг Курумчиин соёл бии болобо. 1-2-дохи мянган жэлэй һэлгээндэ мүнөөнэй буряадуудай элинсэг хулинсагууд Байгал нуурай эрьедэ баруун тээһээ нүүжэ ерэжэ, нуурай баруун эрьеэр, удаань Үбэр байгалай хизаараар эдэбхитэйгээр ажаһуужа эхилээ. XII зуун — XIII зуун жэлнүүд болотор зүүн-хойто Байгалай хизаарта баргууд ажаһуудаг байгаа. Байгал далайн эрьедэ түрүүшын ород hуурингууд 17-дохи зуун жэлэй hүүл — 18-дахи зуун жэлэй эхиндэ бии болоо[36][37]. Ород яһатанһаа 1643 ондо Байгал нуур нээһэн түрүүшын хүн Енисейн хасаг Курбат Иванов болоно.

Байгалай баруун урда үзүүрэй панорама. Гарам Култук адлил нэрэтэй тосхон
Байгалай баруун урда үзүүрэй панорама. Гарам Култук адлил нэрэтэй тосхон

Мүнөөнэй сагта Байгал далайн эрьеэр 85 һууринда 100-гаад мянган хүн ажаһууна. Эгээл томо һуурингууд: хотонууд Северобайкальск (23 673 хүн), Слюдянка (18 241), Байкальск (12 738), Бабушкин (Улаан-Үдэ) (4542), хотын түхэлэй тосхонууд Усть-Баргузин (7061), Нижнеангарск (4520), Култук (Слюдянкын аймаг) (3715), һуурин Выдрино (Буряад орон) (4374).

Большие Коты тосхон эрье дээрэ

«Байгал» гэһэн топонимэй бии бололго

«Байгал» гэһэн нэрын бии бололго тухай эгээл дэлгэргы баримтанууд:

Байгалай долгинууд
  • Яһатанай ба гүрэнэй нэрэмжэһээ -байырку — (байегу, байирку, баюрку)[38][39]
  • бай- «стоять» и гал «огонь» гэһэн буряад үгэнүүдһээ (домогоор, галаар амилдаг хадын (вулканай) һуурида Байгал бии болоо[39][40][41][42])
  • Буряад хэлэнһээ «Байгал-далай», «үргэн ехэ, далай шэнги ехэ уһан» гэһэн удхатай, тэндэ «далай» гээшэ мүн лэ «аргагүй ехэ, юртэмсын, дээдын, бүгэдэ шадалтай» гэһэн удхатай[39][43][39][44].
  • Байхаа гэһэн буряад үгэһөө «бодото, амиды, байдаг».[39][45]
  • «баян гол» гэжэ буряадһаа[39][46]
  • Яхад Саха хэлэнһээ баай «баян» болон күөл «нуур»[39][47][48]
  • Яхадһаа байхал, байгъал «далай», «томо, гүнзэгы уһан»[39][49][50]
  • арабһаа Бахр-ал-Бака «далай, олон нулимса түрэдэг», «аймшагтай юумэнэй далай»[39][51]
  • юкагир хэлэнһээ- вайгуол «һэрбээ: эрье руууһаар шэдэгдэһэн ой»[52][53]

Түрүүшын ород шэнжэлэгшэд «Ламу» («далай») гэһэн эвенк нэрэ хэрэглэдэг байгаа. XVII зуун жэлэй хоёрдохи хахадһаа ородууд Буряадай нэрлэһэн нэрэ руу шэлжэбэ. Гэхэтэй хамта буряадуудай «г» үзэгые ород хэлэнэй тон хэрэглэдэг «к»-гэжэ үзэгөөр һэлгэжэ, хэлэндээ тааруулһан, тэрэнэй үрэ дүндэ мүнөөнэй нэрэ һүүлдэнь бии болоһон юм.

Анхан Байгалай ород нэрэ — «Нангин далай»[54].

Хитадай карта болон тодорхойлолтонууд дээрэ нуур «Бэйхай» — «Хойто далай» гэжэ нэрэтэй; гол Саһатай — «Удулхэ», энэ хадаа «Загаһатай гол»; Лена гол — «Зүлхэ» (һүүлшын хоёр эдэ топонимуудай буряад нээрэдэ таарана).

Хахад ольтирог Святой Нос - Нангин Хамар
Хахад ольтирог Святой Нос - Нангин Хамар

Байгалай гайхамшаг шэнжэлэгшэд, аяншалагшад ба уран зохёолшод

Тааралдаһан толилолгонуудые харагты:

  • Аввакум Петров
  • Балков Ким Николаевич
  • Верещагин Глеб Юрьевич
  • Гагемейстер Леонтий Андрианович
  • Галазий Григорий Иванович
  • Георги Иоганн Готлиб
  • Годлевский Виктор Александрович
  • Головин Фёдор Алексеевич
  • Дорогостайский Виталий Чеславович
  • Дыбовский Бенедикт Иванович
  • Дриженко Фёдор Кириллович
  • Кобенков Анатолий Иванович
  • Кожов Михаил Михайлович
  • Колчак Александр Васильевич
  • Колотило Леонид Григорьевич
  • Коряков Евгений Алексеевич
  • Кюхельбекер Михаил Карлович
  • Лут Борис Филиппович
  • Мессершмидт Даниэль Готлиб
  • Распутин, Валентин Григорьевич
  • Рагузинский-Владиславич, Савва Лукич
  • Ремезов Семён Ульянович
  • Семерной Виктор Петрович
  • Соймонов Фёдор Иванович (1692)
  • Спафарий Николай Гаврилович
  • Туровцев Виктор Владимирович
  • Фиалков Владимир Абрамович
  • Черский Иван Дементьевич
  • Чехов Антон Павлович
  • Шерстянкин Павел Павлович
  • Штейнгейль Владимир Иванович
СВП дээрэ мүльһэн хушалта шэнжэлэлгэ Хивус-10
Эрхүүгэй ба оршон тойронхиин түһөө зураг 1699—1701 онуудта С. У. Ремезовэй зохёоһон. Бүхы баримтаар бэшэ: Байгал ехээр бага болгодоһон. Хойто зүг — тобшо зурагай зүүн доро буланда
Байгалай уһа шэнжэлгын тобшо зураг, 1897 ондо зохёогдоһон

Уһа гүнзэгыгөөр малталга

Үнгэрһэн зуун жэлэй 90-ээд онуудта Ородой, Америкын, Японой эрдэмтэдэй хамтын хүсөөр Байгал далай дээрэ уласхоорондын гүн далайн малталгын түсэл үбэлэй сагта мүльһэн соо хүрэһэн шэнжэлгын онгосоһоо бэелүүлэгдэһэн байна. Малталгын ашаар нуурай оёортохи тунамал дабхаргые шэнжэлжэ, түүхэеэ дэлгэрэнгыгээр шэнжэлхэ аргатай болоо. Малталгын дүнгүүд илангаяа Евразиин дэбисхэр дээрэхи уларил (палеоклиматологи) өөршэлэлтын һэргээлтын хэрэгтэ сэнтэй.

Нейтринно телескоп

1993—1998 онуудта бүтээгдэһэн Байгалай уһан дорохи нейтрино NT200 телескоп нуур соо байгуулагдажа, мүнөө хүдэлжэ байна, тэрэнэй туһаламжаар үндэр эршэ хүсэтэй нейтринонуудые элирүүлдэг[55]. 2010 онһоо хойшо 1 гурбалжан км үрэ дүнтэй хэмжээнтэй NT1000 нейтрино телескопой барилга ябуулагдажа байна[56][57][58], тэрэнэй барилга 2017 онһоо хойно бэшэ болзорто дүүргэгдэхэ байгаа.

«Пайсиснууд» Байгал дээрэ

Байгал далай дээрэ 1977 ондо Канадада бүтээгдэһэн «Пайсис» гэһэн гүн далайн унаагаар нуурай оёорые шэнжэлһэн хэрэгсэлээр анха түрүүшынхиеэ шунгалганууд үнгэргэгдэһэн байна. Лиственничный буланда 1410 м гүнзэгыдэ хүрэһэн байна. Пайсис 1991 ондо Ойхоной зүүн талаhаа 1637 м гүнзэгы руу доошоо ороһон байна.

«Миры» Байгал дээрэ

Гол үгүүлэл: «Миры» гэһэн шэнжэлгэнүүд Байгал дээрэ

Байгал далай хамгаалга дэмжэдэг Жаса 2008 оной зун «Миры на Байкале» гэһэн эрдэм шэнжэлгын экспедици эмхидхэһэн байна. «Мир» гэһэн гүнзэгы уһан руу шунгадаг оньһон хэрэгсэлээр Байгал нуурай оёор руу 52 дахин шунгагдаһан байнв[59][60].

Эрдэмтэд Байгал нуурай оёорһоо абтагдаһан уһанай, шоройной, бишыхан амиды амитадай дээжэ Оросой Уласай Эрдэмэй академиин П. П. Ширшовэй нэрэмжэтэ океанологиин дээдэ һургуулида тушааһан байна[61]. Шэнжэлэлгэ 2009—2010 онууд болотор үнгэргэгдэһэн юм.

Байгаали хамгаалга

Байгал — гайхамшаг онсо байгаали хамгаалгын байгуулалтын хуулита арга зүйн үндэһэн "Байгал нуурые хамгаалха тухай"гэһэн Холбоото уласай 1999.05.01-эй хуулиин ёһоор зохилдуулан хамгаалагдадаг[62]. Энэ холбоото уласай хуулиин ёһоор, Байгалай байгаалиин дэбисхэртэ ажахын болон бусад ажаябуулгын тусхай гурим байгуулагданхай, харин хорюултай үйлэ хэрэгүүдэй тоолбори баталалга Оросой Холбоото Уласай Засагай газарта даалгагданхай.

Байгал нуурай бузарлалга тогтомол хизаартай, гол түлэб тусгаар томо ажаүйлэдбэриин хаягдалнуудтай холбоотой[63].

