Хори буряадууд

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Хори-буряадууд
Оршон үеын өөрын нэрэ Хори буряадууд
Тоо бүридэл ба оршодог газар

  Буряад Улас

  Агын Буряадай тойрог

  Үбэр Байгалай хизаар

  Монгол орон

  Үбэр Монгол

Бэшэлгэ
Хэлэн Буряад хэлэнэй хориин аялга
Шажан шүтөөн буддын шажан, бөө мүргэл
Входит в буряадууд
Түрэл арадууд

барга, булагад,

эхирэд, хонгоодор
Этнические группы хорин буряадууд, агын буряадууд, шэнэхэйн буряадууд
Происхождение хори-түмэдүүд, курыканууд

Хори буряадууд (ород хэлэн Хо́ри-буря́ты) — буряад арадай эгээл томо субэтносуудай нэгэн. XIX зуун жэлэй эсэстэ (1897 ондо) тэдэ бүхы буряадуудай 31 % байгаа[1][2]. Гадна Монголой буряадуудай ехэнхи хубинь хори-буряадууд болоно[3]. Зүүн буряадуудай бүхы сэгнэлтын тоо 400 000 тухай болоно. Гол түлэб угсаата Буряадай зүүн талада һуурижанхай. Мүнөө үеын буряад литературна хэлэнэй үндэһэ һуури болоһон буряад хэлэнэй хори дайдаар хэлэдэг.

Хори-буряадуудай этногенезые шэнжэлэгшэдэй олонхинь дундада зуун жэлнүүдэй хори-түмэдүүдһээ гараһан гэжэ тоолодог. Монголой эзэнтэ гүрэн байгуулагдаһанай удаа хори-түмэд тухай дурдалга XVII зуун жэлдэ Байгал шадар ородуудай бии болотор замхана. XVIII зуун жэлэй эхиндэ хориин арбан нэгэн отог анха түрүүшынхиеэ дурдагдана: буряад хэлэн галзууд, хуасай, хүбдүүд, гушад, шарайд, харгана, худай, бодонгууд, хальбан, сагаангууд и батанай[4]. Эдэ отогууд бүхэн тэрэ багта хаанай правительстваһаа тугуудые абаһан байгаа.

Хэлэ соёлой юрэнхы онсо шэнжэнүүдые алдаагүй аад, XIX зуун жэлэй эхиндэ өөрын талын дүүмэ байгуулха аргаар бусад хори-буряадуудһаа захиргаанай ёһоор илгарһан агын буряадуудые бүридэлдөө оруулна.

Этноним

Хори гэһэн этноним Монголой нюуса тобшо соо Хоридой мэргэн (Хорилардай-мэргэн) гэжэ нэрэтэй удхатайгаар бии болоно[5]. (Хориинхидэй мэргэн хүн; буряад угай бэшэгүүд соо мүн Хоридой). Чингис Хаанай уг гарбал соо хори гэһэн этнонимтой холбоотой шугам харагдана: Алан-гуа (Добун-Мэргэнэй наһанай нүхэр) хори-түмэдэй арад зонһоо гараһан юм.

XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадуудай угай бүлэгүүд

Хори-буряадуудай арбан нэгэн отогой адлирхуу нэрэтэй түрэнүүд барга, сэлэнгэ буряадуудай, баргажан буряадуудай, эрхүү буряадуудай болон ойрадуудай дунда дайралдадаг. Яхадта Хориин тосхонуудай ажаһуугшад хори наслег (Олекминскын аймаг) хори-буряадуудтай нэгэ уг гарбалтай гээд багсаамжалагдана. Тиигэжэ тус этноним монголшуудые-Алан-гуа хүбүүдые-5 обогуудта хубаахаһаа урид нилээд эртэ урда сагһаа эхитэй болон монголшуудтай дүтэ түрэл ба түүрэг горитой зүйл хараална. (Хорилардай гэжэ нэрэдэ түүрэг олоной тоогой суффикс хэрэглэгдэдэг -лар).

