Хори-түмэд

Хори-түмэд
Этноиерархи
Яhан	монголой үндэһэн яһан
Арадуудай бүлэг	монголой арадууд
Юрэнхы мэдээлэл
Хэлэн	монгол
Үзэг бэшэг	хуушан монгол бэшэг
Шажан мүргэл	бөө мүргэл
Уг гарбал	курыканууд
Түрэл	барга
Түүхэтэ нютагжалга
Орос гүрэн   Монгол орон

Хори-түмэд (ород хэлэн Хори-туматы, монгол хэлэн хорь-түмэд) — XIII зуун жэлһээ хойшо бэшэмэл эшэ үндэһэнүүдтэ дурдагдаһан монгол арад; Зарим эшэ үндэһэнүүдтэ, тодорхойлбол, Рашид ад-Динэй «Угай бэшэгүүдэй суглуулбари» соо түмэдүүд хори буряадуудай газар зүйн талаар дүтэ байбашье, амяараа заагданхай. Мүнөө үедэ хори-буряадууд ехэнхидээ Буряад Орондо ажаһуудаг, харин түмэдэй түрэл һалаа гол түлэб Үбэр — Монголой дэбисхэр дээрэ.

Түүхэ

XIII зуун жэлдэ Урда Монгол руу нүүжэ ерэхэһээ урид түмэдүүд Байгалай Дэргэдэ Буряадай ба Эрхүү можын мүнөө үеын дэбисхэрнүүдтэ, Баргажан-Түхэм орондо. «Түмэд» гэһэн нэрэ монгол «түмэн» — «арбан мянган» болон олоной тоогой «д» суффиксһаа этимологизацилагдана. «Хорь» гэһэн үгэ монголоор "хорин"гэһэн удхатай.

Сурдамонгын «түмэд» бүлгэм (Алтан хаанай гүрэнэй гол хүн зон) хойто баргажанай түмэдэй һалаа болоно гэһэн теори хүндэнэ. Тус онолые Д. Д. Нимаев болон БНХАУ-ай Монгол, Үбэр Монголой эрдэмтэд дэмжэдэг. Тус онолые дэмжэһэн монгол шэнжэлэгшэдэй тоодо Аюудайн Очир ороно.

Сибирь болон Түб Азиин асари ехэ дайдаар «тумат/түмэд» гэһэн нэрэ томьёогой бии болоһон, дэлгэрһэн бүрин бүтэн зураг мүнөө дээрээ дурадхагдаагүй. Буряад, яхад, хакас, алтай болон бусад тумадуудай хоорондохи холбоон гүйсэд эли бэшэ.

Яхад ба Хадата Алтайда тумат гэжэ нэрэтэй элдэб таксонимическэ хэмжээнэй угсаата бүлэгүүд бүридхэгдөө. Алтайн уулада түмэдүүд монгол гаралтай бусад гурбан түрэлтэй — найман, мэркит, чорос-нэгэдэдэг жаахан обогые бүридүүлдэг.

Хакасида мүнөө үгы болоһон аад, хэзээ нэгэтэ томо түмэдэй үри һадаһад гэжэ тоологдодог Байдошевууд гэжэ обогтой хүнүүд үлэнхэй. Энэ уласай дэбисхэр дээрэ Тумат чаазын топоним үлэнхэй. Энэ нютагта анхандаа түмэд гэжэ томо арад ажаһууһан гэжэ тоологдодог.

Тывада тумадууд багахан отог болодог, Тумат гэжэ обогтой хүнүүд тус тустаа дайралдадаг, мүн иимэ нэрэтэй нютагууд байдаг (Тумат-тайга гэхэ мэтэ).

Топоним Тумат Сибириин дэбисхэр дээрэ Номгон далайн эрье хүрэтэр тамарха ушар байдаг. Монголшуудай дунда «тумат» гэһэн этноним Дундговь хотодо (Монголой Мандалговь шадар) адли нэрэтэй отогто дайралдадаг.