— Михаил Александрович Грачёв, академик РАН, захирал ЛИН СО РАН
Аяншалагшадай хаяһан нобшо

Бүхыдөө Байгалай байгаалиин дэбисхэртэ хүнэй ажал ябуулгаһаа уламжалан, нуурай экологиин байдалда муу хубилалтануудые эли тодо үзүүлдэг. Байгалай уһа бузарладаг эгээл мэдээжэ эмхи хадаа Байгалай целлюлозно-саарһанай комбинат болоно, тиигэбэшье Сэлэнгэ мүрэн нуурай бузарлалгада горитойхон нүлөө үзүүлдэг[64].

Байгалай байгаалиин дэбисхэр дээрэ 2010 ондо бүридхэгдэһэн байгаали хамгаалгын гэмтэ хэрэгүүдэй ехэнхи ушарнуудта Сибириин болон Алас Дурна зүгтэ хуули бусаар модо ба бургааһа отололготой холбоотой байгаа (бүхыдөө элирүүлэгдэһэн гэмтэ хэрэгүүдэй 78,5 хубинь болоо).; уһанай амитадые ба ургамалнуудые хуули буса ябадалаар олзолгоор (12,4 хуби); ой модо хюдалгаар болон һандаргалтаар (8,0 хуби); хуули буса агнуури, уһанай бузаралга ба ургамалай үбшэнүүдтэй ба хорхой шумуулнуудтай тэмсэлэй дүримүүдые ба малай эмнэлгын дүримүүдые хазагайруулгаһаа (0,9 хуби)
Буряад Уласай дэбисхэр дээрэ урда жэлнүүдтэ адли эгээл олон гэмтэ ябадалнууд бүридхэгдэһэн байна — 42,7 хуби[65].

Ажаглалтануудай дүнгүүд

2002—2007 онуудта элдэб үзүүлэлтэдэ эгээл ехэ зүбшөөрэгдэһэн суглуулалгануудай гуримһаа дээшэлэлгын олон ушарнууд болоһон байна. Хүсэнэгтэ шалгалтада абтагдаһан дээжын бүхы тоогой хубяар зүбшөөрэгдэһэн суглуулалтануудай хэмжээ дээшэлүүлгын дабталга харуулагдана[66]:

Харуулалта 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Хүшэл түрэгшын химиин хэрэглэл (ХПК) 30 24 25 29 26 30
Хүшэл түрэгшын байгаалиин хэрэглэл (БПК)5 24 31 26 17 9 15
Железо 85 91 89 83 87 88
Медь 70 79 93 85 96 97
Цинк 22 18 15 15 9 9
Алюминий 0 3 20 51 0 7
Марганец 0 80 80 100 0 93
Фенолы 25 14 36 29 26 3
Нефтепродукты 19 12 18 24 0 28
Фториды 0 31 40 40 0 57

Түрүүшын шата, 2009 онһоо 2012 он болотор хугасаае багтааһан, «2020 он болотор хугасаада Оросой Холбоото Уласай уһанай холын хараа бодолой» ёһоор байгаалиин оршон тойроной газарнуудай байдал саг үргэлжэ адаглаха, хинаха, сэгнэхэ хараалагдаа[67] ба уһанай нөөсэ хэрэглэхэ ба хамгаалха талаар зохисуулгын хүреэлэн һайжаруулга, харин 2020 оной эхиндэ байгаалиин уһанай шанарые нэгэ хэбтэ оруулга мүнөөнэй байгуулалтын уһанай оршон тойронхи байгаалида хүнэй үүсхэһэн ашаглалга бага болгохогүй[68].

Байгал нуурай уһанай оршон байдалай ба уһанай элементнүүдэй бүридэл тодорхойлолго тухай нэгэдэмэл шэнжэлгэ ууха уһанай гол хиналтын ба туршалгын түбэй (МКТДЦ ПВ) аккредитацитай лабораторидо үнэмшэлгэтэй аргануудые хэрэглэн, 2017 ондо үнгэргэгдэбэ. Микрозамаг ба макрофитуудтай оёорой үлүү ургалтын хэмжээ ба эршэм хүсэниие тодорхойлхын тулада Xiaomi MiDrone 4K квадрокоптер хэрэглэн эрьеын агаарай гэрэл зураг буулгаһан байна.

Шэнжэлэлгын дүнгөөр 2017 ондо уһанай дээрэхи дабхаргада алкилсульфат, сурьма, фенол, фосфат, мышьяк, мөнгөн ус, хар тугалга, нитрат, нитрит, нефтын бүтээгдэхүүнэй агууламжада мэдэгдэхэгүй хазагайралга элирүүлэгдээгүй. Байгалай уһанда хүшэр түмэрнүүдэйсуглуулалганууд үгы боложо бага гү, али эгээл ехэ зүбшөөгдэһэн суглуулагдаһанһаа нилээд бага байдаг[69].

Оросой Холбоото Уласай Эрдэмэй Академиин «Сибириин эрдэм ухаан» гэһэн Сибириин таһагай эрдэмтэд 2019 оной февраль һарада нуур дээрэхи спирогира болон хүхэ-ногоон замагуудай байдал таарамжагүй байһан дээрэһээ Байгал далайда экосистемэдэ нүлөөлхэ зүбшөөгдэһэн нүлөөнэй болон хорото бодосуудай эгээл ехэ зүбшөөгдэһэн суглуулалганууд тусхай нэгэ хэб абаха тухай дурадхал оруулһан байна.

Бидэ онсо зүйл тухай хэлсэнэбди, тиигээд бидэ уһанай хэрэглэлгын эдэ нүлөөнүүдые тодорхойлһон баримта бэшэгүүдые үндэһэ болгон абанабди: ажахын- һуудалда болон загаһа үсхэбэрилгэдэ. Гадна бохир уһанай, тэрэ тоодо соргын уһанай гаргалгын газарһаа табан зуун метрһээ холо бэшэ газарта эдэ нэгэ хэбүүдые сахиха хэрэгтэй

— Лимнологическа институдай захирал (ЛИН, Иркутск) Андрей Федотов[70].

Бузарлалгын гол үндэһэнүүд

Сэлэнгэ мүрэн — нуурай эгээл томо һалаа, голойнь урдалай хэмжээн жэлдээ 30 кубометр|км3 болоно[63], энэнь Байгал нуур руу ородог бүхы голой урасхалай хахадһаа дээшэ болоно.

Монголдо Сэлэнгын һаба руу, удаань Байгал нуур руу ородог бузарлагша бодосуудай гол эхи һууринь Улаан-Баатар хото, мүн Заамарта алта олзоборилгын эмхинүүд болон Орхон, Хараа-Гол голнуудай дээдэ эрьеын олзоборилгын эмхинүүд болоно[71]. Гадна Хойто Монголой үйлэдбэриин томо түб болохо Дархан хотын үйлэдбэриин эмхинүүдэй бог шорой бузарлалгын эхин болоно, тэндэ барилгын заводууд, арһа элдэдэг фабрика, түмэрлигэй комбинат, эдеэ хоолой үйлэдбэриин эмхинүүд хүдэлнэ[71][72].

Ород гүрэндэ Сэлэнгын гол бузарлагша Улаан-Үдэ хото болоно, сэбэрлэлгын байгууламжануудынь үйлэдбэриин болон гэр байрын болон ниитын бохир уһа нэгэ хэбэй хэмжээндэ сэбэрлэлгэ дабажа шаданагүй[64]. Буряад Уласта Байгалай һаба газарай бага һууринуудта сэбэрлэлгын ехэнхи түхеэрэлгэнүүд оһолто аюулай байдалда оронхой, мүн хэдэн һууринуудта бог шорой сэбэрлэлгын түхеэрэлгэнүүд гү, али бог шорой арилгахатүхеэрэлгэнүүд огто үгы.

Стеклозавод һууринай дэбисхэр дээрэ Сэлэнгэ мүрэнэй нефть тоһоной зүйлнүүдээр бузарлагдаһан асуудал удаан саг соо шиидхэгдээгүй. Байгал нуурай уһан соохи зарим бузарлалта Үбэр Байгалай хизаарһаа Сэлэнгын гол һалаанууд болохо Сүхэ ба Хёлго голнуудаар дамжан ороно[64].

Байгал нуурай экологиин аюулгүй байдалда гол хохидол үзүүлэгшэд үйлэдбэриин ба ажаһуудалай хатуу үлэгдэлнүүд болоно, гансал үйлэдбэриин сугларагдадаг хог хаягдалай гансал багахан хубинь дахин болбосоруулагдадаг. Усадхагдаһан үйлэдбэринүүдэй ажаябуулгын оршон тойронхи байгаалида үзүүлхэ нүлөөнэй нэгэ жэшээ гэхэдэ, 1934—2001, Захааминай Зэдын вольфрам-молибденэй заводой ажаллаха үедэ]], тэрэнэй үрэ дүндэ Закаменск хотын дэбисхэрэй гурбанай нэгэ хубинь нэмэгдэһэн бузарлалтада ороһон байна, ба үндэр аюултай анги элдэб химиин элементнүүд мүнөөшье болотор Байгал нуурта ородог. Бузарлагшадай гаргалгын үрэ дүндэ Закаменскын аймагай Модонкуль мүрэн гидрохимическэ үзүүлэлтээр Байгалай байгаалиин дэбисхэр дээрэ эгээл бузарлагдаһан гол гэжэ мүнөөшье болотор тэмдэглэгдэнэ[64].

Бузарлалгын гол эхи үүсхэлнүүдһээ гадна, нютагайхидшье бии болоно. Тиигэжэ эрьеын зочид буудалай бог шорой Байгал руу орохо аюултай[73][74].