Этнонимые элихэнээр эртүүр тэмдэглэхэдэ, монгол, буряад хэлэнэй хүреэ удхада хэзээ нэгэтэ ороһон отогуудай гү, али бусад хэсэгүүдэй тоо заалга гэжэ танигдажа болохо: монгол хэлэн дээрэ хори гэһэн үндэһэн двадцать гэһэн удхатай.

Угсаата түүхэ домогуудай ба буряад угай бэшэгүүдэй ёһоор

Буряад домогой ёһоор, хори зоной элинсэг Хоридой Ойхон аралаар нэгэтэ агнажа ябатараа, нуурай эрьедэ буужа, гурбан басагад болоһон гурбан хун шубуудые хараба. Хоридой нэгэнэйнь хубсаһа хулуугаа, нүхэд басагадтаяа ниидэжэ шадахаяа болёод, газар дээрэ үлэжэ, Хоридойдо хадамда гараад, арбан нэгэн хүбүү түрэжэ, тэндэһээ арбан нэгэн хориин отогууд гараһан юм. Хоюулан үбгэрхэдөө, һамганиинь Хоридойһоо хубсаһаяа тааруулхыень гуйжа үмдөөд, хун шубуун болоод, гэрэй утаанай нүхөөр ниидэшэбэ. Хун шубуудай ниидэхэдэ, сай гү, али һү өөдэнь сасадаг хори зоной заншал энэ домогһоо эхитэй.

Вандан Юмсунов "Арбан нэгэн буряад отогуудай гарбалай түүхэ " соо Хориин зоной Барга баатарта уг гарбал бодхооно, тэрэнь тэрэнэй хубилбариин ёһоор, Түбэдһөө тэрьелһэн Бүртэ-Шонын (Чиног) дэргэдэхи сайд болоно. Тэрэнэй хубилбаряар, Бүртэ-Чино оронһоо тэрьелжэ, Байгал нуурай дэргэдэ байрлаһан түбэд хаанай хүбүүн байгаа. Юмсуновай ёһоор, Бүртэ-Шоно Байгал дээрэ нютагай Бэдэ обогтоной (буряадаар зэргэсүүлхын тула Бидэ гээшэмнай «Бидэбди», Харин Хүннүү «Хүнүүдбди» гэжэ Хүннү 304 ондо хаан болгогдоод, нэгэ доро Барга баатар түшэмэлынь болоо һэн.

Барга баатар гэр бүлэтэй боложо, гурбан хүбүүдэйнь одхон Хоридой мэргэн үри бэе асарһан гурбан эхэнэртэй гэрлэбэ. Тэрэнэй түрүүшын Һамган бэдэ обогой Баргужан-гуа Алан-гуа басагатай болобо. Хоёрдохи, гурбадахи һамганһаа хүбүүдэйнь нэрэнүүд хориин арбан нэгэн отогой нэрэнүүд гэжэ алдаршаһан эпонимууд болоно: Шаралдай гэжэ хоёрдохи һамганиинь Табан хүбүүдые түрэбэ: Галзууд, Хуацай, Хүбдүүд, Гушад ба Шарайд; Нагатайг гэжэ гурбадахи һамганиинь Зургаан хүбүүдые түрэбэ: Харгана, Бодонгууд, Худай, Батанай, Сагаан Ба Хальбин (Хоридой бүлын энэл бүридэл «Үнгэрһэн түүхэ» гэжэ угай бэшэг соо Түгэлдэр Тобыниие «хори, агын буряадууд» гэжэ дабтана[6].