Түмэдүүд тухай дундада зуун жэлнүүдэй бэшэмэл хүшөөнүүд

Джами ат-таварих Рашид-ад-динай «Угай бэшэгүүдэй Суглуулбари» соо тумадууд, хориинхид («улаан эшэргэнэ» гэһэн угай бэшэгэй текст соо гэхэ гү, али хори), туласууд болон барга Баргажан-Түхэм орондо баргуудай хамтын нэрэ доро нэгэдүүлэгдэһэн. Энэ тоологдоһон дүрбэн бүлэгэй соёл-хэлэнэй бүлгэмэй баримта харуулаа гэһэн һанамжа бии.

Монгол Улас Ляо 907—1125 онуудта г.

Монголой эзэнтэ гүрэн 1207 ондо.

Монгол уласууд XVII зуун жэлдэ Монгол каганат, Зүүнгарай ханлиг, Хошуудай ханлиг, Хотогойтын ханлиг, Хальмаг ханлиг ба Могулистан

XIII зуунай дунда үедэ бэшэгдэһэн «Монголой нюуса тобшодо» хори-түмэдүүд Хэдэн обог, отогуудһаа, тэрэ тоодо Чингис хаанай боржогон обогһоо бүридэһэн монголой нирун бүлгэмэй уг гарбал гэжэ тоологдодог Алан гуа болоһон арад гэжэ дурдагдана. Тэндэл хори-түмэдэй ба Чингис хаанай эзэнтэ гүрэнэй хоорондохи харилсаанай эхин үе зураглагданхай, тэрэ тоодо хори-түмэдэй буһалгаан 1217. «Угай бэшэгүүдэй суглуулбари» «хори-түмэдэй орондо Алан-гуа уг кураласуудые нэрлэнэ, харин 1217—1218 онуудай үйлэ хэрэгүүдэй зураглал соо гансал» тумат («хори» үгы) гэһэн нэрэ томьёо хэрэглэнэ.

Лубсан Данзанай «Алтан Тобчи» соо (XVII зуун жэлэй эхин) Алан-гуа тухай сюжедһээ хори-түмэдүүд унабашье, 1217 он багаар монголой сэрэгтэ эсэргүүсэһэн арад гэжэ дурдагдана.

Ехэ гүнлигтэ (Манжуурай дэбисхэр дээрэ Хайси-Хулуниин нэгэдэлэй эгээл баруун эзэмдэлгэ) Нара уласые үгы хэһэн, нютагай зонхилогшодой өөрын шугам байгуулһан «Түмэд аймагай монголшууд» манжын угай бэшэгүүд соо дурдагдана. Энэ «монголшуудай түмэд» уг залгамжа мүн лэ монголой хаашуултай гэрлэлгын холбоо дэмжээ: чахар Хаанай Лигданай наһанай нүхэр, Чингис Хаанай хэблэлэй һүүлшын сахюусан Ехэ хаанай аша басаган сутай байгаа. Тэрээнһээ гадна Ехэ тайжын нүгөө аша басаган Тайха далай хун тайжа Шолойтой (зүүн Халхын Ерээдүйн Сэцэн хаан) хадамда гараһан байгаа.

Түмэдүүд тухай аман зохёол

Яхад, хакасуудай аман зохёолой удха соо түмэдүүд XX зуун жэлэй тэн болотор дурдагдадаг байгаа. Буряад толилолгонууд соо түмэдэй нэрэ, гуримшаһан ёһоор, хори-той хамтарһан байдаг. Баримтанууд: хори тумэт, хори хухэ тумэт (хухэ бур. «синий»). үмэд Омогой Баабайе илажа, намнажа гаргаһан тухай аман зохёолой мэдээн бии. Онсо дайша түмэд угсаатан Омогтойнь дайнда шүүгдэжэ, хойто зүг руу Вилюй тээшэ нүүжэ, тэндээ һуурижаа. Тэдэнэй үри һадаһадһаа хойто аймагуудай түмэдэй отогууд гараһан байна (Боло С. И., 1994, 256 н.). Эдэ домогуудаар бодоходо, түмэдүүд Яхад|Саха ерэтэр дунда Зүлхэ мүрэнэй дэбисхэр дээрэ ажаһуужа, һүүлдэнь доодо ба дунда Вилюйдэ анхаралаа хандуулха аргатай байгаа. Түмэдүүдэй нэрэ Усть-Янскын Саха (Яхад) уласай Тумат һууринай нэрэдэ буулгагданхай.

