Агын буряадууд

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Агын буряадууд
Агын зон, Агын буряадууд
Агын Буряадай тойрогой туг
Агын Буряадай тойрогой туг
Этноиерархи
Дотор бүлэг буряадууд
хори-буряадууд
Юрэнхы мэдээлэл
Хэлэн Буряад хэлэнэй агын нютаг аянга
Шажан мүргэл буддын шажан (махаяна)
Түрэл хори буряадууд, шэнэхэйнэй буряадууд, шэнэ баргадууд
Мүнөөнэй нютагжалга

  Орос Улас :   Агын Буряадай тойрог ба Үбэр Байгалай урда-зүүн зүг
  Монгол орон : Дорнод Дорнод аймагай хойто сомонууд
  Хитад

: Шэнэхээн
Түүхэтэ нютагжалга
Агын талын Дүүмын мэдэлэй газарнууд
(Агын тала ба урда зүүн талын Үбэр Байгал)
Гүрэн түрэ

Агын инородно управа (1837 оной июлиин 27-1839 онуудта)
Агын талын Дүүмэ (1839 оной мартын 2- 1903 онууд)
Агын Буряадай автономно тойрог (1937-2008 онууд)

Агын Буряадай тойрог (2008 онһоо мүнөөнэй саг болотор)

Агын буряадууд, Агын зон (ород хэлэн Аги́нские буря́ты) — Агын талада болон хилэ нэгэтэй дэбисхэрнүүдтэ бэеэ дааһан өөһэдын хүтэлбэриин бүлэглэлэй хэмжээндэ анклавна удаан хүгжэлтын дүнгөөр бүрилдэһэн буряад арадай угсаата соёлой онсо шэнжэнүүдтэй, газар дэбисхэрээрээ амяарлагдаһан ба угсаата соёлой онсо илгаатай угсаата бүлэг.

Мүнөө Үедэ Агын Буряадай тойрогой хүн зоной ехэнхинь болоно. Мүн Үбэр Байгалай хизаарай зүүн-урда аймагуудта һуурижанхай. Баалалтаар нүүһэнэй дүнгөөр XX зуун жэлэй эхиндэ агын буряадуудай диаспоранууд ажаһуудаг анханай аймагһаа гадуур бии болоо: Монголой аймагай Дорнодой хойто сомонуудта болон Хитадай арадай Уласай дэбисхэр дээрэ Шэнэхээн нютагта. XX зуун жэлдэ агын буряадууд Буряад Уласай Улаан-Үдэ хото Болон Монгол уласай Улаан-Баатар хото мэтын хотонуудта нүүжэ эхилээ.

Балжан хатанай хүрэг Ага тосхон руу орохо газарта.[1][2]

Агын буряадуудай хэлэн фонетикэдэ зарим онсо шэнжэнүүдээр тодорхойлогдоно, энэнь тэрэниие бүри XX зуун жэлэй эхиндэ буряад хэлэнэй тусгаар хөөрэлдөөн болгожо илгаха арга олгоо һэн. XX зуун жэлэй түрүүшын хахадта буряад литературна хэлэнэй үндэһэ һуури табигдаа һэн. Мүнөө үедэ зарим шэнжэлэгшэдээр хори буряад хэлэнэй бүлэгэй бүридэлдэ амяараа агын нютаг хэлэн боложо илгарна.

Агын буряадуудай дунда буддын шажанай олоор дэлгэрһэн ушар XVIII зуун жэлдэ эхилһэн түүхэтэй. XIX зуун жэлэй эхиндэ дасангуудай байнга комплекснууд баригдажа эхилээ, тэдэнэй хоёрынь XIX зуун жэлэй хоёрдохи хахадта буряадай угсаатанай шажанай эгээл томо түбүүдэй нэгэн болоо. Мүнөө сагта олонхи һүзэгтэн хойто зүгэй буддын шажаниие (махаяна) баримталагшад болонхой.

Угсаата түбынь гол түлэб буряад хүн зонтой Ород гүрэн дотороо эгээл томо Һуурин болохо Агын тосхон юм. Шажанай тон шухала түбүүд гэбэл, Агын дасан, Сүүгэлэй дасан Ба Алханай уула болоно. Агын буряадуудһаа гарбалтай элитэ хүнүүд буряад арадай үндэһэн гүрэн түрэ, уран зохёол болон соёл байгуулгада горитой хубитаяа оруулһан юм[3][4].