Лэгдэн хаанай зонхилхо үедэ хоридой мэргэнэй хүбүүдһээ гараһан Отогуудай зариманиинь Хужартын Бүүбэй бэйлын хүбүүн Дай-хун тайжын эхин доро, тэрэнэй наһанай нүхэр Бальжан хатанһаа, Лэгдэн хаанай басаган, 1613 он багаар анха түрүүн түрэһэн нютагтаа, Үбэр Байгалдаа тэрьелжэ, түрүүн Аргуни, Ононоор, удаань хамнигадтай тулалдаһанай дүнгөөр нютагжаһан байгаа (эвенкнүүд), Үдэ, Хёлго, Хүрбэ, Сүхэ ба Ярууна, Хорго, Сакса (шакша) ба Архиерей (Арахлей) нуурнуудаар, тиихэдэ отогуудай зариманиинь Онон дээрэ үлөө. Энээнэй һүүлээр хамнигадтай, Монголһоо ерэһэн барга угсаатантай, ошоһон зоноо бусааха һанаатай, монголшуудтай тулалдаанууд болобо. Тэдэниие илаһаниинь Хориин зониие нэгэдүүлээ, харин хун шубуудые (Эхынгээ талаар Хориин зоной элинсэг хулинсагууд гэжэ тоологдодог) Үбэр Монголһоо добтолон ороһондонь тэдэнэй илалтые дахаа[7].

XIX -дэхи зуун жэлэй эхиндэ, Түгэлдэр Тобоевай ба Вандан Юмсуновай мэдээсэһээр[8], Нэршүүгэй тоһрогой Энгидэй, Шэтэ голнуудаар, мүн Ага, Онон голнуудаар ба тэдэнэй шудхадаг голнуудаар нүүжэ ябадаг харгана, хуацай, галзууд, сагаан, шарайт, хүбдүүд, бодонгууд болон хальбан гэһэн агын буряадуудай 8 отогууд хориин зоной бүридэлһөө илгараа.

XVII зуун жэлэй хоёрдохи хахадта Енисейн зүүн шудхалнуудһаа Даури хүрэтэр газар дайдада ажаһууһан Хори буряадууд Ород гүрэнэй бүридэлдэ ороһон юм. Бүхы 11 хориин отогуудай түлөөлэгшэдһөө, хамта 52 хүнһөө делегаци бүридхэгдэһэн байна. Галзууд Угай зайһан Бадан Туракин, харгана угай зайһан Дасха Бодороев гэгшэд толгойлогшонороор томилогдоо һэн. Энээн тухай тодорхойгоор Хори Буряадай түлөөлэгшэдэй Петр хаанда ошолго гэһэн толилолго соо бэшээтэй.

Генетикэ

Уг гарбалай шэнжэлгэнүүд хори-буряадууд олонхидоо n1c1 гаплогруппада хабаатай гэжэ харуулна. Гаплогруппа N1c1 гол түлэб Евразиин хойто зүгэй үндэһэн арадуудай дунда дайралдадаг. Тус гаплогруппые диилэнхи эзэлэгшэд гэбэл-финнүүд (68 %), балтиинхид (46 %), яхадууд (94 %), удмуртнууд (56 %), хори-буряадууд (78 %, орос гүрэнэй буряадууд 48 % шахуу)[9].

Хори-буряад отогуудай хүхүүрнүүд

Хори-буряадууд анхан Шаралдаевска табанай (Шаралдайн табанай) ба Нагатаевска найманай (Нагатайн найманай) гэһэн отогуудай хоёр бүлэгтэ хубаардаг байгаа. Шаралдаевска табаниинь галзууд, шарайт, хүбдүүд, гушит, хуасай отогууд байгаа. Нагатаевай найманһаа мүнөө харгана, батанай, бодонгууд, худай, цаган, хальбин гэһэн оройдоол зургаан отог сохом мэдээжэ болонхой[10]. Хори буряадуудай хүхүүрнүүд һалаанууд тухай тодорхойгоор Буряад обог аймагууд гэжэ толилолго соо хэлэгдэнэ.

Хори-буряадуудай уг гарбалай хуушан тэмдэглэлнүүд соо, тэдэнэй угай бэшэгүүд ба арадай аман зохёол соо анханһаа 13 отогтойшье һаа, тэдэнэй 2-ынь хори арадай ехэ нүүдэлэй үедэ «гээгдэһэн» тухай хэлэгдэнэ. Ш.-Н.Хобитуевай түүхэ бэшэг эдэ хоёр отогой нэрэнүүдые заана — qayitul ба cingnüt. Д. В. Цыбикдоржиев баруун-буряад отогуудтай хайтал сэгэнут хоёрые адлидхадаг[11].