Тумадуудай уг гарбалай баримтанууд

Сэрэгэй эмхиин баримта

XIX—XX зуун жэлнүүдтэ монголшуудай, илангаяа буряадуудай ухаанда урда үе сагуудай бэшэмэл хүшөөнүүдһээ «түмэд» гэһэн нэрэ томьёо «түмэн» («арбан мянга») гэһэн үгэтэй холбоотой байгаа. Арадай ойлгосодо «хори-түмэд» гэһэн холбуулал сэрэгэй эмхиин дүрэглэһэн нэрэ болохо «хориин түмэнүүд» гэжэ һуудал байдалтай байгаа. Буряад арадай аман зохёолой текстнүүд соо гансал «түмэд» («түмат» бэшэ) гэһэн вариант бии болоод, энэ нэрэ томьёо гэхэдээ, тусхай угсаата бүлэг гэһэн удхатай бэшэ. Нэрэ томьёогой соносхолой илгаа «тумат», «түмэд» гэжэ бүлгэмүүдые (ба нэрэ томьёонуудые) адлидхалгын тала баригшадые тогтоодоггүй, юундэб гэхэдэ, эхин түхэлөөрөө «арбан мянган» гэһэн үгэ «түмэн» бэшэ, «манан» (монг-гэй олоной тоодо) зэдэлдэг байгаа гэжэ тэдэ заана. «түмэн „хадаа“ манан „мэтэ“ түмэд» үгэнэ). Энээнһээ гадна, урда монголой эрдэмтэдэй шэнжэлэлгэнүүдтэ һубарилай аялганай хубилал үшөө «Монголшуудай Нюуса домогой» текстдэ хабаатай байгаа гэһэн бодол үгтэнэ.

«Тумат/түмэд» гэһэн нэрэ томьёогой арадай ойлгосо Г. Д. Санжеев хүгжөөжэ, тумадууд тэрэл хориинхидай сэрэгэй эмхи байгаа гэһэн онолые үндэһэлбэ. Рашид ад-Динай «Джами ат-таварих. Угай бэшэгүүдэй согсолбори» соо байһан баримтада тэрэ анхаралаа хандуулаа ха юм. «Угай бэшэгүүдэй согсолбори» обог ба сэрэг " гэжэ нэрлэгдэнхэй. Энэ ушарта «Уг ба сэрэг» гээшэ хори ба тумат гэһэн тезис эндэһээ эхитэй байгаа. Дүтэ һуури мүнөө Д. Д. Нимаев эзэлнэ.