Уг гарбал ба түүхэ

XVII зуун жэлэй тэн болотор Агын буряадуудай түүхэ буряад арадай түүхэтэй таһаршагүй. Харин ород гүрэнэй буряад газар руу добтолон ороһон ушар хадаа хүн зоной үргэн дэлисэтэйгээр нүүжэ, буряад арадые гүрэнэй болон бусад хилэнүүдээр хубаагдаһан элдэб бүлэгүүдтэ хубааха шалтагаан болоо. Эгээл энэ үеһөө Агын буряадуудай хожомынь бүрилдэһэн буряад арадай хубиин түүхэ онсолон тэмдэглэмээр.

Үндэһэн хубсаһатай буряад хүн

Үбэр Байгалай хүн зон тухай хасагуудай суглуулһан түрүүшын мэдээнүүд Онон голой хүндыдэ буряадууд ажаһуудаг, тэндэ монгол болон эвенкнүүдэй хажуугаар ажаһуудаг байгаа гэжэ хэлэгдэнэ[5]. Буряад нүүдэлые мүн Шиилхэ голой эхин эзэлдэг байһан, тэндэ буряадай томо тайжа Турухай адуунангын, Сэцэн хаанай хүрьгэнэй ба үбэр байгалай буряадуудай зонхилогшын нүүдэл байдалтай байгаа. 1646 ондо, хойто монголой хаашуулда урагшагүй манжануудтай тулалдаанай һүүлээр, Тушет хаан Сэцэн хаан хоёрой табиса Сэлэнгын хүнды руу нүүһэн байгаа[6]. Эгээл тиимэһээ Туруухай адуун һүрэгэй нүүдэл анха түрүүн ородуудаар Сэлэнгэ, Үдэ (сэлэнгэ мүрэнэй шудхал) хүндыдэ хизаарлагдабашье, аяар 1650-яад онуудай эхеэр тэрэнэй табиса Шилкын эхиндэхи нүүдэлнүүд руу һөөргөө нүүнэ ха[7]. Агын буряадууд Хориин 11 эсэгэнэрэй обог аймагай тоодо ородог. Эдэ һалаанууд тухай тодорхойгоор Буряад обог аймагууд гэжэ толилолго соо хэлэгдэнэ. Ородуудай бии болохо сагта Үбэр Байгалай ехэнхи хубиие зарим шэнжэлэгшэдэй Үбэр байгалай буряадуудай бүлэгтэ үгэдэг бүлэг буряадууд эзэлдэг байгаа. Зүблэлтэ этнографууд С. А. Токарев ба Б. О. Долгих хоёр XVII зуун жэлдэ буряадуудые һуурижуулгын асуудалнуудые эрхилжэ байһан забайкалиин буряадууд хори-буряадуудай элинсэг хулинсагууд болоно гэжэ тоолодог һэн. Тэдэнэй хоорондохи арсалдаан XVII зуун жэлдэ энэ бүлэг буряадуудай өөрын нэрэ тухай бии боложо, уг гарбалайнь уг гарбал тухай ямаршье мэдээнүүдые эшэ үндэһэнүүдэй дуулгадаггүй ушарһаа болоһон юм. Эдэ буряадууд өөһэдыгөө (Хори-түмэдүүд) хори гэжэ нэрлэдэг байгаа гэжэ Долгих тоолоно, юундэб гэхэдэ, хори зонһоо гадна Энэ үедэ Үбэр Байгалда хэнииешье «аха дүү хүнүүд» гэжэ нэрлэжэ шадаагүй ха юм[8]. Токарев өөрынгөө ээлжээндэ үбэр байгалай буряадууд халхуудай улас түрын нүлөөнһөө боложо, үүлтэртэ хубаариһаа арсаа гэжэ тоолодог һэн. Иимэ онсо шэнжэ тэдэниие бэшэ буряадуудһаа илгадаг байгаа, тэдээндэ өөрын үүлтэртэ этнонимууд байдаг. Тэрэнэй һанамжаар, «хори» гэһэн этноним хожомынь лэ Үбэр Байгалай буряадуудта ороһон юм. Анханһаа хори угсаатан өөһэдөө Үбэр Байгалда огто ажаһуудаггүй, харин Байгалай баруун-хойто эрьедэ, Зүлхын эхиндэ XVII-дохи зуун жэлэй 40-өөд онууд болотор нютагжаһан түүхэтэй. Тиин ородуудтай зүрилдөөнэй һүүлээр лэ Байгалай зүүн эрьедэ нүүжэ эхилээд, хожомынь ородууд үбэр байгалай буряадуудай бүлэгые нэрлэжэ эхилээ[9].