Хори-буряадуудай уг гарбал хухуур (һалаа) болон илгардаг:

  • батанай: догшид (докшит, тугшэд, тугчид), шалдан (салдан), бухай (бохой, боохой, бохон), хэдэгэнэ, малан (малаахан, малгаахан), заямха (захимха), шубгэ;
  • бодонгууд: оргодой (оргоодой, оргойтой), (Джалаиры) залаир, будан (бодон), hуури (байра), hарьмайта (hарьмайтай), тэсхэй, зартаган (зэртэхэн), сонхон, ормол, хелго[12];
  • галзууд: жэнхэн (жэнхэни, жинхэн, жинхан), дэлдэгэр (дэлдгэр, дэлдэгыр, дэлдэгор[12]), доргошо (доргоши), сарбада (hарбада, hарбадо[12]), даганхан (дагаанхан, даахай, дагаахай), хабагай, эршим (эршэм), онхот (онхон), хайтал, шоно, ользон (олзон), нохой ураг (нохой-уруг), хатагин, харчин, хорчин, шара-нохой, алилхай (алаахай), монгол, сагаатан (сагаатанда), ногоогод (ногоод, ногоон), саадагта (һаадагта);
  • гушад (гучид): хара гушад (бухэ-хара, хара баатар), шара гушад (шара-мэргэн, мэргэн шара);
  • сагаангууд: убэгтэй, убэгэ (убээгэй, убгэй, убэгуй, убгэн), баянгу (баянгуй), хэнзэгэй (хэнзэгэ), улинхай (уляанхай), хушууша (хугшууша), бутэй (бүдэй), шоно;
  • хальбан (хальбин): гутар (гутаар, гуутар), хуригай (хурьгай, хоригой), мэнгэй (мэнгээ), жирохон (жороохон), тэсхэй, баригай, мусхэн (мусэн), зургууд (зургад, зурагаад);
  • харгана: хоохэй, моотгон (моотган, моотогон, моодхон, моотхон, мотогон[12]), баатаржан (батаржан, баторжан, баатаржаан), абга (абхан, абахан, авган[12]), байтай (байталай), хухэнэт (хухэнууд, хүхэ), онхот, тангут (тангууд, тангад), баряхан (баряахай, барюухай), хоодой (хуудай), шуудай (шудай, шигудай, сигуудай, сагуудай), хушуун, хоран, батанай (батнай), хурса хутагата, мохо хутагата[12];
  • хуасай: баршюха (баршюуха, баршууха, баршиуха, боршихо, боршиихо, бориишха, барюушха), бэгтэр (бэктыр, бэдэтур, бухтэр, богдор, богтор), боохой (бохой), сагаан-малгай (сагаан малгата)[12], тогтор (тогдор), онгор (обогор, онгоодор), баабагар (бабгар, бабагар), харилхан (хурилхан, хуригахан), табахал (таабахал), баяахан, ухээлэй;
  • хубдууд: лэглут (лыглут, лэглууд, лиглид), улаалзай (улалзай, урялзэ[12]), байтай (бойтой), нохой (нохой-уруг), цагалзай (сагаалзай, сагалжа, сагаалжа), тэмурчин (тумэршэ, тумэршэн), борюха (борюуха, барюуха, бурюуха, боригоохо), бадлай, ургаша;
  • худай: залгюр (залхи, зальтир), кудуй (худуй, хуудэй, хуугэдэй), михан, алагуй, хара-тулуй (хара тоолэй), хонтон (хунда, хундуу), бэцыхэй (бэцээхэй), зэмхэт (жэмгэд), бушхэй, шилхар (шалхар), римгид;
  • шарайд: ахайд (ахайдай, ахайтай), долоод (долот, долоогаад, долоон), хагшууд (хагшуул, хакшют, хогшууд, хошууд, гэгжид, гэгшэд), ходонца (худанса, хурса хутагата худамса)[12], тоботой (тободой, дободой, доботой, табатай), дэлдэй (далтай, дэлдээ), сунит (сүнид, сүмид), субада, танга, халбанаг, пуусагад, балтягий[13][14][15][16][17][18].

Энээнһээ гадуур засаг захиргаанай удаадахи отогууд илгардаг байгаа: Баруун-хуасай, Зүүн-хуасай; Баруун-харгана, Зүүн-харгана; Баруун-хүбдүүд, Зүүн-хүбдүүд[19].

Булагад ба эхирэдүүдэй дунда ажаһуудаг галзууд угай бүридэлдэ удаадахи һалаанууд илгардаг: тодок, маншуна (маншууна), ходо (хоодо), ухин, яньхин (енхэн), нохой-галзуд[13], нэхэли-галзуд, дархан-галзуд[20], зэнхэн-галзуд, ухантай-галзуд[21]. Баргажанай эхирэдүүдэй дунда ажаһуудаг хамниган мунгал угай бүридэлдэ галзууд угтай гальдзогир гэһэн һалаа бии[22]. Б. З. Нанзатовай баримталһаар, Монголой иркидүүдэй бүридэлдэ галжан иргид уг галзууд угтай[23].

Халбуу гэжэ элжигин угай хори-буряадуудай халбин угтай түрэлэй байһан тухай А. Очир багсаамжалга хэлэбэ[24]. Г. О. Авляевай ёһоор, хальмаг-торгуудай бүридэлдэ му-хори, гучад, шарайд отогууд хори-буряад гарбалтай юм. Мүн тэрэ хальмаг дербедүүдэй бүридэлдэ хори-буряад хүбдүүд угтай кебютнүүдэй түрэл тухай тухайламжа хэлээ[25]. Хуасай (ухасай) түрэлэй хэдэн шэнжэлэгшэд мэргэдэй хоас (увас)угай сэхэ үри һадаһадые харана[26]. Хори-буряадуудтай югурнуудай бүридэлдэ ородог хоор отог адлидхагдадаг[27], мүн яхадуудай бүридэлдэ хоролорнууд. Яхадуудай бүридэлдэ батулинцууд ородог[28], хори-буряадай батанай угтай адлидхагдаһан[29].

Мүн харагты

  • Хоринские буряты
  • Агинские буряты
  • Хоринский район
  • Делегация хори-бурят к царю Петру I (1702—1703 гг)
  • Хори-туматы
  • Тумэты
  • Бурятские этносы, племена и роды