Түүрэг гарбалай баримта

Г. В. Ксенофонтовой (эшэ татаһан зүйлэй үгышье һаань) эли нүлөө Ц. Б. Цыдендамбаевай «Буряадай түүхын шастирнууд ба угай бэшэгүүд» гэһэн монографи соо харагдана, тэндэ автор элдэб буряад бүлэгүүдэй, тэрэ тоодо хориинхидай этногенезэй өөрын хубилбари бариха һэдэлгэ гаргаа. Ц. Б. Цыдендамбаев Ксенофонтовһоо бүри саашаа ошожо, түмэдэй бүлэгэй ниигэмэй шэнжэ тухай онолнуудые ёһотоор хаража үзэнгүй, мүн лэ тэрэ обог (угсаатан), тиихэдэ түүрэг угтай, бүри хори, түмэд отогуудай холбоондо хүтэлэгшэ байгаа гэжэ шиидээ. Томо эрдэмтын, буряад зоной бэшэмэл хүшөөнүүдэй талаар мэргэжэлтэнэй түмэдэй түүрэг уг гарбал гаргаһан арга хадаа хори-буряадуудай хун шубуун гү, али эдир басаган боложо эрьедэг тэнгэриин дара эхэһээ уг гарбал тухай тотемическэ домог шэнжэлэлгэ байгаа. Цыдендамбаев үльгэр домог түүрэг уг гарбалтай гэжэ тухайлаад, түүрэг домогые урьһалха эшэ үндэһэ бэдэрхэдээ, тумадуудта хандаһан байна. Хун шубуун тухай сюжет хориинхидта үгэһэн угсаатанай рольдо ондоо кандидатурануудые олонгүй, түмэд байгаа, тиихэдээ түүрэгүүд байгаа гэһэн удхатай гэжэ шиидэбэ. Холбоондо тумадуудай гол үүргэ хори-тумадай хоёр нэрэдэ, тумат гэһэн нэрэ томьёо тодорхойлогдожо, хоёрдохи һуурида ябана гэһэн баримтаһаа тэрэ гаргаа. Һүүлдэнь Иимэ тайлбариие Д. Д. Нимаевай талаһаа эрид шүүмжэлһэн байна: монгол аршаануудһаа мэдээжэ арадуудай дабхар нэрэнүүдтэ халха-монгол гү, али буряад-монгол, халха гү, али буряадууд монголшуудтай холбоондо ороногүй, али тэрээнһээ дулдыдаашье. Халха буряад хоёр энэ ушарта миин лэ монголшуудай хуби болоно. В. Д. Цыбикдоржиевай баримтаар монгол угай бэшэгүүдһээ хос нэрэнүүдэй бусад ушарнууд «ойрат-буряад» ба «солонгос-мэргэд», мүн ойрадууд гү, али солонгосууд буряадуудай гү, али мэркидүүдэй талаар мэдэл доро байһан байдалтай байгаа гэжэ тоолохо шалтаг үгэнэгүй. Тиибэ яабашье, Ц. Б. Цыдендамбаевай баримтаар, олоной һайшаалда, олондо мэдээжэ болоо. Элдэб янзаар (бага зэргэ хубилалтануудтайгаар) Н. П. Егуновай, Б. Р. Зориктуевай болон бусад хүдэлмэринүүдтэ харуулагдаагүй дурадхаһан байна.