Целлюлозно-саарһанай комбинат

Байгалай целлюлозо-саарһанай комбинадта (БППМ) 1966 ондо үйлэдбэриеэ эхилээд, зэргэлээд байһан нуурай оёорой газарнууд доройтоһон байна. Байгалай целлюлозо-саарһанай комбинадые тойроод байһан тайгада тооһон, хорото хии муугаар нүлөөлнэ, модоной оройнууд болон ой модон хатана[75]. 2008 оной 9 һарада завод rinse water гаргалгые бага болгохо зорилготой хаалтатай уһанай эрьеэлтын түхеэрэлгэ нэбтэрүүлһэн байна. Эхин дансануудай мэдээсэлээр[76], тэрэ түхеэрэлгэ хүдэлжэ шадаагүй, нээгдэһэнһээ хойшо һарашье болоогүй байхада үйлэдбэри хаагдаха баатай болоо.

БЦБК Байгал шадархи уһа болон атмосферэ бузарлана

Оросой Холбоото Уласай Засагай газарай 2010 оной январиин 13-ай тогтоолоор[77] «үйлэдбэрилэлэй хэрэгсэлнүүдтэ гаргагдадаггүй уһанай хэрэгсэл хэрэглэхэгүйгөөр целлюлозо, саарһа, картон болон тэдэнһээ бүтээгдэһэн бүтээлнүүдые үйлэдбэрилхэ» гэһэн хорюул болюулагдаба, тиихэдэ бодосуудай хугасаа, хэмжээ, суглуулалтануудта ямаршье хизаарлалтагүйгөөр. ЮНЕСК-ын Бүхэдэлхэйн угай һүлдын тоолборидо оруулагдаһан Байгал далайн эрьедэ аюултай бог шорой хадагалха, хүдөөлүүлхэ, шатааха талаар үшөө хоёр зүйл үндэһөөрнь хубилгана. Олон тоото эдэбхитэдэй эсэргүүсэлэйшье һаа, «Байгалай целлюлозо-саарһанай комбинат» 2010 оной июлиин 8-һаа үйлэдбэриин хэмжээндэ сагаан болгогдоһон целлюлозо үйлэдбэрилэлөө һэргээбэ.

2010 оной июль һарада «Мир» шумбадаг онгосонуудай шунган шэнжэлэлгэ хэһэнэй үедэ абтаһан дээжэнүүдэй дүнгүүд дээрэ үндэһэлэн, БППМ-эй бохир уһа гаргагдадаг газарай оёрой туналгануудта ямаршье амиды организмда аюултай хорото диоксинуудай үндэр хэмжээн олдоһон байна. Целлюлозо-саарһанай комбинадай дэбисхэр дээрэ диоксиноор бузаралга нуурай хойто болон түб газарта орходоо, 40-50 дахин ехэ. Дээжые ондо ондоо гүнзэгы газарһаа абаһан, диилэнхи ушарта диоксинай хэмжээн тогтоогдоһон хэмһээ 3-8 дахин ехэ байгаа[78].

Оросой Холбоото Уласай Засагай газар 2013 оной февраль һарада «Байгалай целлюлоз-саарһанай комбинадые» хааха тухай шиидхэбэри абаа; 2013 оной сентябрь һарада үйлэдбэрилгэ зогсоогдожо, ажахын ажалшадые ажалһаань болигохо үйлэ эхилһэн байна[79]. Харалганай найдабарита нюурай хэлэһээр, 2013 оной декабриин 25-да завод хаагдаха тухай ябадал үнэн бэшэ; хэрбэеэ зээли үгэһэн хүнүүдэй зүбшөөлөө үгэбэл, завод ямаршье сагта ажалаа һэргээжэ болохо[80]. Байгша оной декабриин 28-да Оросой Холбоото Уласай Засагай газар хаагдаһан заводой һуури дээрэ (байгаалида сугларһан хохидолые усадхаха гуримуудые дүүргэһэнэй удаа) «Ород гүрэнэй нөөсэ газарнууд» гэһэн үзэсхэлэнгэй түб байгуулха тухай шиидхэбэри абаа[81].

Байгал — уһанай нөөсэ

1956 онһоо Байгал нуур уһан сахилгаан үйлэдбэрилэлдэ хэрэглэгдэжэ, Эрхүүгэй уһанай сангай бүридэлдэ орожо, уһанай хэмжээн 1 м шахуу дээшэлһэн байна[82]. Эрдэмтэн Т. Г. Потемкинагай тэмдэглэһээр, энэнь нуурай байгаалиин байгуулалтада эгээл эли тодо хүнэй ажаябуулгын оролсолго байгаа[83]. Эрхүүгэй ГЭС барилгын үедэ уһанай нөөсэ түргэдүүлхэ түсэл зохёогдожо, нуурай нюрууе саг зуура 5 метрээр доошолуулхаар хараалагдаа. Олониитын буруушааһан ябадалһаа боложо, энэ түсэл бэелүүлэгдээгүй[84].

Эрхүүгэй ГЭС

1959—1962 онуудта Эрхүүгэй ГЭС-эй даамбаар уһанай нюруу һөөргэнь татаһанай ашаар нуурай нюруу 1,2 метрээр дээшэлээ[85]. Уһанай хэмэл хүдэлөөн жэлдээ 1.34 метр хүрэтэр, уһанай хэмжээнэй бүхы нэмэгдэл (дунда зэргээр 0.8 метрээр) 500 км2 тухай газарай үерлэл болгобо, эрьеын ехэнхи хэһэгүүдтэ мүлилгын үйлэ ябасанууд хүгжөөлгэ, үрэ дүндэ эрьеын зурууд түрүүшын арбаад метрээр хойшоо орожо, Ярки арал дээрэхи эрье 100—350 метрээр хойшоо орожо, бар-ольтирогуудые хэдэн хэһэгтэ хубааба[83][85][86]. Уһанай бага хэмжээн мүн лэ олон муу үлэгдэлнүүдтэй — эршэмтэй элэгдэл ба хатаһан эрьеын гүнзэгырэлгэ, тооһоной шурга һалхинай хүгжэлтэ, уһанай хэмжээнэй шухала бууралга, гүйхэн үбһэтэй булангай хатаалга, шубуудай үрэжүүлгын газар болон үүрэй газарнуудай доройтолго, бусад амитадта муу нүлөө үзүүлхэ аргатай[87][88]. Дээрэ хэлэгдэһэниие хараадаа абан, Номгон далайн үндэртэ 465-һаа 475 хүрэтэр диапазондо уһанай хэмжээнэй хэлбэлзэлэй зүбшөөгдэһэн дабхаргые тодорхойлдог «Эдэй засагай болон бусад үйлэ хэрэгүүдые бэелүүлхэ үедэ Байгалай уһанай хэмжээнэй дээдын хэмжээн тухай» гэһэн Орос гүрэнэй Засагай газарай 2001 оной мартын 26-най № 234гэһэн тогтоол абаха баатай болоо[86][89]. Буряадай Байгаалиин нөөсэнүүдэй яаманай мэдээсэһээр, 2014-17 онуудта нуурай хэмжээн зүбшөөгдэһэн хэмжээнһээ гурба дахин доошоо унаһан байна[90].

Сэлэнгэ дээрэ ГЭС-эй барилгын түлэбүүд

Байгал нуур руу орохо уһанай хахад шахуу хубиие хангадаг Сэлэнгэ мүрэн болон тэрэнэй һалаанууд дээрэ уһан сахилгаан станцинуудай бүридэл бариха түсэбые Монгол 2013 ондо хаража эхилээ[91][92]. Гурбан уһан сахилгаан станцинууд баригдаха түсэбтэй: Сэлэнгэ дээрэ — 245 МВт хүсэтэй «Шүрэн», Эгийн-Гол дээрэ — 220 МВт, Орхон дээрэ — 100 МВт хүсэтэй. Эдэ зүйлнүүдэй барилга удха шанартай байгаалиин газарнуудай тоодо ородог Сэлэнгын дельтын онсолиг экосистемые һандаргаха, Байгалай уһанай шанар ехээр доройтохо, магад, уһа гүйхэн болохо аюултай. Ород гүрэнэй талаһаа түсэблэгдэһэн эгээл томо ГЭС «Эгийн-Гол» ГЭС-эй барилга тухай найдамтай мэдээсэл үгы байһандань Монгол гүрэндэ һанаагаа зобожо байһанаа мэдүүлээд и Ородой эршэм хүсэнэй системэһээ үлүү сахилгаан дамжуулха гү, али Монголой дэбисхэр дээрэ томо Конденсационно электростанци — ГРЭС гү, али Гидро-Хамгаалгын электростанци ГАЭС бариха замаар Монголой хэрэглэгшэдтэ эршэм хүсэнэй хангалгын ондоо арга боломжонуудые зохёожо, хаража үзэхэ тухай дурадхаһан байна[92].

Байгал — Дэлхэйн байгаалиин баялиг

Байгал далай 1996 ондо ЮНЕСК-ын Бүхэдэлхэйн баялигуудай жагсаалда оруулагдаа[93].

Хулгайгаар агналга

Байгалай байгаалиин дэбисхэрэй ургамал болон амитадые аршалха асуудалнуудай нэгэн бэрхэшээл хадаа, хулгайгаар агналга болоно. Хуули бусаар олзоборилдог газарнуудай нэгэн хадаа Байгалай хаб загаһан болон илангаяа тэрэнэй гүлгэд — сагааханууд болоно. Далайн тоо үсөөржэ байһан асуудалда олониитын анхарал татахын тула 2003 ондо далайн хаб загаһанай гүлгэдэй үдэр байгуулагдаа.

2011 ондо Байгал нуур дээрэ хулгайгаар бариһан түрьһэ хаяха үедэ Байгалай омоли хоёр дахин дээшэлээ[94]. Нуурта бариһан бүхы загаһанай хахадһаань үлүү хубинь хулгайн аргаар болоно[95].