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Евстигнеев Ю. А. Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник). — Litres, 2008. — 330 с. — ISBN 9785457236653
  2. ↑ Летописи хоринских бурят. Хроники Тугулдур Тобоева и Вандана Юмсунова. / Ответственный редактор А. П. Баранников. — М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1940. — С. 108. (Труды Института востоковедения Академии наук СССР. XXXIII; Материалы для истории Бурят-Монголии. IV.)
  3. ↑ Соотечественники за рубежом: буряты в Монголии и Китае. cyberleninka.ru. Дата обращения: 23 январь 2026.
  4. ↑ Поппе Н. Хроника Тугулдар Торбоева (Прим. Н. Н. Поппе 5)Летописи хоринских бурят. Труды института Востоковедения XXXIII // АН СССР. — 1940.
  5. ↑ Сокровенное Сказание. I. Родословная и детство Темучжина (Чингиса) (ород хэлэн). Дата обращения: 8 январь 2026.
  6. ↑ Сост. Ш. Б. Чимитдоржиев и др. Бурятские летописи. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 1995. — С. 5.
  7. ↑ Сост. Ш. Б. Чимитдоржиев и др. Бурятские летописи. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 1995. — С. 37—38.
  8. ↑ Сост. Ш. Б. Чимитдоржиев и др. Бурятские летописи. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 1995. — С. 21, 91.
  9. ↑ Харьков В. Н., Хамина К. В., Медведева О. Ф., Симонова К. В., Еремина Е. Р., Степанов В. А. Генофонд бурят: клинальная изменчивостьи территориальная подразделенность по маркерам Y-хромосомы // Генетика. — 2014. — Т. 50, № 2. — С. 203—213.
  10. ↑ Нанзатов Б. З. Этногенез западных бурят (VI-XIX вв.). — Иркутск, 2005. — С. 160 с. — ISBN 5-93219-054-6
  11. ↑ Цыбикдоржиев Д. В. Ойраты до и после 1207 г. // Культурное наследие народов Центральной Азии. Вып. 3. — 2012. — С. 120—148.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Крадин Н. Н., Янков А. Г. Агинские и усть-ордынские: сравнительная характеристика идентичности западных и восточных бурят // Уральский исторический вестник. Этнокультурная динамика. — 2017. — № 2 (55). — С. 96—105.
  13. ↑ 1 2 Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные. Историко-лингвистическое исследование. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1972. — 664 с.
  14. ↑ Нанзатов Б. З., Содномпилова М. М. Агинские буряты в XIX в.: этнический состав и расселение | The Aginsk Buryat in the 19th century: Ethnic Composition and Settlement // Вестник Бурятского научного центра Сибирского отделения Российской академии наук.
  15. ↑ Нанзатов Б. З., Содномпилова М. М. Хоринская степная дума в XIX веке (этнический состав и расселение хоринских бурят) // Вестник БНЦ СО РАН. — 2016. — № 3 (23).
  16. ↑ Буряад yнэн. burunen.ru. Дата обращения: 29 июль 2018.
  17. ↑ Хоринские буряты. Портал Иркутской области: знания и новости. Дата обращения: 1 сентябрь 2017.
  18. ↑ Б. Адъяа, Д. Дэмбэрэлдорж Уг эхийн бичиг. — Эрдэнэт: Монгол Судар, 1998. — С. 77. — 104 с.
  19. ↑ Нанзатов Б. З. Племенной состав бурят в XIX веке // Народы и культуры Сибири. Взаимодействие как фактор формирования и модернизации. — 2003. — С. 15—27.
  20. ↑ Балдаев С. П Родословные легенды и предания бурят.. — Улан-Удэ, 1970. — Т. 1.
  21. ↑ Нанзатов Б. З. Этнический состав и расселение ольхонских бурят в конце XIX века // Евразия в кайнозое. Стратиграфия, палеоэкология, культуры. Вып. 6. — 2017.
  22. ↑ Нанзатов Б. З. Баргузинский округ в XIX в. (вопросы этнической истории региона и этнический состав населения) // Вестник БНЦ СО РАН. — 2015. — № 2 (18).
  23. ↑ Нанзатов Б. З. Этнический состав и расселение народов Монгольского Алтая и Прихубсугулья в начале XX века // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология. — 2013. — № 2.
  24. ↑ Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1
  25. ↑ Авляев Г. О. Происхождение калмыцкого народа. — 2-е изд., перераб. и исправл / ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_bibl_365233/. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 2002. — 325 с. — ISBN 5-7539-0464-5
  26. ↑ Ушницкий В. В. Исчезнувшее племя меркитов (мекритов): к вопросу о происхождении и истории (русский) // Вестник НГУ. Серия: История, филология. — 2009. — Т. 8. — № 3: Археология и этнография. — С. 212—221.
  27. ↑ Тенишев Э. Р. Этнический и родоплеменной состав народности юйгу // Советская этнография. — 1962. — № 1. — С. 59—66.
  28. ↑ Ушницкий В. В. Историографический обзор версий о происхождении саха от современных тюрко-монгольских народов // Этнокультурные взаимодействия в Евразии: пространственные и исторические конфигурации. — 2012. — С. 218—231.
  29. ↑ Цыбикдоржиев Д. В. Происхождение древнемонгольских воинских культов: по фольклорно-этнографическим материалам бурят. — Улан-Удэ: Бурятский научный центр СО РАН, 2003. — С. 276. — 290 с.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хори_буряадууд&oldid=367597" хуудаһанһаа абтаһан