Эрэшүүлэй холбооной баримта

Һүүлэй жэлнүүдтэ Д. В. Цыбикдоржиев «Нюуса үльгэр», «Угай бэшэгүүдэй Суглуулбари» соо дурдагдаһан түмэдүүд тэрэл хориин гол удха байгаа гэһэн теори хүгжөөнэ, зүгөөр тэрэ иимэ түхэлэй хоёролжон байгуулгые — «угсаатан + ниигэмэй бүлэг» сэрэгэй юрын тайлбари нэхэнэгүй. Мүн автор «тумат» гэһэн нэрэ томьёодо «арбан мянган» гү, али «түмэн» гэһэн монгол (гү, али түүрэг) ойлгосо хараха һэдэбгүй. Энэ онолоор тумадууд уг гарбалаараа сэрэгжүүлэгдэһэн эрэшүүлэй холбоон (гү, али нюуса холбоон, secret society, männerbund) гү, али эрэшүүлэй нэгэдэл байгаа. Иимэ түхэлэй холбоонуудай залуушуул ниигэмэй эгээл дошхон хуби байһан шалтагаанаар сэрэгэй зүрилдөөнүүдэй үедэ «урдань ябаа» гэжэ дүрэглэн хэлэхэдэ, өөрөө тэдэниие тухирдаг, ехэнхидээ угайнгаа политикатай зүрюу ябадаг үсөөн бэшэ байгаа. Аба хайдаг, адуу мал хамгаалга, хүршэнэртөө добтолго — нүүдэлшэдэй болон соёлтой дүтэ угсаатанай сэрэгэй эдиршүүлэй эмхинүүдэй хэшээлнүүдэй эгээл онсо янза. Тэдээнтэй ходо мүргэлдөөнүүд имагтал «тумат холбооной» нэрэ хориин хүршэнэрһөө тэдэнэй эндоэтнонимһоо үлүү мэдээжэ болгоо. Тиигэжэ хори-той зэргэлһэн угсаатан соо «тумат» гэһэн үгэ хори-ниие өөһэдөө харуулжа, өөрыгөө нэрлүүлхыень ара талада түрижэ захалаа. Зарим ушарта «тумат» гэһэн нэрэ томьёо зэрлиг ба дайша бүлэглэлнүүдэй юрын тэмдэг болоһон байжа болоо. Түмэдүүдэй бүрилдэлгын үндэһэндэ сэрэгжүүлэгдэһэн эрэшүүлэй холбоонуудай заншалай онол тобшохоноор иимэ юм. XVII зуун жэлэй ород дансанууд соо хори зон дахяад «коринцы и батулинцы» (1640-оод онууд) гү, али «коринцы и батуринцы» (1660-аад онууд) гэһэн дабхар нэрэ нэрлэгдэжэ, теори байгуулагшын һанамжаар, дахалдаһан нэрэ анхан түмэд гэжэ алдаршаһан сэрэгэй эрэшүүлэй холбоонуудай тэрэл заншалда хабаатай.

Энээнһээ гадна, Ангар-Ленскэ междуречьедэ, Байгалай эрьеэр хурамхаанай соёл абажа ябаһан зоной орхиһон «шибээ» гэжэ хото городуудые, тумадай эрэшүүлэй гэрнүүдые, эрэшүүлэй холбоонууд мэтын иимэ түхэлэй эмхинүүдэй шэнжэ гэжэ авторынь тоолоно. Тэдээн соо, тэрэнэй һанамжаар, эрэшүүлэй залуушуул үүсхэлэй ёһололнууд үнгэржэ, нэгэ хэды саг соо ажаһууһан байжа болоо.

Түмэдүүд-угсаатанай бүлэг

Урид Г. Д. Санжеева яхадай эрдэмтэн Г. В. Ксенофонтов «Уряангай-сахалар» гэһэн ажалдаа яхадуудай Баруун Буряадай дэбисхэр дээрэ удаан саг соо байһан тухай онолые үндэһэлһэн юм (мүнөөнэй- Эрхүү можо). Энэ монографида Г. В. Ксенофонтов «тумат обог» гэһэн ойлгосо түрүүшынхиеэ хэрэглэһэн юм. Тумадууд гээшэ амяараа угсаата бүлэг, тумат бүлгэмэй үндэһэ яһанай шэнжэ тэрээндэ ойлгосотой баримта байгаа гэһэн һанамжаяа яхад эрдэмтэн яашье үндэһэлбэгүй. Ондоо хубилбаринуудые тэрэ хаража үзөөгүй, түмэдүүд угһаа ондоо юумэн байжа болоо гэһэн асуудал табинашьегүй бэзэ. Ксенофонтовой тумадуудые ойлголгын үндэһэ һуури Хадаа Рашид ад-Динэй «Угай бэшэгүүдэй Суглуулбари» байгаа хаш, тэндэ гол түлэб «тумат угсаатан» тухай хэлэгдэнэ. Ксенофонтовой монографиин хэблэгдэһэнһээ хойшо эрдэм ухаанда түмэдүүдые угсаата бүлэг гэжэ ойлгосо бага багаар бэшэгдэжэ эхилнэ (Ксенофонтов өөрөө энээниие гэршэлнэшьегүй, хэрэгтэй гэжэ тоолонгүй, Мүн лэ Рашид ад-Динай тумадууд тухай «уг ба сэрэг» гэһэн заабарида анхаралаа хурсадхаагүй гэжэ тэмдэглэе).