Макро замагуудай олоороо сэсэглэлгэ

Эгээл 2000-аад онуудай эхеэр нээмэл Байгалда Spirogyra түхэлэй утаһатай замагуудай нэгэ хэды олдоборинууд үзэгдэһэн байгаа; тэдэ гансал хаалтатай гүйхэн булангуудта хүгжэһэн байна. 2010—2011 онуудһаа хойшо нютагай ажаһуугшад болон эрдэмтэд нуурай зарим эрьеын газарнуудта макрозамагуудай хурдан сэсэглэжэ байһые тэмдэглэжэ эхилээ, энэнь Байгалай эрьеын бүһын трофическа байдал огсом хубилжа эхилһэнтэй холбоотой — эвтрофикаци гэжэ нэрэтэй.[96]. Энэ үзэгдэл биологическа удха шанартай элементнүүдэй биогеннэ бүридүүлэгшэтэй (азот ба фосфорой дутагдалтай нэгэдэлнүүд) удаан ханаһанаар болодог, энэнь уһанай нөөсын байгаалиин бүтээмжын огсом нэмэгдэлдэ хүргэдэг. Энэнь нуурта шэнжэтэй бэшэ эрьеын бүһэдэ макрофитнуудай (Spirogyra ба Stigeoclonium обогой утаһата замаг) мүнөө үеын олоной хүгжэлтэдэ нүлөөлөө, ургамал ба амитадай (sponges) олоороо дэлгэрһэн үндэһэн зүйлнүүдые даралга, байгаалиин биоценозуудта һууринайнь байдалай һандарал үзүүлнэ, уһанай тунгалаг ба һайн шанар муудхаана. Макрозамагуудай урган хүгжэлтэ зунай сагта 10°C-һаа дээшэ уһанай температурада эхилээд, ноябрь һарада 4 °C оршом уһанай температурада эгээн ехэ хэмжээндэ хүрэдэг. Гэхэтэй хамта, оёорой шулуун анхан үлэһэн һуури болон губки бүгэдэ үдхэн замагаар хушагдан ургашоод байдаг. 2015 ондо түхэреэн түхэлтэй сүлөө тамаржа ябадаг цианобактериин ба ниилмэл замагуудай бүлэгүүдэй бии бололго тэмдэглэгдээ.[97].

Мүнөөнэй байдалай гол шалтагаан гэхэдэ, олон һуурин газарнуудта, аяншалгын түбүүдтэ огто сэбэрлэгдэдэггүй гү, али азот болон фосфорой нэгэдэлнүүдһээ уһа сэбэрлэлгэ хангадаггүй сэбэрлэлгын байгууламжануудаар дамжан, гэрэй болон үйлэдбэриин бог шоройтой биогеннэ зүйлнүүдые нэбтэрүүлһэнһээ болоно. Эдэ бодосууд бузарлалгын эхи шадар оёрой шоройдо сугларжа, уһанай химическэ тэнсүүридэ ямаршье хубилалта оруулангүй, тэрэнэй хэмжүүрнүүд Байгал нуурта хүнэй ажал хэрэгһээ уламжалһан нүлөөе сэгнэхэ гол арга болоно. Үшөө нэгэ багсаамжалгаар үнэн шалтагаан гэхэдэ, ниилмэл замагуудай дэлгэрэнги газар үргэдхэһэн дэлхэйн дулааралга болоно. Ямаршье шалтагаанһаа дулдыдангүй, нютагуудай һуурингуудта, аяншалгын түбүүдтэ дүтэ оршодог Байгалай эрьеын бүһын дэбисхэрэй эвтрофикациин эхиндэ нүлөөлөө,энэнь нуурай бүхы байгаалиин байгууламжада ехэхэн хубилалтануудые үзүүлжэ магад[98][99].

Хитад руу уһа худалдан гаргалга

Сибирь болон Алас Дурна зүгтэ Хитадай эдэй засагай ажаябуулгын эршэдэн хүгжэлтэдэ Байгал далайшье хабаадуулагдаа (Алас Дурна зүгтэ ба Сибирьтэ ХХР-эй Хуули 473-ФЗ). Тиигэжэ,The Guardian дээрэ Байгалай уһаар Ланьчжоу хотые хангаха түсэбүүд хэблэгдээ. Хитадай түлөөлэгшэдэй тэмдэглэһээр, энэ түсэлэй бэелүүлэгдэхэдэ, хоёр талада аша туһатай байха. Хитад уһанай дутагдалай асуудалые шиидхэхэ аргатай болохо. Тэндэ дэлхэйн бүхы хүн зоной 20 хубинь ажаһуудаг, харин уһанай нөөсэ оройдоол 7 хубитай юм[100].

Транссиб

Эрхүү можын амбан захирагша Сергей Левченко 2019 оной март һарада жэлдээ 190 сая литр түсэлэй хүсэ шадалтай Хитадта Байгалай уһа шэл соо амһарталха заводой барилгын хуулита байдал шалгаха тухай захиралта үгэбэ[101]. Байгша оной мартын 27-до Эрхүү хотын Кировэй аймагай сүүдэй шиидхэбэреэр Слюдянскын аймагай Култук тосхондо Байгалай уһа амһарталха завод бариха зүбшөөл хуули буса гэжэ тодоруулагдаа. Шүүгшэ Наталья Исаковагай тэмдэглэһээр, Баруун Байгалай тойрог хоорондын байгаали хамгаалгын прокуророй эрилтэнүүдые сүүд хангаһан байна болон Ород гүрэнэй байгаали хиналтын албанай можын хүтэлбэриин уһа амһарталгын завод бариха түсэлөөр гаргаһан гүрэнэй байгаали хамгаалгын шүүмжэлэлэй зүбшөөһэн дүнгүүдые хуули буса гэжэ тэмдэглээ. Аква-Сиб эмхиин захирал шүүхын шиидхэбэриие буруушааха һанаатай байһанаа мэдүүлээ[102]. Арбитражно Шүүхын газарай дүнгөөр, 2019 оной 4 һарын 2-то «Аквасиб» эмхиие Хитад руу гаргаха ууха уһа шэллэхэ үйлэдбэриин барилга үргэлжэлүүлхэеэ хориһон байна.

Байгалай байгаалиие хамгаалга

Онсо хамгаалгын байгаалиин дэбисхэрнүүд

  1. Байгалай дархан газар
  2. Байгалай -Ленскын дархан газар
  3. Баргажанай дархан газар‎
  4. Дээдэ -Ангарын заказник
  5. Үбэр Байгалай Үндэһэтэдэй парк
  6. Байгал шадарай Үндэһэтэдэй парк
  7. Байгал шадарай заказник
  8. Улюнэй заказник
  9. Энхалүүлэй заказник

Байгаали хамгаалдаг эмхинүүд

  • Байгал далайе хамгаалга дэмжэлтын жаса
  • «Байгалай экологиин долгин»
  • Орос гүрэнэй Гринпис
  • Экологиин жаса «Сэбэр Байгал»
  • НП «Байгалые сугтаа хамгаалая»
  • «Байгал далай» жаса

Экологиин удаан болзорой саг үргэлжэ адаглалга

Урда Байгалда оршодог Пелагическа 1-дэхи станцида, Большие Коты тосхоной урда, эрьеһээ 2,7 км газарта 250 м гүнзэгыдэ саг үргэлжэ дээжэ абтадаг. Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй биологиин эрдэм шэнжэлгын институдай захиралай биологиин эрдэмэй дид-доктор М. А. Тимофеевэй хүтэлбэри доро Байгал нуурай жасын дэмжэлгээр энэ түсэл бэелүүлэгдэнэ[103].

Эрдэмэй шэнжэлгэнүүд

Эрдэмтэ эмхинүүд

  • Байгалай дархан газар
  • [СО РАН -ай байгаали ашаглалгын Байгалай дээдэ һургуули
  • Байгалай шэнжэлэлгын түб (АНО)
  • Байкальскын музей Академгородок (Эрхүү хото) ИНЦ СО РАН
  • А. Н. Северцовай нэрэмжэтэ экологиин ба эволюциин асуудалаар дээдэ һургуули РАН
  • Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуули, мүн тиихэдэ ИГУ-эй биологиин эрдэмэй -шэнжэлэлгын дээдэ һургуули
  • Эрхүүгэй можын хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей
  • Ородой географическа бүлгэмэй Эрхүүгэй можын таһаг
  • СО РАН-ай Лимнологиин дээдэ һургуули
  • Байгал шадарай үндэһэтэдэй парк

Лимнологическа шэнжэлэлгэнүүд

Нуурнуудые шэнжэлгэ ябуулдаг эрдэмэй һалбари лимнологи гэжэ нэрэтэй. Эрхүү хотодо Байгал нуурые шэнжэлгээр ажаябуулга эрхилдэг СО РАН-ай Лимнологиин дээдэ һургуули болон Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулиин биологиин эрдэмэй -шэнжэлэлгын дээдэ һургуули гээд ажалладаг. Оросой Холбоото Уласай Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Байгаали ашаглалгын Байгалай дээдэ һургуули нуурай экологическа байдалда үзүүлхэ нүлөөнэй, байгаалиин баялигые зүбөөр хэрэглэлгын асуудалнуудые шиидхэнэ. Байгалай шэнжэлгын түб (АНО) гэхэ мэтэ гүрэнэй бэшэ эрдэмэй эмхинүүд мүн лэ Байгал нуурые шэнжэлэлгын ажал гүрэнэй бэшэ эрдэмэй эмхинүүд, жэшээнь «Байгалай шэнжэлэлгын түб» (АНО) болон бусад.

Уһанай бүридхэлэй мэдээсэл

Ород Уласай Гүрэнэй уһанай реестрэй мэдээгээр, Ангара-Байгалай һаба тойрогто хамтардаг|Ангара-Байгалай һаба тойрог, уһанай ажахы — Эрхүүгэй уһанай нөөсэ (энэ тоодо Байгал нуур ба Ангара мүрэн эхинһээнь Эрхүүгэй гидроэлектрокомплекс хүрэтэр, голой дотор нуур — Ангараһаа Братскын уһан сангай гидроэлектростанциин һуури хүрэтэр. Голой бассейн — Ангара[5].

Аяншалга

Мүн үзэхэ: Байгал дээрэ экоаяншалга, Байгалай гавань
Парус

Байгал далай руу элдэб олон замаар хүрэжэ болоно. Дүримөөр, тэндэ ошохо дуратайшуул нэн түрүүн дүтын томо хотонуудай нэгэндэ: Эрхүү, Улаан-Үдэ гү, али Северобайкальск ошожо, тэндэһээ саашанхи харгы замаа дэлгэрэнгыгээр түсэблэдэг. Эрхүү Улаан-Үдэ хотонуудай хоорондохи Транссибириин түмэр харгыгаар ябахадаа, поездын сонхын газаа үргэлжэлһэн нуурай үзэгдэлые һайхашаажа, хэдэн часай туршада үнгэргэхэ аргатайт.

  • Эрхүү можын Листвянка Листвянка тосхон Байгал далай дээрэхи аяншалагшадай эгээл дуратай газарнуудай нэгэн юм. Эрхүү хотоһоо 65 модо газарта, Байгалай эрьедэ, Ангарай эхиндэ оршодог. Энээ руу можын түбһөө автобусаар гү, али онгосоор нэгэ часай туршада хүрэжэ болохо. Олон тооной аяншалга болон эдэбхитэй амаралтануудые эмхидхэгдэдэг хадань Листвянкада амаралта сэгнэгдэдэг; Байгал далай дээрэхи аяншалгын ехэнхи хубинь эндэһээ эхилдэг. Эгээл дэлгэрэнгы замууд Листвянкаһаа Большие Коты тосхон хүрэтэр, Святой Нос хахад арал (хахад арал, Буряад орон), Ойхон арал болон үзэсхэлэнтэ газарнуудтай Малое море хүрэтэр үргэлжэлнэ. Тэдэнэй тоодо Огой ба Удаган хабсагай (мыс) ольтирог ороно.
  • Слюдянка, Байкальск хотонууд Слюдянкада бүхыдөө гантиг шулуугаар баригдаһан түмэр замай вокзал бии. Байкальск хотодо «Гора Соболиная» гэжэ нэрэтэй санаар ябадаг курорт бии. Зониие өөдэнь гаргадаг хэрэгсэлнүүд зунай сагта баһал хүдэлдэг; наратай сагта Байгалай хабсагайн отрогуудтай нуурай тэгшэ урда тала харагдана.
  • Баргажанай гарам, хажуудань «Байгалай гавань» гэһэн аяншалгын-амаралтын газарай барилгын ажал үргэлжэлһөөр. Буряад ороной Максимиха тосхондо Святой Нос гэһэн хахад арал руу аяншалгын замаар ошожо болоно. Морёор ба ябагаар ябаха аяншалганууд дурадхагдадаг. Урда зүгтэ Шэнэ Энхэлүүгэй тосхонууд, Заречье (Буряад ород), Кабанскын аймаг Сухая нютагууд бии. Эндэ үмсын хүнүүд айлшадые угталга эмхидхэдэг, тэрэ тоодо һэеы гэртэ, аятай зохид амаралгын гэрнүүд бии болоо. Энхэлууг ба Сүхын хоорондо Загза голой хажууда сероводородой дулаанай аршаан Загза гэһэн бии.
  • Чивыркуйскиин гарам үзэмжэ һайхан булангуудтай, аралнуудтай, аргами булагуудтай юм. Усть-Баргузин тосхонһоо хүрэхэдэ бэлэн орьёлнуудһаа Святой Нос гэһэн (хахад арал, Буряад Улас) булан руу һайн харагдадаг.
  • Арал Посольский сор, Сэлэнгэ мүрэнэй адагһаа урагшаа 30 модоной зайда оршодог. Байкальский прибой — Культушная гэжэ амаралгын газар бии. Олон аяншалгын түбүүд тэндэ аяншалгын туһаламжа үзүүлдэг.
  • Курорт Хакусы нуурай хойто зүгтэ. Тэрээ руу гансал Нижнеангарск, Северобайкальскһаа онгосоор гү, али үбэлдөө мүльһэн дээгүүр хүрэжэ болоно.
  • Байкалай Томо Харгы  — Байгал нуурай онсо байгаали, үзэсхэлэн, гайхамшаг үзэмжэ хараха аргатай экологическа замуудай байгуулалта.

Дүршэлтэй аяншалагшад февраль һараһаа мартын эхин болотор богони болзорые ашаглажа, Байгал далай дээрэ мүльһэн дээрэ агнуурида гарадаг юм. Энэ үедэ мүльһэн илангаяа тунгалаг болодог: тэрээн соогоо оёортонь гоё шулуунуудые, тогтошоһон багахан хабшаахайнуудыешье хаража болоно. Мүльһэн нэгэ янзын бэшэ: хахархайнууд ба хүлдэһэн агаарай хөөһэхэнүүд гоё хэбтэй угалзануудые бии болгодог. Мүльһэн нүхэнүүдтэ онсо абяагүй байдал бии: сталактитууд абяа һайнаар шэнгээнэ. Байгал дээрэ «мүльһэн агнууриин» үедэ хүн зон гэрэл зураг буулгадаг, мүльһэн дээрэ конькигаар гүйдэг, хаски нохойе ургалжа шэрүүлдэг болон агаарай дэрэ дээрэ хальтирдаг.[104].

Байгша оной ноябриин 15-да «Россия» гэһэн уласхоорондын үзэсхэлэн болон форум дээрэ Буряадай толгойлогшо Алексей Цыденов Байгал далай дээрэ уһанай аяншалга хүгжөөхын тула тус тустаа 140 хүнэй багтаамжатай хоёр катамаран бүтээгдэхэ, мүн «табан одото зочид буудалай хэмжээндэ» хэдэн аятайхан онгосонууд тухай дуулгаба[105].

  • Байгалые тойроһон түмэр харгы

    Байгалые тойроһон түмэр харгы

  • Байгалай томо харгы

    Байгалай томо харгы

  • Аяншалагшад Байгалай мүльһэн дээрэ

    Аяншалагшад Байгалай мүльһэн дээрэ

  • Байгалай мүльһэн дээгүүр харгы үбэлдөө

    Дорога по льду Байкала

  • Байгалай мүльһэн дээрэ аяншалагшад хононо

    Байгалай мүльһэн дээрэ аяншалагшад хононо

Гайхал татама зүйлнүүд

Байгал дээрэ, тойроод байгаалиин, соёлой, түүхын, археологиин олон хүшөөнүүд бии. Тэдэнэй зариманиинь доро үгтэнэ:

  • Хойто Байгал
  • Бөө-шулуун хабсагай
  • Чивыркуйска гарам
  • Баргажанай гарам
  • Ушканьин ольтирогууд
  • Элһэн бухта, Байгал
  • Мыс Удаган Хабсагай Ойхон ольтирогто
  • Мыс Лударь
  • Мыс Рытый
  • Пик Черскын орёол — далайн хэмжээн дээрэ 2090 м
  • Байгалые тойроод түмэр харгы
  • Баргажанай гарам

    Баргажанай гарам

  • Элһэтэ була

    Элһэтэ була

  • Могойн булан Чивыркуйскын гарамда

    Могойн булан Чивыркуйскын гарамда

  • Удаган хабсагай (мыс) Ойхон ольтирогто

    Удаган хабсагай (мыс) Ойхон ольтирогто

Байгал тухай суута үгүүлэлнүүд

Славное море —
7священный Байкал[106][107]

Славное море — священный Байкал,
Славный корабль — омулёвая бочка.
Эй, баргузин, пошевеливай вал,
Молодцу плыть недалёчко.

Долго я тяжкие цепи носил,
Долго скитался в горах Акатуя,
Старый товарищ бежать подсобил,
Ожил я, волю почуя.

Шилка и Нерчинск не страшны теперь,
Горная стража меня не поймала,
В дебрях не тронул прожорливый зверь,
Пуля стрелка миновала.

Шёл я и в ночь и средь белого дня,
Вкруг городов озираяся зорко,
Хлебом кормили крестьянки меня,
Парни снабжали махоркой.

Славное море — священный Байкал,
Славный мой парус — кафтан дыроватый,
Эй, баргузин, пошевеливай вал,
Слышатся грома раскаты.

Эндэ Байгал тухай мэдээжэ хүнүүдэй үгэнүүд табигданхай:

Байгал гайхамшаг, эндэхи зон тэрэниие нуур бэшэ, харин далай гэжэ дэмы нэрлэдэггүй. Уһаниинь гайхалтай тунгалаг, тиимэһээ тэрээн сооһоо агаараар дамжаһан шэнги харагдана; үнгэнь зөөлэн оюу үнгэтэй, нюдэндэ арюухан. Эрьенүүдынь хада уулатай, ой модоор бүрхөөгдэһэн; тойроод нэбтэршэгүй, дундаршагүй аглаг гайхалтай юртэмсэ бии. Элбэг дэлбэг хүрин баабгай, булган, Сибириин зэрлиг тэхэ, ямаан болон элдэб янзын зэрлиг амитад…[108]

— А. П. Чехов

Байгалые үзэһэн хүн бүхэн үндэр хада уулануудаар бүрхөөгдэхэй энэ нуурай һүр жабхаланта дүрэнүүдые хэтын хэтэдэ һанаандаа хадуужа абаха. Олон түхэлтэй Байгал эндэ ябаһан зондо тад ондоогоор үзэгдэдэг. Зарим хүнүүд энэниие намдуу, тайбан, хүхэ толи шэнги уһанай гадар наруулитай гэжэ һанана; нүгөөдэнь — хөөһэтэй сагаан гранит шулуунууд дээрэ һүрөөтэйгөөр сохилжо байһан долгинууд шэнги; бусадынь Байгалые шуурган, үймөөнһөө намдуу, хүндэ мүльһөөр хүреэлэгдэһэн, хүйтэнһөө шангаар хахаржа байһан гэжэ мэдэрдэг. Номгон тэнюун сагта Байгал огтолон ондоо байдаг. Зунай сагта уһанай гадарга дээрэ нэгэшье уршалаа долгин үгы, аалин намдуу уһан миралзан харагдадаг. Тиихэдэнь абарга томо толи соо холын зөөлэн хүхэ тэнгэри харагдаһан мэтэ толоржо, шэл тунгалаг Байгалай уһан бүришье тунгалаг, сэлмэг болгоно[18].

— С. Г. Саркисян

Байгал хүниие һүрөөтэй хэмжээгээрээ дараха ёһотой гэжэ һанагдаха — тэрээн соохи бүхы юумэн томо, үргэн, уужам, шэдитэ — харин энэ буруу, тэрэ һүр жабхалангаараа хүниие үргэдэг. Мүнхэ түгэс байдалые хаража, эди шэдитэ ойлгосонуудай нюуса тамгаар сэдьхэлээ хүдэлгэһэн шэнги, Байгал дээрэ хоморой өөдэ үргэгдэһэн, оюун сэдьхэлэй мэдэрэл мэдэрнэ ха юмши, тиигээд шамда бүхы хүсэтэй оршон байдалай дүтэ амисхаал орёогдоод, бүхы юумэнэй шэдитэ нюусануудай хуби шамда орожо ерэһэндэл болодог. Энэ эрьедэ зогсожо, энэ агаараар амилжа, энэ уһа уужа байһандаа, та дээдын тэмдэглэгдэһэн, тусгаар хүн мэтээр бэеэ мэдэрхэт. Байгаалитай ниилэхэ, тэрээн руу нэбтэрхэ дүүрэн ба хүсэтэй мэдэрэл ондоо хаанашье байхагүй: энэ агаарта һогтоһон мэтэ эльбэдүүлэн, энэ уһан дээгүүр түргэн эрьелдэжэ, ухаандаа бодомжолхо сагшье үгы болохош; зүүдэндөөшье үзөөгүй иимэ арюун дархан газарнуудаар ябахат; тиигээд тэндэ, урдатнай, найдуулһан амидарал байна гэжэ таанар арба дахин найдалтайгаар бусахат…[109]

— В. Г. Распутин

Баримтанууд

  • Хэрбэеэ Байгалда байһан бүхы уһан (23,615,390 км3)[3][110], бүхы Оросой Уласта ажаһуугшадаар (141,927,297 хүн) хубаагдабал[111]), тиихэдэнь хүн бүхэндэ 166,4 мянган кубометр тухай уһанда хүртэхэ, энэнь жэшээлгээр, тус бүри 60 тонно шэгнүүртэй түмэр замай 2773 вагонууд болоно.
  • нуурые шэнжэлэгшэ, геограһиин эрдэмэй дид доктор Л. Г. Колотилын баримтаар, «Байгалай үнэ сэн»[112], Нуурай уһанай утилитарна сэн 236 триллион доллар болоно. Тэрэнэй үгүүлэл[113], ба тэрэнэй гол заалтань 2012 оной 11 һарын 27-до (авторые дурдангүйгөөр) В. В. Жириновский «Вести 24» телеканалда зарим һонирхол татаа[114].

Байгал тухай домог үльгэрнүүд

  • Байгалай басаган тухай домог бии. Байгал эсэгэ 336 хүбүүд-гол мүрнүүдтэй, нэгэл Ангара басагатай байгаа, хүбүүд бултадаа Эсэгынгээ уһа дүүргэхэ гэжэ эсэгэ руугаа урдажа ородог байгаа, харин ганса басаганиинь Енисей мүрэн руу түрэһэн эсэгынгээ уһа зөөжэ эхилһэн. Харюудань, Байгал эсэгэ басагандаа сухалдаад, асари томо шулуу хойноһоонь шэдэбэ ха. Тэрэ шулуунь Бөө-шулуун гэжэ нэрэтэй хабсагай болоод, Ангара мүрэнэй эхиндэ оршодог, тэрэнэй эхин гэжэ тоологдодог.
  • Байгал далай ори ганса Ангара басагатай байhан тухай домогой үшөө нэгэ баримта домог соо хэлэгдэнэ. Тэрэ Енисейдэ дурлаад, тэрээндэ зугадаха гэжэ шиидэбэ. Байгал энээн тухай мэдээд, хойноһоонь Бөө-шулуун шулуу шэдэжэ, харгыень хааха гэжэ оролдобошье, Ангара саашаа гүйжэ ошобо, Тиихэдэнь Байгал Эрхүү гэжэ зээ хүбүүгээ хойноһоонь дахажа эльгээбэшье, тэрэнь Ангарые хайрлажа, харгыга ахазагайруулаа. Ангара Енисейтэй уулзажа, тэрээнтэй ниилэн, саашаа урдаба[115].
Гүүнэй Толгой Мыс
Гүүнэй Толгой Мыс

Фильмнүүд

  • 1965 он — кинокомеди «Приезжайте на Байкал» киностудии им. М. Горького.
  • 1969 он — уран һайханай фильм «У озера» киностудии им. М. Горького.
  • 1992 он — «Леннаучфильм» киностудиин «Байгалай домогууд» гэһэн эрдэмэй — олондо мэдээжэ фильм (найруулагша-оператор|В. А. Петров]]). Фильм соо нуурай газар зүйн ба байгаалиин онсо шэнжэнүүд тухай, мүн тэрэнэй эрьеэр ажаһуудаг арадуудай түүхэ тухай хэлэгдэнэ.
  • 2011 он — х «Сатисфакция (фильм, 2011)» с участием Евгений Гришковицай хабаадалгатай уран һайханай фильм. Фильмын үйлэ Байгалай эрьедэ Эрхүүгэй можын Листвянка тосхондо («Маяк» гэһэн зошод буудалда) болоно.
  • 2011 он — «На Байкал» зугаанай уран һайханай фильм[116].
  • 2012 он — «На Байкал 2. На обордаж» гэһэн зугаанай уран һайханай фильм.
  • 2015 он — «Млечный путь» гэһэн уран һайханай фильм Ойхон ольтирог дээрэ буулгагдаа. Гол рольнуудта — Сергей Безруков ба Марина Александрова наадаа. Энэ фильм шэнэ жэлэй шог ёгто үйлэ гэжэ харуулагдана, гэбэшье гэр бүлын үнэтэ зүйлнүүдэй орёо асуудалнуудые дайрана.
  • 2016 он — «В лесах Сибири» гэжэ уран һайханай фильм.
  • 2017 он — «Без Байкала» баримтата фильм[117].

Байгал филателидэ

  • Почтовые марки
  • 1959 он: Байгал нуур

    1959 он: Байгал нуур

  • 1966 он: Байгалда олзоборилогдодог загаһад

    1966 он: Байгалда олзоборилогдодог загаһад

  • 1966 он: Байгалай осётр

    1966 он: Байгалай осётр

  • 1966 он: Байгалай хариус

    1966 он: Байгалай хариус

Ажаглалтанууд

  1. ↑ По постановлению Правительства РФ № 234 от 26 марта 2001 г. (ород хэлэн). www.izdatgeo.ru. Дата обращения: 6 апрель 2025. Архивировано 11 июль 2019 года. — Номгон далайн байгуулалтын үндэртэ
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Бухаров А. А. Байкал в цифрах (краткий справочник). — Иркутск: Изд-во ИП «Макаров С. Е.», 2001. — 72 с. Выборочные данные из этого справочника (ород хэлэн). Архивировано 27 июль 2025 года.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 A new bathymetric map of Lake Baikal. (англ.). users.ugent.be. Дата обращения: 6 апрель 2025. Архивировано 6 февраль 2019 года. INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St. Petersburg, Russian Federation. Morphometric data.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах. — 1989.
  5. ↑ 1 2 3 Озеро Байкал : [рус.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
  6. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 16. Ангаро-Енисейский район. Вып. 2. Ангара / под ред. Т. С. Кирилловой, Н. Н. Корчажниковой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 224 с.
  7. ↑ По постановлению Правительства РФ № 234 от 26 марта 2001 г. (ород хэлэн). www.izdatgeo.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 11 июль 2019 года.
  8. ↑ Водами Байкала надо управлять (ород хэлэн). www.priroda.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 8 ноябрь 2018 года.
  9. ↑ Байкальские горы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  10. ↑ Колотило Л. Г. Военные моряки Байкала: проблемы исторической реконструкции деятельности военных моряков российского флота по физико-географическому изучению и освоению озера Байкал в XVIII—XX вв. — СПб.: Наука, 2004. — 560 с. — ISBN 5-02-025048-1
  11. ↑ Озеро Байкал. Средняя часть. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М. 1:200000. Адмиралтейский № 62061. — СПб.: ГУНиО, 1992.
  12. ↑ Крупнейшие озёра мира (ород хэлэн). earth06.narod.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 7 апрель 2019 года.
  13. ↑ Физико-географическая характеристика оз. Байкал (ород хэлэн). Дата обращения: 24 август 2011. Архивировано из оригинала 27 июль 2025 года.
  14. ↑ Ламакин В. В. К вопросу о максимальной глубине Байкала. — Известия Всесоюзного географического общества, 1958. — Т. 90. — С. 207.
  15. ↑ Байкал. Общие цифры. (ород хэлэн). baikal.ru ЦНИТ ИГУ. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 27 июль 2025 года.
  16. ↑ One of the many rivers flowing into the lake (англ.). www.flickr.com. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 27 июль 2025 года.
  17. ↑ Байкальское озеро // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
  18. ↑ 1 2 Саркисян С. Г. Байкал. — М.: Гос. изд-во географической литературы, 1955. — 80 с.
  19. ↑ Погода на Байкале (ород хэлэн). baikal.ru. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 27 июль 2025 года. ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
  20. ↑ "Слава Бурятии (Байкал, Байкал изобильный)". 2025-07-27. 
  21. ↑ 1 2 Гранин Н. Г. Окольцованный Байкал // Наука из первых рук. — 2009. — № 3 (27). Архивировано из первоисточника 15 август 2009.
  22. ↑ Раскрыт секрет загадочных ледовых колец на Байкале (ород хэлэн). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 2 февраль 2020 года.
  23. ↑ Всё об озере Байкал. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 20 февраль 2011 года.
  24. ↑ Глубина и рельеф дна Байкал — Озеро Байкал — BaikalNature. Архивировано из оригинала 15 сентябрь 2011 года.
  25. ↑ Хороших П. П. Находки в пещерах острова Ольхон // Природа. — 1955. — № 11. — С. 110—111. Архивировано из первоисточника 6 январь 2009.
  26. ↑ Средняя годовая температура на Байкале повысилась на 2 градуса (ород хэлэн). ria.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 1 август 2018 года.
  27. ↑ Озеро Байкал. Подробная информация: расписание, фото, адрес и т. д. на официальном сайте Культура.РФ (ород хэлэн). Культура.РФ. Дата обращения: 27 июль 2025.
  28. ↑ 1 2 <Беркин Н. С., Макаров А. А., Русинек О. Т. Байкаловедение. — Иркутск: Ирк. гос. ун-т, 2009. — 291 с.
  29. ↑ Эндемики Байкала (ород хэлэн). lake.baikal.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 13 апрель 2019 года. «Байгал» гэжэ эрдэмэй-болбосоролой түб
  30. ↑ Кожов М. М. Животный мир озера Байкал. — Иркутск: ОГИЗ, 1947. — С. 3. — 303 с.
  31. ↑ Кожов М. М.  Биология озера Байкал. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с. с.
  32. ↑ Аннотированный список фауны озера Байкал и его водосборного бассейна. Байкал / О. А. Тимошкин [и др.]. — Новосибирск: Наука, 2001. — Т. 1, кн.1.. — 831 с. с.
  33. ↑ Учёные НИИ биологии исследуют влияние нефтепродуктов на байкальскую эпишуру (ород хэлэн)недоступная ссылка — история. ИА «Телеинформ» (18 май 2006). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 22 август 2011 года.
  34. ↑ Семерной В. П. Олигохеты озера Байкал // Новосибирск: Изд-во «Наука» СО РАН. — 2004. — С. 528.
  35. ↑ Растительный и животный мир Байкала (ород хэлэн). Байкальский музей ИНЦ СО РАН. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 4 февраль 2020 года.
  36. ↑ Предания об истории заселения и освоения края (ород хэлэн). Поймай.Ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 6 январь 2012 года.
  37. ↑ О заселении бурятами Восточной Сибири (ород хэлэн). озероБайкал.инфо. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 26 сентябрь 2011 года.
  38. ↑ Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1968. — Т. 3. — С. 341.
  39. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Цит. по: Гурулёв Станислав Андреевич Что в имени твоем, Байкал? / Ответственный редактор доктор филологических наук Лубсан Доржиевич Шагдаров. — Новосибирск: Наука, 1982. — 112 с. — 50 000 экз.
  40. ↑ Дриженко Д. К. Лоция озера Байкал. — СПб., 1908.
  41. ↑ Румянцев Г. Н. Баргузинские летописи. — 2-е изд. — Улан-Удэ, 1956. — С. 56.
  42. ↑ Откуда взялось название «Байкал» // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова. — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — С. 70. — 256 с. — 29 000 экз.
  43. ↑ Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. Гидронимы Иссык-куль и Байкал // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1974. — № 6. М. Н. Мельхеевай ажалнуудта заалтатайгаар
  44. ↑ Данзанов Ц. По поводу одной гипотезы // За науку в Сибири. — 1974. — 23 января.
  45. ↑ Буянтуев Б. Р. К вопросу о происхождении названия «Байкал» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1951. — № 5.
  46. ↑ Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. Гидронимы Иссык-куль и Байкал // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1974. — № 6.
  47. ↑ Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные. — Улан-Удэ, 1972. — С. 481.
  48. ↑ Бый-гал // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова. — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — С. 71. — 256 с. — 29 000 экз.
  49. ↑ Рыгдылон Э. Р. О названиях «Байкал» и «Ангара» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1953. — № 5.
  50. ↑ Статья «Байкал» // Географические названия Республики Бурятия: топонимический словарь. / Сост. И. А. Дамбуев, Ю. Ф. Манжуева, А. В. Ринчинова. Научный редактор Л. В. Шулунова, д-р филол. наук. — Улан-Удэ: Издательско-полиграфический комплекс ФГОУ ВПО ВСГАКИ, 2006. — С. 34. — 241 с. — ISBN 5-89610-083-3
  51. ↑ Мальцев Ю. Загадка названия озера Байкал // За науку в Сибири. — 1973. — 17 октября.
  52. ↑ Бурыкин Алексей Алексеевич Иноязычная ономастика русских документов XVII–XIX вв., относящихся к открытию и освоению Сибири и Дальнего Востока России, как исторический источник. Автореф. дис. на соискание учёной степени доктора исторических наук. — Санкт-Петербург, 2011.
  53. ↑ Юкагирский язык (ород хэлэн). Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения. Отдел Севера и Сибири ИЭА РАН. Дата обращения: 30 сентябрь 2013. Архивировано 27 январь 2014 года.
  54. ↑ ред. А. Старчевский Справочный энциклопедический словарь. — СпБ, 1849.
  55. ↑ Вохмянина К. Байкальский подводный нейтринный телескоп (ород хэлэн). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 20 август 2011 года.
  56. ↑ НТ1000. Научно-Технический Проект Глубоководного Нейтринного Телескопа Кубокилометрового Масштаба на оз. Байкал (ород хэлэн) (2010). Архивировано из оригинала 6 октябрь 2014 года.
  57. ↑ На дне Байкала появится второй телескоп (ород хэлэн). www.ogirk.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 22 март 2018 года.
  58. ↑ Байкальский нейтринный телескоп (ород хэлэн). Архивировано из оригинала 10 октябрь 2013 года., Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй физикын таһаг
  59. ↑ Сагалевич А. М. Глубоководные обитаемые аппараты "Мир" на Байкале // Природа : журнал. — 2013. — № № 5. — С. С. 38-46.
  60. ↑ Максим Кошмарчук. «Миры» завершили изучение Байкала в 2008 году, совершив 52 погружения (ород хэлэн). РИА Новости (10 сентябрь 2008). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 22 август 2011 года.
  61. ↑ Максим Кошмарчук. Учёные доставили в Москву пробы, поднятые «Мирами» со дна Байкала (ород хэлэн). РИА Новости (15 сентябрь 2008). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 22 август 2011 года.
  62. ↑ «Об охране озера Байкал» (ород хэлэн). www.consultant.ru. Дата обращения: 27 июль 2025.
  63. ↑ 1 2 Грачёв М. А. «О современном состоянии экологической системы озера Байкал» (ород хэлэн). Архивировано из оригинала 20 февраль 2014 года. // Лимнологический институт СО РАН
  64. ↑ 1 2 3 4 Концепция ФЦП «Охрана озера Байкал и социально-экономическое развитие Байкальской природной территории на 2012—2020 годы» (ород хэлэн). fcp.economy.gov.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 9 февраль 2019 года.
  65. ↑ Гүрэнэй элидхэл «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2010 году» // Охрана озера Байкал (ород хэлэн). www.geol.irk.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 11 август 2013 года.
  66. ↑ Водные ресурсы рек и их качество (ород хэлэн)недоступная ссылка — история. Архивировано 16 август 2012 года.
  67. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 27 августа 2009 г. N1235-р (ород хэлэн). proon.rpn.gov.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 14 июль 2020 года.
  68. ↑ Тимофеева Л. А., Фрумин Г. Т. Проблемы нормирования качества поверхностных вод(ород) // Ученые записки С-Пб гос. экон. ун-т : Журнал. — 2015. — № 38(48). — С. 215. — ISSN 1563-2547.
  69. ↑ Результаты гидрохимического анализа поверхностных воз озера Байкал в июне-июле 2017 г. (ород хэлэн). Байкальский интерактивный экологический центр. Дата обращения: 10 февраль 2020. Архивировано 14 июль 2020 года.
  70. ↑ Ученые предложили разработать для Байкала особые нормативы воздействий на экосистему (ород хэлэн). Interfax. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 27 ноябрь 2019 года.
  71. ↑ 1 2 «Селенга-Байкал»: отряды встретились (ород хэлэн). Новости Русского географического общества (19 август 2011). Архивировано из оригинала 17 апрель 2013 года.
  72. ↑ Байкальский синдром. Трехлетняя научная экспедиция под эгидой En+ Group раскрыла главные экологические угрозы великому озеру (ород хэлэн). НГ (25 январь 2022). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 7 февраль 2022 года.
  73. ↑ Ирина Артамонова, Андрей Воробъёв. Антикитайская петиция. За что борются активисты и жители посёлка Листвянка? Новости (ород хэлэн). vestiirk.ru. Иркутск: ГТРК «Иркутск» (10 декабрь 2017). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 27 январь 2019 года.
  74. ↑ Наталья Сальникова. Зловонные стоки из гостиницы льются прямо в Байкал в Листвянке. Новости (ород хэлэн). vestiirk.ru. Иркутск: ГТРК «Иркутск» (14 февраль 2017). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 5 апрель 2019 года.
  75. ↑ Байкальский ЦБК (ород хэлэн). «Магия Байкала». Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 5 сентябрь 2011 года.
  76. ↑ Георгий Кузнецов. Переход БЦБК на систему замкнутого водооборота не сделал озеро чище (ород хэлэн). «Восточно-Сибирская правда» (17 декабрь 2008). Дата обращения: 3 июль 2010. Архивировано 22 август 2011 года.
  77. ↑ постановление (ород хэлэн). gov.consultant.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 16 апрель 2013 года.
  78. ↑ Институт геохимии им. А. П. Виноградова СО РАН (ород хэлэн). www.igc.irk.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 9 март 2017 года.
  79. ↑ Байкальский ЦБК остановил производство (ород хэлэн). ria.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 21 август 2018 года.
  80. ↑ Управляющий Байкальского ЦБК назвал его закрытие мифом (ород хэлэн). lenta.ru. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 14 июль 2020 года.
  81. ↑ На месте Байкальского ЦБК появится экспоцентр «Заповедники России» (ород хэлэн). ria.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 21 август 2018 года.
  82. ↑ Суходолов А. Электроэнергетика Иркутской области // Наука в Сибири. — № 5—6 (2141—2142), 13 февраля 1998.
  83. ↑ 1 2 Потёмкина Т. Г. Экологические проблемы береговой зоны Байкала // Тр. Междунар. конф. «Создание и использование искусственных земельных участков на берегах и акватории водоёмов». — Новосибирск: Изд-во СО РАН, 2009. — С. 307—310.
  84. ↑ Зуляр Ю. А. Байкальское экологическое движение: история, достижения, проблемы и перспективы. // Известия Алтайского государственного университета. — 2009. — № 4—1. — С. 83—87.
  85. ↑ 1 2 Овчинников Г. И. и др. Природно-антропогенный геоморфогенез побережья озера Байкал // География и природные ресурсы. — 2006. — № 2. — С. 58—63.
  86. ↑ 1 2 Тулохонов А. К. Системный подход к природопользованию в Байкальском регионе // География и природные ресурсы : научный журнал. — 2009. — № 3. — С. 17—22.
  87. ↑ Ученые Бурятии: понижение уровня воды в озере Байкал вызовет экологическую катастрофу (ород хэлэн). ТАСС (22 декабрь 2014). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 24 июнь 2015 года.
  88. ↑ Юрков. Мокрое дело. Урез воды в Байкале — ниже критического уровня (ород хэлэн). Российская газета (12 февраль 2015). Дата обращения: 24 июнь 2015. Архивировано 24 июнь 2015 года.
  89. ↑ Уровень озера (ород хэлэн). geol.irk.ru. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 4 март 2016 года. // Гүрэнэй элидхэл «Байгал далайн байдал болон тэрэниие хамгаалгын хэмжээнүүд тухай»
  90. ↑ Банки данных о природных ресурсах и природных объектах. Министерство природных ресурсов Республики Бурятия. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 5 январь 2022 года.
  91. ↑ Монгольская ГЭС: Байкал в зоне риска. Июль 11, 2013 (ород хэлэн). www.plotina.net. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 30 март 2019 года.
  92. ↑ 1 2 Ангелина Галанина. Байкал может разделить судьбу Арала (ород хэлэн). Известия (24 май 2016). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 23 май 2016 года.
  93. ↑ UNESCO World Heritage Centre. Lake Baikal (англ.). whc.unesco.org. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 7 июнь 2020 года.
  94. ↑ Цифры (ород хэлэн). www.vsp.ru. «Иркутский репортёр» (15 октябрь 2011). Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано 5 март 2016 года.
  95. ↑ Байкал в сетях браконьеров (2010, июль). Архивировано из оригинала 11 сентябрь 2012 года.
  96. ↑ Романова Е. В. и др. Идентификация зелёных нитчатых водорослей из района локального биогенного загрязнения озера Байкал (залив Лиственничный)с помощью молекулярного маркера 18S рДНК (ород хэлэн). cyberleninka.ru. Экологическая генетика № 4 С. 23—33 (2013). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 14 июль 2020 года.
  97. ↑ Байкал «колонизируют» новые виды водорослей (ород хэлэн). region03.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 20 декабрь 2016 года.
  98. ↑ Тимошкин О. А., Мальник В. В., Сакирко М. В., Боедекер К. Экологический кризис на Байкале: учёные ставят диагноз (ород хэлэн). cyberleninka.ru. Наука из первых рук. № 5 (59) (2014). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 26 март 2020 года.
  99. ↑ Гусиному озеру грозит опасность, у2025-07-276. Архивировано из оригинала 31 июль 2018 года.
  100. ↑ Tom Phillips. 'Parched' Chinese city plans to pump water from Russian lake via 1,000km pipeline : [англ.] // The Guardian. — 2017. — 7 March. — ISBN 0261-3077.
  101. ↑ Иркутский губернатор поручил проверить законность строительства завода по розливу воды (ород хэлэн). ТАСС (4 март 2019). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 6 апрель 2019 года.
  102. ↑ Regnum. Строительство завода по розливу воды в Култуке суд признал незаконным. (ород хэлэн). regnum.ru. Regnum (27 март 2019). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 4 май 2021 года.
  103. ↑ экологический мониторинг оз.Байкал (ород хэлэн). www.bioinstitute.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 18 апрель 2021 года.
  104. ↑ Артем Постыляков. Байкал зимой: что посмотреть и чем заняться. Youtravel.me (27 январь 2024). Дата обращения: 14 ноябрь 2024.
  105. ↑ Для развития туризма на Байкале намерены построить катамараны на 140 мест. ТАСС (15 ноябрь 2023).
  106. ↑ Дм. Давыдов — Славное море, священный Байкал… (с нотами) (ород хэлэн). www.a-pesni.golosa.info. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано из оригинала 6 октябрь 2008 года.
  107. ↑ Русская народная песня, в основу которой было положено стихотворение сибирского поэта Дмитрия Павловича Давыдова «Думы беглеца на Байкале», посвящённое беглецам с каторги. Музыку сочинили безвестные заключённые с Нерчинских рудников поэтому песня считается народной.
    Баргузи́н — байкальский ветер. Вал — волны, их движение. «Славный корабль — омулёвая бочка» — герой пытается переплыть Байкал, используя вместо лодки большую бочку для омуля. Горы (норы) Акатуя — рудники Акатуйской каторжной тюрьмы в Забайкалье. «Хлебом кормили крестьянки меня» — сибирский обычай: было принято на ночь выставлять у дома молоко или хлеб для беглых из Сибири.
  108. ↑ Письмо А. П. Чехова (ород хэлэн). feb-web.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 10 октябрь 2019 года. Н. А. Лейкину. 20 июня 1890 года. Жилка под Горбицей.
  109. ↑ Распутин В. Г. Байкал, Байкал… (очерк) // Избранные произведения в 2-х томах. — М.: Молодая гвардия, 1984. — Т. 2 (Живи и помни. Прощание с Матёрой. Рассказы). — 446 с.
  110. ↑ Сибирское зазеркалье (русский) // Вокруг света : журнал. — 2016. — № 7 (2910). — С. 26—28. — ISSN 0321-0669.
  111. ↑ Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации на 1 января 2010 года и в среднем за 2009 год (ород хэлэн). www.gks.ru. Росстат — Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 17 июль 2019 года.
  112. ↑ Цена Байкала (ород хэлэн). old.rgo.ru. Дата обращения: 6 апрель 2019. Архивировано из оригинала 4 октябрь 2015 года.
  113. ↑ Сколько стоит Байкал? Опубликовано на сайте «Океанология» 20.01.2012 (ород хэлэн). Дата обращения: 1 декабрь 2012. Архивировано из оригинала 11 ноябрь 2012 года.
  114. ↑ Жириновский предложил продавать воду Байкала (ород хэлэн). www.infpol.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 15 декабрь 2012 года.
  115. ↑ Дочь Байкала Ангара и богатырь Енисей (ород хэлэн). www.baikal-center.ru. Байкал-Lake гэһэн мэдээсэлэй портал. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано из оригинала 5 март 2016 года.
  116. ↑ Ирина Садыкова. Первый фильм (ород хэлэн). «Российская газета-Неделя» — Восточная Сибирь № 5606 (13 октябрь 2011). Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 5 январь 2012 года.
  117. ↑ Док. фильм «Без Байкала» (ород хэлэн). planeta.ru. Дата обращения: 27 июль 2025. Архивировано 7 апрель 2019 года.

Ном зохёол

  • Галазий Г. И]] Байкал в вопросах и ответах. — 1989.
  • Грушко Я. М. По Байкалу: Путеводитель / Проф. Я. М. Грушко. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1967. — 252 с. — 1500 экз. (в пер.)
  • Гусев О. К., Устинов С. К. По северному Байкалу и Прибайкалью / Фотоиллюстрации О. Гусева, В. Ломакина, М. Минеева, Л. Тюлиной. — М.: Физкультура и спорт, 1966. — 104 с. — (По родным просторам). — 17 000 экз.
  • Гусев О. К. Священный Байкал. Заповедные земли Байкала. — М.: Агропромиздат, 1986. — 184 с.
  • Кожов М. М. Биология озера Байкал / Отв. ред. Г. И. Галазий. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с.
  • Колотило Л. Г. Военные моряки Байкала: проблемы исторической реконструкции деятельности военных моряков российского флота по физико-географическому изучению и освоению озера Байкал в XVIII—XX вв. — СПб.: Наука, 2004. — 560 с. — ISBN 5-02-025048-1
  • Колотило Л. Г., Андриенко В. Г. Трансбайкальский перекрёсток: проблемы транспортных путей и железнодорожной паромной переправы через озеро Байкал на рубеже XIX—XX вв. — СПб.: Наука, 2005. — 520 с. — ISBN 5-02-025060-0
  • Лоция и физико-географический очерк озера Байкал / Под ред. Ф. К. Дриженко. — СПб.: Издание Главного гидрографического управления, 1908. — 443 с.
  • Москаленко Б. К. Байкал сегодня и в 2000 году / Предисл. Н. Флоренсова. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1978. — 128, [16] с. — 5000 экз.
  • Россолимо Л. Л. Байкал. — М.: Наука, 1966. — 170 с. — (Научно-популярная серия). — 20 000 экз. (обл.)
  • Талиев Д. Н. Байкал: Биолого-географический очерк. — М.; Иркутск: Огиз, 1933. — 64 с.
  • Тиваненко А. В. Вокруг Байкала. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1979.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Байгал_далай&oldid=367123" хуудаһанһаа абтаһан