Агын буряад эхэнэр XX -дохи зуун жэлэй эхин

Агын буряадуудай уг гарбал элирүүлхэдээ, зарим бэрхэшээлнүүдтэй дайралдажа болохо, тиигэбэшье зүблэлтэ болон зүблэлтэ засагай һүүлээрхи буряадуудые шэнжэлгэдэ буряадуудай этнотерриториальна энэ бүлэгэй уг гарбал тушаа тодорхой нэгэ һанал бүрилдөө. Энэ үзэл бодолой ёһоор, Агын буряадууд XIX зуун жэлэй эхиндэ энгидэй голой хүндыһөө нүүжэ ерэһэн хори буряадуудай зарим хубиие хаанай засагай газартай газар андалдаһанай дүнгөөр агын тала руу нүүһэн гэжэ тоологдодог. Теэд иимэ харасын дэлгэрээшье һаань, агын буряадуудай түүхын тус үедэ хабаатай олонхи эшэ үндэһэнүүдтэ харша.

1650-яад онуудаар Үбэр байгалай буряадууд Үбэр Байгалһаа мүнөө үеын Хүлэн-Буирай (Баргын) дэбисхэр руу нүүдэг. Саашадаа энэ бүлэг буряадууд 1730-аад онуудай тэн болотор Байгалай үмэнэһөө Барга руу ябашана, һөөргөө бусана[8].

Агын буряадуудай элинсэг хулинсагууд XVIII зуун жэлдэ Энгидэй, Ононой хоорондохи газар дайдые шэнээр шудалжа эхилээ. Нүүлгэлгын болоһон сохом һара үдэр ба газар мүнѳѳ болотор сохом мэдэгдээгүй. 1703 ондо гү, али 1727 ондо Хитадтай хилэ хизаарлаһанай удаа хори-буряадуудай I Пётр Хаанда делегациин үеһөө долгёор нүүжэ эхилһэн Мүнөөнэй Буряад уласай газар дайда Агын һуурижаһан газар гэжэ буряад угай бэшэгүүд баталан хэлэдэг. Ээлжээтэ сүлөөтэ нүүлгын үе болгон, Вандан Юмсунов 1749 ондо зарим ородуудай эзэмдэлгын мэдэлэй газар буляан абаһанһаа боложо, ямар нэгэн буряадуудай Ага руу нүүхэ баатай болоһые заана. Харин буряад угай бэшэгүүдэй хубилбаринууд Ф. Миллерэй гэршэлгэнүүдтэ харша, тэрэ хори зон мүнөөнэй Буряад ороной газар дайдада гол түлэб 1735 он болотор һуурижаһан гэжэ бэшэһэн байна. Тиихэ зуура Миллерэй дурдаһан 1741 эрэ хүнэй хори зоной тоо, тэдэнэй эзэмдэһэн газартай тэнсэлдэхэдээ, һаяын ерээдүйдэ энэ бүлэг буряадуудай шэнэ газарнуудые ашаглаха ямар нэгэн хэрэгсээл һэжэглэмээр болгоно[10]. Гайхалтай аргаар хориин зоной тоо 1762 он болотор 11490 эрэ хүн болотор олошорно гэжэ хараада абабал, нүүлгэлгэ ондоо можоһоо, тодорхойлбол, хүршэ Халхын дэбисхэрһээ гараһан гэжэ тухайлхаар. Яаба хээбэшье, Үбэр Байгалые 1772 ондо шэнжэлһэн П. С. Паллас Энгидэй Онон хоёрой хоорондо нүүжэ ябаһан буряадуудые дурдажа байнхай.

Анхан Үбэр Байгалһаа ошоһон Халха буряадуудай олоороо нүүжэ ерэһэниинь XVIII зуун жэлэй 30-аад онуудаар болоһон юм. Харин Цин эзэнтэ гүрэнтэй хэлсэһэн ушарһаа оросой засаг зургаанууд тэдэниие һөөргэнь эльгээхэ баатай болоо.[6].

« 1730 ондо нүүдэлшэдэй 2132 гэр нүүжэ, тэрэл жэлдээ россиин засаг баригшадай эрилтээр 1443 гэр һѳѳргѳѳ нүүжэ, удаадахи жэлдэ 680 гэр соо бүлэг хүсөөр гаргагдажа, тэдэнэй дунда Арадай дуунуудай болон Угай бэшэгүүдэй мэдээжэ герой Шилдэй занги байгаа. 1732 ондо Халха нютагһаа 1500 гаран барга гэр гаража, Альтан, Агуца, Кыра, Бооржо, Онон мүрэнүүдэй хүндыдэ түбхинэбэ. Эдээн сооһоо ерэхэ жэлдэ 754 гэр һөөргэнь эльгээгдээ һэн. 1734 ондо Халхын " Нэршүүгэй хошуун руу монголой хоёр тайшаагай ударидалга доро 235 гэр орожо, сэрэгэй хэрэгтэ 2150 хүн таарамаар байшаба». Тэдэниие нүүлгэхын тула артиллеритэй зэбсэгтэ хүнүүдэй 1700 хүн ородуудта табигдаа, мүн Гантимуров тайжанарай 550 хамниган тэдээндэ туһалхаяа ерээ. Эсэстэнь зугадагшад Үбэр Байгалһаа хүсөөр гаргагдаһан байна. Тэрэл жэлдээ зариманиинь (540 гэр) бусаһан аад, дахинаа һөөргэнь ходологдоһон байгаа. Тиигэбэшье 227 гэртэй бүлэг Забайкалида дахин бусажа, Ононой эхин багаар һуурижажа, тэндэһээ «тэдэниие сохижо болохогүй»байгаа. 1735, 1736 онуудта 1680 хүнһөө бүридэһэн тэрьедэгшэдэй 341 гэр хүсөөр нүүлгэгдээ... »

[11]. Тэрээнһээ гадна зарим аяншад бүхы XVIII зуун жэлэй туршада Халха нютагһаа зүүн Үбэр Байгалай дэбисхэр руу буряад зоной саг үргэлжэ ерэжэ байһые тэмдэглэнэ.

Агын тала буряадуудай һуурижалга XIX зуун жэлэй эхиндэ болоһон гэһэн буряад түүхэ бэшэгтэ тогтонижоһон һанамжа тухай хэлэбэл, Буряадуудай Энгидэй голһоо Агын тала руу нүүхэ шалтагаан Хадаа Сибирьтэ газар дайдые колонизацилха һонирхолтой хаанай засагай газарай зарлиг байһан гэжэ тоологдодог. Иимэ зарлигай ба тэрээнһээ уламжалһан буряад зоной нүүлгын ушар һэжэглэгдэжэ болохогүйшье һаа, буряадай историографида заншалта ёһоороо тоолоһонһоо нэгэ бага ондоо зүйл тухай тодорхойгоор хэлэнэ. Ород таряашадые колонизацилха газар болгон, хориин тайшаагай мэдэлдэ байһан буряадуудай һуурижаһан Энгидэй урасхалаар газар олдоһон юм. Харин буряадуудай гээһэн газарнуудые хаанай засагай газарай һэлгэлтэ болгон, ононой баруун талаар (мүнөөнэй Бооржын аймаг болон бусад) газар ба мүнөөнэй Акшаагай аймагай дэбисхэр дээрэ газар дурадхагдаа, Зүгөөр Агын тала бэшэ, зарим буряад шэнжэлэгшэдэй хэлэдэгээр. Тэндэ ажаһууһан буряадуудтай бэшэ, харин хориин тайшаанартай хаанай ноёд хэлсэһэн байгаа гэжэ тэмдэглэлтэй. Андалдаан тухай баталагдаһан хэлсээн хори буряадуудай газарнуудые хоёр хубида хубаажа, энээнһээ хойшо ород нүүжэ ерэгшэдэй эзэмдэлгэнүүдээр хубаагдаа. Саашадаа энэ хадаа агын буряадуудай Хориин степной дүүмын бүридэлһөө гараһан шалтагаануудай нэгэн боложо үгөө.

Тугулдур Тобоевай эшэ бэшэгүүдээр, Агын буряадуудта гурбан харазонуудай гэрнүүд байгуулагдаа, тэдэнэй нэгэниинь лэ 1780 онһоо үлэнхэй, аулай үндэһэн болонхой. 1822 ондо хори буряадуудай газарай түбтэ Хориин Степной Дүүмэ байгуулагдаа һэн. Агын талын буряадууд мүн лэ энэ Дүүмын мэдэлдэ байгаа. Харин Талын дүүмын түбһөө холо байһан дээрэһээ, Мүн Тугулдур Тобоевой мэдээсэһээр, агын буряадууд тушаа хориин эхи табигшадай элдэб хэтэрүүлгэһээ боложо, агын буряадуудай гуйлтаар амяараа Агын гол буса түрэлтэнэй управа байгуулагдажа, Хориин степной Дүүмын мэдэлдэ ороһоор байгаа. Теэд агын буряадуудай үргэлжэлһэн гуйлтануудһаа боложо, Тиихэдээ Энэ хүдэлөөндэ Агын талын бүхы шахуу хүн зон хабаадаһан, Агын гол инородно управа дээдэ-Үдын тойрогһоо оршуулагдажа, тэрэнэй албан доро Хориин степной дүүмэ байһан, Нэршүүгэй округ руу оруулагдаа гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Харин Хоёр жэл болоод, Оройдоо Агын гол инородно управаһаа амяараа Агын степной дүүмэ байгуулагдажа, тэрэ тоодо 6 инородно управа. Агын степной дүүмэ буряадай бусад бүхы талын дүүмэнүүдһээ хожом бии болоһон аад, тэдээнһээ илгаань гэхэдэ, «дээрэһээ зааһан заабаряар» бэшэ, харин бүлэг буряадуудай өөһэдын хүтэлбэриин ба бэеэ дааһан байдалай түлөө тэмсэһэнэй дүнгөөр бии болоһон юм. Ундэһэтэнэй хүдэлөөн гол түлэб волостиин хубилган шэнэдхэлгын хэмжээндэ үнгэргэгдэһэн байгалай үмэнэхи буряадуудай газарай эзэмдэлгэнүүдые хаанай захиргаанаар талын дүүмэнүүдэй дээдэ һургуули усадхалгада ба газарай эзэмдэлгэнүүдые эрид хизаарлалгада харюу байгаа[12].

Үбэр Байгалай можын амбан захирагша Надаровай буряадуудта Хубилган шэнэдхэхэ хэрэгтэй гэжэ хандалгаһаа:

Баһал, буряадууд, би танда ойлгосын үгэтэй хандаха баатай болоноб, илангаяа агын буряадуудта … Реформо бусалтагүйгөөр үнгэргэгдэжэ, тэрээндэ эсэргүүсэһэн гү, али хатуу хэһээлтэдэ орохо. Аяар хэдэн хүн буряадуудые түрмэдэ хааха, заримыень Дээдэ-Ангарскда табан жэл болотор болзороор байрадань гаргаха гэһэн шиидхэбэри гаргаа һэм. Буряад зон, танай аша туһада эзэн хаанай үршөөһэн хубилган шэнэдхэлгые амгалан тайбанаар ба баяр баясхалантайгаар хүлеэн абажа, саашадаа үгэ дууладаггүй ба эсэргүүсэдэг буряадуудта шэрүүн хэһээлтэ тохохыемни намайе бү баалагты

Буряадуудай хэды эсэргүүсэбэшье, волостиин реформо бэелүүлэгдээ[13]. Хойшодоо энэнь 1908—1914 онуудай хугасаа соо Агын бүхы буряадуудай гурбанай нэгэ хуби Халха-Монгол руу нүүхэ баатай болоһон юм[14]. Эрхэтэнэй дайн түрүүн Халха, удаань (Хүлэн-Буйр)Барга руу нүүлгын үшөө нэгэ долгиной шалтагаан болоо[15].

30-аад онууд Орос гүрэн руу Агын буряадуудай олон түлөөлэгшэд хамалганда ороһон байна[16][17]. Гадна Буряад хүн зонтой зарим нютагууд Агын буряадай автономито тойрогһоо гаргагдаһан байна. Монголдо агын буряадууд угсаатанай хашалалганда (сэбэрлэлгэдэ) ороһон байгаа (Хар. Лхумбэ хэрэг, Монголдо хамалган хашалган)[18][19][20].

2008 ондо Агын буряадуудай автономи Шэтын можотой Ородой Холбоото Уласай Шэнэ нютаг можо болохо Үбэр Байгалай хизаар нэгэдэжэ болюулагдаа һэн.

Нютагжалга ба тоо бүридэл

Гол түлэб Агын Буряадай тойрогой дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг. Тиихэдэ Үбэр Байгалай хизаарай (Боржын аймаг, Үбэр Байгалай аймаг, Оловянын аймаг, Шэтэ хото болон бусад), буряад уласай нютагай засагай байгууламжануудта (20-30-аад мянган, булта шахуу Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг)ажаһуудаг[21], Монгол орон (хойто сомонуудта соморхоноор нютагжаһан: Баян хада, Баяндун, Дашбалбар, Цаган Обоо, Дорнод аймагуудта, мүн лэ Улаан-Баатар, Чойбалсан, Сэлэнгэ хотодо ажаһуудаг[22][23][24], Хитадай Арадай Уласта Үбэр Монголой Хүлэн-Буйр хотын тойрогой Эвенк хушуунай Шэнэхээн нютагай Зүүн Ба Баруун сомонуудта (АРВМ)ажаһуудаг[25].

Хүлэн-Буирта Эвенк хушуунай байһан газар

1897 ондо Оросой Эзэнтэ гүрэнэй хүн зоной тоололгын ёһоор, Агын буряадуудай угсаатанай антерриториальна бүлэгэй тоо 40 мянга тухай байгаа[26]. Мүнөө үедэ нютагай засагай байгууламжануудта агын буряадуудай буряад зоной диилэнхи хубиие бүридүүлдэг буряадуудай хамтын тоо 100 мянга гаран болоно. Тиихэдэ Агын буряадууд Улаан-Үдэ хотын болон Улаан-Баатар хотын буряад зоной элитэ хубиие бүридүүлдэг.

Агын буряадуудай буряад зоной диилэнхи хубиие бүридүүлдэг нютаг можонуудаар буряадуудай тоо

Агын талын дүүмэ,
Агын тойрог 		Шэтын можо Улзголой Буряадай хошуун,
Дорнод аймаг 		Шэнэхээн
1837 16000[27]
1869 26484[28]
1883 29863[27]
1895 36181
1897 39209[26] эли бэшэ
1908 30505[29] 4429[29] 2387[29]
1917 4500[24]
1921 700[25]
1923 4439[24]
1926 27691[30]
1928 8475[24]
1931 3000[25]
1939 33367 (Агатай)
1949 ойронхи 2300[31]
1959 23374 16582[32]
1970 33117 18512[32]
1979 35868 20635[32] 10.5 тыс.[24]
1989 42300 24325[32]
1999 43200
2002 45149 25308[32]
2010 50125 27542[32] 17196[24] ойронхи 8000

Хэлэн

Буряад хэлэн хэдэн аялгатай. Тэдэнэй эгээл томонь хори нютаг хэлэн болоно, тэрэнэй үндэһэн дээрэ литературна буряад хэлэн байгуулагдаһан түүхэтэй. Харин бүри XIX зуун жэлдэ шэнжэлэгшэд хориин нютаг хэлэндэ элдэб хэлэнүүдэй бии байһые тэмдэглээ һэн. Тэдэнэй нэгэн хадаа хүршэ угсаатанай хэлэнүүдэй удаан сагай анклавна ажамидаралай ба нүлөөгэй дүнгөөр бии болоһон Агын буряадуудай хөөрэлдөөн болоно.

1930 ондо Н. Н. Поппе Агын аймаг хүрэжэ ерээ. Тэрэ агын хэлэгшын фонетическэ онсо шэнжэнүүдые тэмдэглээд, Морфологиин талаар а. Рудневай шэнжэлһэн хориин хэлэнһээ ехэ илгаатай бэшэ гэжэ заагаа[33][34].

Мүнөө үедэ хориин нютаг хэлэнэй бүридэлдэ хориин, агын, түгнын (гү, али түгнын-хёлгын), хойто Сэлэнгын (гү, али дүтын сэлэнгын) аялганууд шалгарна[35].

Агын буряадуудай хэлэн монгол, хамниган хэлэнүүдэй багахан нүлөөдэ ороһон гэжэ шэнжэлэгшэд тэмдэглэнэ[36][37].

Монголдо монгол хэлэнэй саг үргэлжэ буряад зоной хэлэлгэдэ нүлөөлһэнэй дүнгөөр фонетическэ, морфологическа болон лексическэ шанга хубилалтануудые элирүүлхээр[36]. Жэшээлхэдэ, Дорнод аймагай Дашбалбар сомоной агын буряадууд Хори буряадуудта орходоо, Хэнтий аймагай Дадал сомондо орходоо, сэбэр буряадаар шахуу хөөрэлдэдэг гэжэ зарим адаглагшад тэмдэглэнэ[38].

1994 ондо Шэтэ можын болон Агын буряадай автономито тойрогой дэбисхэр дээрэ үнгэргэгдэһэн микропереписиин дүнгөөр гэр бүлын-ажаһуудалай һалбарида агын буряадуудай оройдоол 78 хубинь буряад хэлэ хэрэглэдэг гэжэ элирүүлэгдэһэн байна. Тэрэниие 94 % түрэлхи хэлэн гэжэ тоолодог байгаа, харин буряад хэлые ажал дээрээ харилсаха хэлэн гэжэ хэрэглэдэг байгаа, Агын буряадуудай хахадынь лэ.

Шажан мүргэл

Агын тойрогой ажаһуугшадай дунда өөрынгөө этигэл тухай асуудалда үнгэргэгдэһэн асуултада буряадууд гол түлэб һүзэгшэдтэ (77,1 %) ба хэлбэлзэһэн зондо (16 %) өөрыгөө хабаадуулаа. Буряадуудай диилэнхи хубинь буддын шажантан юм (93,8 %). Энэ шажан буряад зоной угсаатантай (53,4 %) холбоотой гэжэ соёлой һайн нүхэсэл гэжэ олон зон тоолодог. Угсаата адли зүйлнүүдэй бии байлгын ба үйлын шухала харуулалта хадаа буряадуудай угсаата ба шажан мүргэлэй ёһолол үнгэргэлгэдэ хабаадалга болоно; 43,8 % шажан мүргэлэй ёһололнуудые үнгэргэлгэдэ саг үргэлжэ хабаададаг гэжэ тэмдэглээ[39].

Угай бүридхэл

Агын буряадуудай бүридэлдэ заншалта ёһоороо хориин 8 отог илгаруулдаг: галзууд, харгана, хуасай, сагаангууд, шарайд, хүбдүүд, бодонгууд болон хальбан[40]. Энээнһээ гадна Агын буряадуудай бүридэлдэ ондоо буряад отогууд (худай, сахалтуй гэхэ мэтэ) тэмдэглэгдэнхэй, тэдэнь ехэнхидээ Агын буряадуудай бүридэлдэ үсөөн байһанһаа дурдагданагүй. Агын буряадуудтай зэргэлээд, ононой хамнигад ажаһуудаг[26].

Мүн харагты

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Легенда о Бальжин-хатан (2 декабрь 2014). Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 1 март 2016 года.
  2. ↑ Хоринские буряты. Иркипедия — портал Иркутской области: знания и новости. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 2 март 2016 года.
  3. ↑ ""Буряты агинские"". 2025-12-14. Archived from the original on 2017-08-13. 
  4. ↑ ""Иpкутские" и "Забайкальские" буpяты: сходство и различие в истории "Монголов XX века"". 2025-12-14. (ru) Archived from the original on 2017-08-13. 
  5. ↑ Расспросные речи десятника, казачьего Москвитина с товарищами о поездке к князю Турукай табунану и к монгольскому хану Чичину. 1647 г.? не ранее 6 октября. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 12 август 2017 года.
  6. ↑ 1 2 Цонгоол Б. Нацагдорж О побеге баргутов в Россию в 1730 г. // Культурное наследие народов Центральной Азии вып. 3. Улан-Удэ. — 2012. — С. 206—225. Архивировано из первоисточника 20 апрель 2019.
  7. ↑ Отписка енисейскому воеводе Афанасью Пашкову сына боярского Петра Бекетова о плавании его по рекам Тунгуске и Селенге и по Байкалу озеру. 1653 г. в июле. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 12 август 2017 года.
  8. ↑ 1 2 Уварова Т. Б. Нерчинские эвенки в XVIII—XX веках. — 2005.
  9. ↑ Токарев С. А. Расселение бурятских племён в XVII в. // Записки ГИЯЛИ. Вып. 1. — Улан-Удэ. — С. 101—130.
  10. ↑ Г. Ф. Миллер. Географическое описание и современное состояние Нерчинского уезда Иркутской провинции в Сибири 1. vostlit.info. Дата обращения: 23 декабрь 2025.
  11. ↑ Андриевич В. К. Краткий очерк истории Забайкалья от древнейших времен до 1762 года. — Рипол Классик, 1887. — 250 с. — ISBN 9785424155529 Архивная копия от 6 август 2017 на Wayback Machine
  12. ↑ Дамешек Л. М., Жалсанова Б. Ц., Курас Л. В. История органов местного самоуправления бурят в XIX — начале XX в.. — Иркутск: ИГУ, 2013. — С. 503.
  13. ↑ «Реформа проводится бесповоротно...». Документы Национального архива Республики Бурятия о волостной реформе в Забайкальской области 1901—1904 гг. DrevLit.Ru — библиотека древних рукописей. drevlit.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 8 март 2016 года.
  14. ↑ Демография коренных народов Сибири в XVII—XX вв. Колебания численности и их причины — Сибирская Заимка (ород хэлэн). Сибирская Заимка. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 4 март 2016 года.
  15. ↑ Цыденова Т. Б. Буряты Китая в российской историографии. (ород хэлэн). Дата обращения: 14 декабрь 2025.
  16. ↑ Книга памяти. web.archive.org. Дата обращения: 14 декабрь 2025.
  17. ↑ История Агинского округа. aginskiiao.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 4 март 2016 года.
  18. ↑ Информ Полис. Как репрессировали бурятских эмигрантов в Монголии — Информ Полис. infpol.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 5 март 2016 года.
  19. ↑ Бороноева Д. Буряты Монголии: социальная память и идентичность. Власть 08’2008. (ород хэлэн). Дата обращения: 14 декабрь 2025.
  20. ↑ Экспедиция "Мигранты во Внутренней Азии" — Российское общество монголоведов. www.mongoloved.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 9 март 2016 года.
  21. ↑ Председатель землячества бурят: Надо консолидироваться (ород хэлэн). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 15 март 2016 года.
  22. ↑ Любовь Абаева. Аксиологические доминанты этнической группы бурят в республике Монголия. Власть. (ород хэлэн) (2013). Дата обращения: 14 декабрь 2025.
  23. ↑ Нанзатов Б. З. Монгольские буряты: диаспора в ситуациях вызова. Трансграничные миграции в пространстве монгольского мира: история и современность (ород хэлэн). ИМБиТ СО РАН. Дата обращения: 14 декабрь 2025.
  24. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ринчинова О. Ю. Буряты в Монголии: вопросы истории. — Улан-Удэ: ИМБиТ СО РАН, 2013. — С. 111—114. — 177 с. Архивная копия от 12 март 2017 на Wayback Machine
  25. ↑ 1 2 3 Бороноева Д. Ц. Буряты Внутренней Монголии. ugaizam.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 3 март 2016 года.
  26. ↑ 1 2 3 Нанзатов Б. З. Племенной состав бурят в XIX веке // Народы и культуры Сибири. Взаимодействие как фактор формирования и модернизации. — 2003. — С. 15—27. Архивировано из первоисточника 13 апрель 2022.
  27. ↑ 1 2 Маншеев Д. М. Буряты в XIX в.: демографические процессы. Известия АлГУ (2010). Дата обращения: 11 декабрь 2025.
  28. ↑ Любимова Л. М., Сундуева Д. Б. Социолингвистический поиск: функционирование языков Забайкальского края во времени. Вестник ЗабГу № 7 (98) (2013). Дата обращения: 11 декабрь 2025.
  29. ↑ 1 2 3 Головачев Д. М. Солдатов В. В. Труды Агинской экспедиции: Население. — Труды Агинской экспедиции: материалы по исследованию Агинской степи Забайкальской области, произведенному в 1908 г. Читинским отделением Императорского Русского географического общества. — Иркутск: Чит. отд-ние Приамур. отд. Имп. Рус. геогр. о-ва, 1910—1913. — Т. 7. — С. 18—22. Архивная копия от 19 август 2017 на Wayback Machine
  30. ↑ Агинский аймак (район) (ород хэлэн). web.archive.org. geonetia.ru. Дата обращения: 25 декабрь 2025.
  31. ↑ Марина Балдано, Виктор Дятлов. Буряты Китая и Монголии в дискурсе «национального возрождения»: идея «собирания нации». Местные сообщества, местная власть и мигранты в Сибири на рубежах XIX–XX и XX–XXI веков. ИГУ. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 6 март 2016 года.
  32. ↑ 1 2 3 4 5 6 Приложение Демоскопа Weekly. demoscope.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 25 март 2016 года.
  33. ↑ Бадмаева Л. Б. Языковое пространство бурятского летописного текста.. — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2012.. — С. 296 с.
  34. ↑ Руднев А. Д. Хори-бурятский говор: Опыт исследования, тексты: пер. и примечания.. — 1913—1914.. — Т. Вып. 1,Вып. 3.
  35. ↑ Бурятские диалекты (ород хэлэн). Иркипедия — портал Иркутской области: знания и новости. Дата обращения: 14 декабрь 2025.
  36. ↑ 1 2 Дамдинов Д. Г.  К истории изучения языка хори-бурят. — Улан-Удэ: Бэлиг, 2000. — С. 148.
  37. ↑ Цыдендамбаев Ц. Б., Бураев И. Д.' Исследование бурятских говоров.. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 968. — Т. 2..
  38. ↑ Uradyn Erden Bulag Nationalism and Hybridity in Mongolia. — Clarendon Press, 1998-01-01. — 330 с. — ISBN 9780198233572 Архивная копия от 7 январь 2014 на Wayback Machine
  39. ↑ Жуков А. В. Религиозность и этнические идентификации бурят Агинского округа (по материалам социологического опроса) // Вестник ЧитГУ. — 2010. — Т. Философские науки. — № № 5 (62). — С. 11—15.
  40. ↑ Бадмаева Л. Б. Письменный памятник по истории шэнэхэнских бурят. cyberleninka.ru. Дата обращения: 14 декабрь 2025.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Агын_буряадууд&oldid=367369" хуудаһанһаа абтаһан