Тумадуудые угсаатан гэжэ тоолодог онолые дэмжэгшэд тэдэнэй этногенезэй элдэб хубилбаринуудые дэбжүүлнэ. Жэшээнь, Б.Р. Зориктуев бүтээлнүүдтээ хитадай түүхэ бэшэгүүд соо дурдагдаһан «дубо» угсаатаниие тумадуудтай адлидхадаг. Хакасиин ба Тывагай түүхын зарим шэнжэлэгшэд урдандаа иимэл хараа бодол баримталдаг байгаа. Гэбэшье һаяын сагта хакасай эрдэмтэн в. Я. Бутанаев 1217 оной буһалгаанииень бута сохиһоной удаа хакасуудай бүридэлдэ ороһон түмэдүүд яабашье монгол угсаатан гэһэн удхатайгаар хэлэһэн юм. Түмэдүүдэй самодиин гаралтай тала баригшадшье бии болоһон аад, дундада зуунай эртын эсэстэ түүрэг шатые дамжан. Бүхыдөө тумадууд тухай «угсаата онолые» баримталагшадай сэрэгэй эмхи гү, али эрэшүүлэй холбоон тумадууд соо хаража байһан эсэргүүсэгшэдтэй үгэ буляалдаанһаа гаража ошолго эли. Түмэдые юрын угсаатан гэжэ тоолодог эрдэмтэд, Үгы гэбэл, г. Д. Санжеевэй ба Д. В. Цыбикдоржиевай тезисүүдтэ яашье харюусадаггүй, үгы гэбэл, тэдээндэ харюусаха һэдэлгэнүүдэй хоморой ушарнуудта "түмэн/манан"гэһэн нэрэ томьёогой тумадуудай тоо ба этимологи тодорхойлгодо асуудал гаргадаг. Тиигэжэ Б. Р. Зориктуев XIII зуун жэлдэ хориин бодото бэшэ тоололгые арбаад мянгаар олоходоо, сэрэгэй эмхиие түмэн/манан гэжэ нэрлэхэ арга боломжо мэдэрхэеэ арсаа һэн. Тэрэнэй һанамжаар, хэдэн арбаад мянган байха аргагүй һаа, «түмэнэй» удхатай нэрэшье байхагүй һэн.

Усть Талькинай баримта

Археолог В. С. Николаев 2004 ондо «Дунда Сибириин урда зүгэй нүүдэлшэдэй Хүдөөлүүлгын комплекснууд XII—XIV зуун жэлнүүдтэ. Усть-Талькинская культура» XII—XIV зуун жэлэй усть-талькинская соёлые Ангар мүрэн дээрэ илгажа, угсаата шэнжыень тодоруулха һэдэлгэдээ тумадуудай түүхэдэ хандаһан байна. Николаев тумадуудые энэ соёл абажа ябагшадтай сэхэ адлидхабашье, дундада зуун жэлнүүдэй ондоо арад бэшэ, харин юундэ имагтал тумадууд энэ рольдо шэлэгдээб гэһэн баримтануудаа иимэ ойлгогдосогүйгөөр найруулжа, мүнөө болотор тэрэнэй теори шэнжэлэгшэдэй тоогүй шахуу тумадай асуудал гаталаа. Нүгѳѳ талаһаа, археолог Б. Б. Дашибалов, энэ үеын археологидо мэргэжэһэн ба хори гээшые хуралхаанай соёл байгуулагшад гэжэ тоолодог (Тэрээнһээ В. С. Николаев усть-талькинскаяе амяарлана), тумат болон хори хоёрой адли байһанай аша туһада хэлэгдэдэггүй байгаа.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол