Чингис хаан

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Learning.svg

Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ номой сангай дансанууд

Arrow-Right.png
Library.png
Тус статья соо жасануудһаа дансанууд хэрэглэгдээ Б.Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ Юрэнхылэгшын номой сангай
Подробнее
Чингис хаан
монгол хэлэн Чингис хаан?, ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ?
Юаниин Эзэнтэ гүрэнэй уг залгамжалай үе сагай портрет- буулган олошоруулга, XIV -дахи зуун жэл. Эхин бүтээгдэһэн баримта хара-сагаан байгаа, 1278 ондо Хубилай хаанай захилаар Монголой уран зураашан Хо-ли-хосун 1278 ондо бүтээһэн байгаа
Юаниин Эзэнтэ гүрэнэй уг залгамжалай үе сагай портрет- буулган олошоруулга, XIV -дахи зуун жэл. Эхин бүтээгдэһэн баримта хара-сагаан байгаа, 1278 ондо Хубилай хаанай захилаар Монголой уран зураашан Хо-ли-хосун 1278 ондо бүтээһэн байгаа
Монголой Эзэнтэ гүрэнэй Агууехэ хаан
1206 он — 1227 он
Урид ажаллаһан хүн Гүрэниие байгуулга
Халан абагша Толуй (регент)
Угэдэй
Түрэһэн үдэр 1155 али 1162 онууд багаар
  • Делюн-Болдок[d], Хамаг монголой гүрэн[d]
Наһа бараһан үдэр 1227 оной августын 18[1] (65 наһатай) или 1227 оной августын 25[2] (65 наһатай)
Тангудай гүрэн
Хүдөөлһэн газар Их хориг, Бурхан-Халдун хадын дэргэдэ, Монгол орон (магадгүй)
Уг изагуур Боржогон
Түрэхэдэ үгтэһэн нэрэ Тэмуджин (Темучжин, Темучин)
Эсэгэ Есүүгей
Эхэ Өөлүүн
Наһанайнь нүхэр Бортэ
Хулан
Есугэн
Есуй
Үхибүүд хүбүүд:
Зүүчи
Чагатай
Угэдэй
Толуй
Кюльхан
Харачар
Чахур
Хархад
дочери:
Ходжин-бэги
Чечейген
Алагай
Тэмулэн
Алталун
Ал-Алтун
Шажан мүргэлдэ хамаадал тэнгэриин шүтөөн
Гар табилга Изображение автографа
Сэрэгэй түрэл янза Монголой эзэнтэ гүрэнэй сэрэг[d]
Байлдаанууд

Монголшуудай нэгэдэл:

    • Далан-Балджутахай дэргэдэхи байлдаан
    • Хүйтэн нютагда тулалдаан
    • Харахалджит-Элетайн дэргэдэхи тулалдаан

Монголой-цзиниин дайн:

    • Ехулин шэлын дэргэдэхи тулалдаан

Хорезмые монголшуудай эзэмдэлгэ:

    • Инд гол дээрэхи байлдаан
Си Ся-е монголшуудай эзэмдэлгэ
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Чингис ха́ан (ород хэлэн Чингисхан; Тэмүүжин, Темучин, Темучжин ойро 1162 оной майн 31, Делюн-Болдок[d], Хамаг монголой гүрэн[d] түрэһэн — 1227 оной августын 18 (65 наһатай) или 1227 оной августын 25 (65 наһатай), Иньчуань[d], Тангуд улас наһа бараһан)[3] — Ехэ Талын монгол ба түүрэг отогуудые нэгэдхэһэн Монголой эзэнтэ гүрэнэй эхи табигша ба түрүүшын захирагша. Тэрэ Хойто Хитад, Түб Ази, Ойрохи Дурна (гол түлэб мүнөө үеын Иранай газар нютаг) эзэлхэ дайшалхы ябадалнуудые хүтэлбэрилһэн, тэрэнэй командирнууд Кавказ, Зүүн Европо, Волжскын Булгари хүрэһэн[4]. Монголой эгээл түрүүшын уран зохёол болохо «Монголой нюуса тобшо» гэhэн найруулга 1240 ондо бэшэгдэhэн түүхэтэй. Тэрэ урдын бэшэг соо XII-XIII зуун жэлнүүдэй – Чингис хаанай хахад дэлхэйе эзэмдэhэн үеын түүхэтэ ушарнууд тушаа зураглагдана.Энэ аман зохёолой дурасхаалта баялиг соо Эзэн Чингисэй ажаһуудалай түүхэ болон мүнөө үеын хүн зондо ажаһуудалайнь заршам бэшэгдэнхэй[5]. Сэрэгэй дайшалхы амжалтанууд Чингис хааниие бүхы сагай эгээн алдартай сэрэгэй ударидагша болгоо. Тэрэнэй засаглал тухай элдэб сэгнэлтэтэйшье һаа, ЮНЕСКО Чингис хааниие «мянган жэлэй хүн» гэжэ тодоруулаа[6]. Чингис Хаан Хангайн хада уулаар агнуурида ябахадаа, иигэжэ зарлиг болоһон мүрнүүд түүхын хүшөөнүүд соо зураглагданхай: «Чино Гоа Марал хоёрой Бортын аба хайдагта орохо. Тэдээндэ бү ошо»[15]. Боорте Чино Ба Гоа Марал, монголшуудай холын элинсэг хулинсагууд, мүн тэдэнэй онгонууд (угай элинсэгүүдэй һүнэһэнүүд) байгаа. Тиигэжэ эрдэмтэдэй зарим баримтаар Монголшуудай шонодо шүтөөн Хамаг Ехэ Монголто Эзэн гүрэн байгуулгада туһалаа.

Намтар

Бага наһан ба эдир наһан

Ерээдүй хаан Дэлюун Болдог һууринда[7] Онон мүрэнэй эрьедэ түрэһэн. Түрэһэн үдэрынь тон тодорхой бэшэ, харин шэнжэлэгшэд ехэнхидээ 1155 ондо гэжэ дурдадаг. Чингис хаанай эсэгэнь үндэр түрэлтэ монгол Боржигон угай Есүүгэй Баатар мүн. Эхэнь — Олхонууд обогой Өөлэн, тэрэниие Мэргэдүүдэй эсэргүү дайнай үедэ Есүүгэй хулгайлһан юм. Домогой ёһоор, үхибүүн альган соогоо бүльгэм шуһа бажуугаад түрэһэн, энэнь алдар суута ерээдүйе тэмдэглэһэн юм[3].

Есүүгэй хүбүүнэйнгээ түрэхэһөө урид татарнуудта амжалтатай добтолжо бусажа ерээд, хоёр ноёдые бүһэлэлдэ барижа абаа, тэдэнэй ехэнь Тэмүүжин гэжэ нэрэтэй байгаа. Монголой ёһо заншалаар эгээл түрүүн хүнэй нюдэндэ тодоһон юумэнһээ дулдыдажа, үхибүүндэ нэрэ үгтэдэг һэн. Эсэгын харасада баряанда байһан хүн орожо, тиигэжэ үхибүүн татар нэрэтэй болобо[8]. Юһэ наһатайдань Тэмүүжэндэ һамга олохо гэжэ шиидэбэд. Аян замдаа Есүүгэй нүхэр Дэй-Сэчентэй танилсажа, тэрэнэй арбан наһатай Бортэ басагаяа бэри болгохыень дурадхаһан юм[9]. Басаган һайн һанал бодол түрүүлжэ, һамга абаха тухай дурадхагдаа. Тэмүүжин Дэй-Сэченэй гэртэ хүрьгэн боложо үлэжэ, Есүүгэй нүүдэл бууса руугаа шэглэбэ[10].

Харгыдаа Есүүхэй-баатар татарнуудта тогтожо, хоноходонь, тэдэнь тэрэниие хорлобо[9]. Эсэгынгээ наһа бараһанай һүүлдэ Тэмүүжин эхэдээ бусаха баатай болоо. Түрэлхидынь монголшуудай гол ёһо заншалые: нүгшэһэн хүнэй гэр бүлые гамнаха, туһалха ёһо эбдэһэн байна. Бэлбэһэн һамгадыень, үхибүүдыень орхёод, аймагайхид бүхы шахуу адуу малыень абаад, нүүжэ ошоһон юм. Хүбүүд амидархын тула багахан ан гүрөө, загаһа агнаха, эхэнэрнүүд жэмэс, хүрьһэ, ногоо суглуулха ёһотой байгаа[11].

Бүлэ үлэн хооһон ажаһуугаа. Аха дүүнэр элдэб ушараар ходо арсалдадаг байгаа. Тэмүүжин Есүүгэйн хоёрдохи һамгай ехэ хүбүүн Бэхтэртэй хэлэеэ ойлголсожо ядаад, тоосолдо, дурагүйтэдэг һэн. Бэхтэр бэеэ томо, шадалтай байһан тула, бусад аха дүүнэрэйнгээ эдеэ хоол буляажа эдидэг, Тэмүүжинэй үгэ дуулаха, гэр бүлын ахалагша болохоёо оролдодог, дайсад тээшээ урбаха хүсэлтэй, аха дүүнэрэй хоорондо яһа хаядаг байгаа. Энэнь Тэмүүжиниие аха дүүнэрэй алаха хэрэгтэ түлхиһэн гэжэ тоологдодог[12].

Шуһанай түрэлэй хүниие алаха гээшэ хүндэ гэмтэ хэрэг болоно. Энэнь урдандаа Есүүгэйн байһан газарнуудые эзэмдэжэ байһан шэнэ ударидагша Таргудай-Кирилтухын хуулита уг залгамжалагшые мүшхэхэ мүрдэхэ хэһээхэ боломжо олгобо. Тэмүүжиниие хүреэлэндэ абажа, бэедэнь модо хабшуурнуудта һуулгаба. Гэбэшье хүбүүн барлаг Соргон Шарын туһаламжаар тэндэһээ зугадажа шадаһан юм. Тэмүүжин уданшьегүй гэр бүлэеэ оложо, тэдэнэр ондоо газар руу нүүһэн байгаа[13].

Томо болоходоо, Тэмүүжин хадамуудтаа ошожо, Бүртэ һамганиинь болоһон юм. Басаганайнгаа заһал болгожо Дей-Сечен элбэг баян арһатай булган дэгэл бэлэглэбэ, тэрэнь ерээдүй хаанай хуби заяанда аргагүй ехэ удха шанартай туһа хүргэһэн юм[14].

Түрэ хуримай һүүлээр Тэмүүжин эгээл хүсэтэй талын засаглагша Хэрээд (Ван хаан) Тоорил хаанда ошобо. Булган арһата дэгэл бэлэг болгон Хаанда асаржа, Тэмүүжин тэрэнэй эсэгэтэйнь үни удаан хани барисаатай байһыень һануулба. Есүүгэй-баатар Тоорил-хаан хоёр анда нүхэд байгаа бшуу. Урдын сагай заншалаар, нэрлэжэ болоһон ахынгаа хүбүүндэ тэрэ туһалха ёһотой байгаа. Тоорил хаанай дэмжэлгээр Тэмүүжэн түрүүшын дайшалхы сэрэгшэдые өөрынгөө сэрэгтэ татажа шадаһан юм[8].

Талын засагай түлөө тэмсэл

Тэмүүжинэй түрүүшын нэтэ доби эсэргүүсэгшэдынь эсэгэнэйн дайсад — меркидүүд байгаа. Тэдэнэр нүүдэдшэдэй тогтоһон газар руунь добтолжо, Бортые хулгайлһан байна. Тэмүүжин Тоорил хаан ба Жамууха нүхэрэйнгөө туһаламжаар тэдэниие түрүүшынгээ байлдаанда диилэжэ шадаа[15].

Илалтын һүүлээр Жамууха Тэмүүжин хоёр тангаригтай аха дүүнэр боложо, хэдыхэн саг соо нэгэ һүрэг боложо тэнэжэ ябаашье һаа, уданшьегүй харгынуудынь таһаршаба. Зарим нүхэдууд (сэрэгшэд) Тэмүүжэнтэй үлэхэ гэжэ шиидэбэ, юундэб гэхэдэ тэрэ үнэн сэхэ шударга ударидагша байгаа. Тэмүүжин 1184 ондо гурбан түмэн сэрэгтэй (30 мянган хүн) түрүүшынгээ аймаг бии болгоһон юм[8].

Жамууха энээндэнь дураа гутажа, үргэжэ абаһан ахатайгаа тулалдаха шалтагаан бэдэржэ эхилбэ. Жамуухын аха Тайчарай наһа бараһанһаа боложо, нээмэл дайсадай эсэргүүсэлгын эхин болоһон байна. Тайчар Тэмүүжинэй адуу һүрэг хулгайлха гэжэ ябатараа алагдаа. Урданай нүхэдэй хоорондохи тулалдаан Гүлэнгын хада шадар боложо, Тэмүүжин түрүүшынгээ ехэ диилдэлгэ үзэбэ[16].

Тэмүүжин Тоорил хаанай дайшалхы ябадалнуудта оло дахин хабаададаг һэн. Тэдэ 1196 ондо Цзинь сэрэгүүдтэй нэгэдэжэ, татарнуудта добтолбо. Дайшалхы ябадал амжалтатай үнгэрөө. Татар һүрэгые бута сохиһоной түлөө монгол ударидагшад жүрчэн жинһээ үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн байна. Тэмүүжин Жаутхури (сэрэгэй комиссар) болоһон, Тоорил «Ван» (хунтайжа) болоһон, тэрэ сагһаа хойшо Хэрэйтын ударидагшые Ван хаан гэжэ нэрлэдэг болоһон.

Найманууд, тайчиутууд болон меркитүүд руу олон тоото добтололго хэхэдээ, шанга сэрэг хэрэгтэй болоһон тула Тэмүүжин ганса Ван хаантай бэшэ, бүри дайсан Жамухатайгаа нэгэдэбэ. Нэгэ дайнай үедэ Тэмүүжин Ван хаанай ами наһые абарһан, энээнэй түлөө Кэрэйт нютагаа тэрээндэ угаар дамжуулна бэлэглэһэн юм[15].

1200 онһоо хойшо эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэл эршэдэбэ. Гол эсэргүүсэгшэд гэхэдэ, талын отогуудай гурхан гэжэ соносхоһон Жамууха ба Тэмүүжин болоно. Эгээн ехэ сэрэгтэй Ван хаан нэгэ тала тээшэ боложо, удаань нүгөө талыень дэмжэжэ, хоёр тээшээ боложол байгаа. Тэмүүжин тэмсэлдэ даамайгаар илажа гараба. Ван-хаан наймануудта алуулагдажа, сэрэгынь Тэмүүжиндэ илагдаба. Илалтын һүүлээр сэрэг наймануудай хойноһоо ошобо, тэдэндэ Жамуухай ниилэһэн байгаа. Найманай һүрэг баһа бута сохигдожо, гансал Найман хаанай хүбүүн Кучлуг, байлдаанай урдахана зугадаһан Жамууха гэгшэд абарагдаһан юм[17].

Амжалтатай дайшалхы ябадалай һүүлээр олонхи монголшууд Тэмүүжинэй аймагта орожо, Жамуухын нүхэрнүүд мүн лэ шэнэ ударидагшын хажууда ошожо, засаг баригшадаа урбаһан байна. Тэмүүжин үргэжэ абаһан ахаяа хүлисэхэеэ һанабашье, тэрэнь үхэлые шэлэбэ[8]. Тэмүүжинай нүхэд тухай хэлэбэл, "Монголой Нюуса тобшо" соо Тэмүүжэнэй бусад нүхэдэй хажуугаар - Мухулай, Боорчу, Борохул, Чилаун-дүрбэн " кулюков баатарнуудай нэгэн гэжэ дурдагдана»,үгышье һаа, гвардиин-кешигэй дүрбэн эхин отрядуудые ударидадаг «дүрбэн баатарнууд» ("дурбэн кюлюд"). Эндэ нэмэжэ хэлэхэдэ, Тэмүүжинай ажаябуулгада ехэхэн нүлөө үгэһэн хүн гэхэдэ, Тэб-Тэнгэри болоно гэбэл, алдуугүй. Тэмүүжэниие хаанаар һунгахадашье Хөөгчүү өөрынгөө үүргэ дүүргээ. «Монголшуудай Нюуса тобшын» ёһоор, Имагтал Хөөгчүү залуу Тэмүүжэндэ Чингис Хаанай соло зохёожо, агууехэ курултайда монголшуудые зонхилхо засагыень арамнайлһан юм. Эдэ хангалгануудай, мүн эсэгэ аха дүүнэрэй шанга дэмжэлгын ашаар, саашадаа Хөөгчүү эзэнтэ гүрэндэ айхабтар ехэ нүлѳѳ олоо.

Монголшуудай нэгэдэлгэ Ехэ Яса

Гол үгүүлэл:Ехэ Яса

1206 оной хабар Онон голой эхиндэ Тэмүүжин Агууехэ хаан гэжэ соносхогдожо, Чингис гэжэ нэрэтэй боложо, Хаган гэһэн нэрэ зэргэтэй болоо. Чингис хаанай мэдэл доро монгол угсаатан Ехэ монгол Улус гэжэ нэрэ доро нэгэдэбэ.[18].

Гүрэн байгуулхада ниитэ эрхэ хуулиин хэм хэмжээ, дүримүүдые зохёон байгуулха хэрэгтэй болоо. Монголшуудай уг обогой ёһо заншал шэнэ хуулиин багтаамжа — Чингис хаанай ниигэмэй бүхы шахуу һалбаринуудые гуримшуулжа байгаа Агууехэ Ясагаар һэлгэгдэбэ[19].

Засаг захиргаанай шэнэдхэлгэ хүн зониие хэдэн арбаад, зуугаад, мянгаад, мүн түмэн (10,000) гэжэ хубаажа, обогой бүлэгүүдые холиһон байна. Бүхы томо болоһон эрэ хүн зон дайшалхы сэрэгшэд гэжэ тоосогдодог байгаа. Тиигэжэ Чингис хаанай сэрэг 95 мянган хүнэй хүсэтэй болобо.[20].

Чингис хаанай үшөө нэгэ туйлалта хадаа бэшэмэл дансануудай ударидалга эмхидхэһэниинь болоно. Өөрын бэшэгтэй зон гэхэдэ, найманай албада байһан уйгарнууд байгаа. Ордоной диилдэһэнэй һүүлдэ тэдэ Чингис хаанай талада ошожо, тэрэнэй эзэнтэ гүрэндэ түрүүшын ноёд болоһон юм. Монголой ноёд сайд уйгар бэшэг шудалжа эхилһэн. Монгол улас хуушан уйгар үзэгэй тааруулһан хуушан монгол бэшэгые удаан саг соо хэрэглэжэ байгаа[21].

Тангут хаанта улас болон Хойто Хитадай эсэргүү дайшалхы ябадалнууд

Гол үгүүлэл:Монголой- цзиниин дайн, Си Сянмме Монголшуудай эзэмдэлгэ

Монголшуудые нэгэдхэжэ, Чингис хаан зүүн хүршэнэрөө, нэн түрүүн Тангут уласые (Си-Ся), Цзинь гүрэн (Хойто Хитад) эзэмдэхэ тухай бодомжолжо эхилһэн[22].

Монгол сэрэгэй байлдаанууд

Тангудууд монголшуудай добтололгодо эгээл түрүүн унаһан байна. Чингис хаан 1207 ондо Си-Ся руу добтолжо, дайсанай сэрэгые сохижо, 1208 ондо захирагшын байрлажа байһан Цзюнь-си (Линцзинь) хото руу ойртоһон байна. Монголшууд тангутуудтай энхэ тайбанай хэлсээн баталжа, тэдэнэй хилэ аюулһаа батадхаба. Тиигэжэ Чингисханай урда тээ Хойто Хитадые эзэмдэхэ арга боломжын найдал бии бшуу[23].

Чингис хаан 1213 ондо Жүрчэн Цзинь гүрэн руу добтолбо. Хэрэмүүдые бүһэлхэ дүршэлтэй болоһон сэрэгүүд түргэн гүн руу орожо, түб можонуудые эзэмдэбэ[24].

Хитадай Агууехэ хана шадархи газарнуудые эзэмдэжэ, 1213 оной намар Чингис хаан сэрэгээ гурбан бүлэг болгожо хубаажа, Цзинь гүрэнэй элдэб нютагуудай заха хизаар эльгээбэ. Хаанай хүбүүд Жүүчи, Чагаатай, Үгэдэй урагшаа ошобо. Эндэ Чингис хаанай Жүүчи хүбүүниие онсо тэмдэглэлтэй. Тэрэнэй Баты хүбүүн Ехэ хамаг Монголой дэлхэй эзэмдэлгын үе сагта ехэхэн хубитаяа оруулһан юм. Зүүн зүг тээнь Чингис хаанай аха дүүнэрэй ударидаһан сэрэг. Полководец өөрөө гол сэрэгтэеэ зүүн урда зүг шэглэбэ[15].

1214 ондо Бээжэн хотын дүтэхэнэ сэрэг нэгэдэбэ. Бэхижүүлэгдэһэн ниислэл хотые эзэмдэхэнь хэсүү байһан тула Чингис хаан Ваньян Сюнь хаантай эблэрхэеэ шэлэбэ. Хаан ба эзэн хаанай басагадай нэгэнэй хоорондохи хуримаар хэлсээ баталагдаа. Цзиниин засаглагша эбтэй холбоондо зүбшөөжэ, монголшууд һөөргөө тала руу эрьебэ[15].

Энхэ тайбан байдал удаан үргэлжэлөөгүй, монголшууд Хитадай Ехэ хэрэмые орхижо, саашаа ошом сасуунь, эзэн хаан һандарһан хэрэмүүдые һэргээжэ, шэнэ бүһэлэлгэтэй хэрэмүүдые бариха тухай захиралта үгэбэ. Хаанай ордон Бээжэнһээ гаража, хилэһээ холошог оршодог Кайфын руу нүүбэ. Энэ үйлэ ябадал Чингис хаан шэнэ дайнда бэлэдхэл болоно гэжэ ойлгобо. Монголшууд һөөргөө бусажа ерээд, шэнэ сэрэгэй ябадал эхилбэ. Хойто Хитадые баран эзэмдэлгэ 1235 ондо Үгэдэйн засаглалай үедэ болоһон юм[15].

Түб Ази болон Баруун зүгтэ добтолго

Гол үгүүлэл: Дунда Азиие Монголшуудай эзэмдэлгэ, Калка гол дээрэхи тулалдаан, Джэбэ ба Сэбүүдэй хоерой дайшалхы ябуулганууд, Монгол- булгаарнуудай дайлалдаан}

Чингис хаанай гол холын хараагай заршамуудай нэгэн хадаа нэгэшье дайсадые амиды орхихогүй гэһэн байгаа. Талын газарта эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэл болоһонһоо хойшо хаан гансал Кучлук гэһэн ори ганса дайсантай үлэһэн байгаа. Найманай ордоной диилдэһэнэй һүүлдэ тэрэ (Семиречье) Долоон голдо орожо, тэндэ засаг түрын эрхэ мэдэлые гартаа абажа шадаһан.

Монголой морин сэрэгшэд

1218 ондо Кучлуктай дайлалдахаяа хоёр түмэн эльгээгдэбэ. Нютагай зон наймануудай засагта дурагүйлхэн, дэмжэнгүй, олоороо монголшуудай тала барин оноһон байгаа. Кучлугай сэрэг бута сохигдожо, өөрөө хэды зугадабашье, уданшьегүй баригдажа алагдаа. Семиречье (Долоон голые) эзэмдэһэнэй удаа Чингис хаанай эзэнтэ гүрэнэй хилэ Хорезмдэ ойртобо[25].

Хүршэ орон руу добтолгын албан ёһоной шалтагаан хадаа хилын дүтэ Отрар хотодо Монголой элшэн сайдай яаман болон худалдаанай караваниие хороон алаһан ушар болоно. 1219 оной намар Чингис хаанай сэрэг Мавераннахр руу добтолон оробо[26].

Тоогой талаар хэды дахин дээгүүр байһаншье һаа, «нээлтэтэй талмай дээрэхи» дайн Хорезмшах Мухаммедтэ һанаандань таараагүй, тиимэһээ, өөрыгөө хамгаалхыень хотонуудые орхижо, тэрэ уласай дотоодо газар руу мордоһон байна. Хотонуудые хойно хойноһоонь эзэлжэ, эсэргүүсэһэн ажаһуугшадые ехэ шэрүүнээр хюдан, хайра гамгүй хандадаг байгаа. Сэрэгэй үйлэ ябадал 1223 он хүрэтэр үргэлжэлһэн байна[27].

Монголшуудай дайшалхы ябадалай удаа Хорезмшагай эд зөөри һалбаржа байһан оазисһаа сүл губи боложо хубилан һандарһан байгаа. Уһажуулгын зохёогдоһон байгуулалта ехэ хохидолдо орожо, хүгжэһэн хүдөө ажахы доройтуулан һалгагдаһан байгаа. Соёл урлалай болон эрдэмэй түбүүд һандаргагдаа[27].

Илагдаһан Мухаммед Чингис хаанай полководцууд Жэбэ ба Сүбэдэй хоёрто намнуулан мүрдүүлэгдэжэ, орон нютагһаа тэрьелэн зугадаба. Хорезмшах Каспиин тэнгисэй нэгэ арал дээрэ бэеэ нюужа, хоргодожо шадабашье, тэндээ удангүй наһа бараһан юм. Гэбэшье, монголой дайшалхы түмэнүүд гэдэргээ тхэреэгүй, үшөө саашаа эршэм дабшабад[28].

Монголой Сэрэг Хойто Иранаар үнгэржэ, Урда Кавказ (мүнөөнэй — Закавказиин) добтолжо, нютаг хотонуудые эзэмдэжэ, татабари суглуулдаг байгаа. Дербэнтын дабаагаар (Ехэ Кавказай дабаан) гараад, Жэбэ Сүбэдэй хоёр Хойто Кавказ хүрэжэ, алануудые, половецуудые бута сохин, даража гараба.

1223 оной хабар Калка мүрэн дээрэ монголшууд ород тайжа ноёуудтой ушаралдажа, тулалдаба. Тэдэниие илаһанай һүүлээр монголой түмэн сэрэгүүд зүүн зүг руу шэглэн дабшаба. Тэндэһээ һөөргөө бусажа ерэхэдэ, монголшуудай сэрэгые Волжскын Болгариин сэрэг илаһан байна. Сэрэгһээ үлэһэн туменүүд 1224 он багаар Дунда Ази руу бусабад[29].

Үхэл ба хүдөөлэлгэнүүд

Гол үгүүлэл:Чингис хаанай хүүр

Хорезмһээ амжалтатайгаар бусахадаа, Чингис хаан Ази түбиин эгээн хүсэтэй захирагша боложо тодороо. Агууехэ эзэнтэ гүрэн дотор гурим журам сахихын тулада ехэ оролдолгын хүсэн хэрэгтэй байгаа. 1226 ондо Цзинь эзэнтэ гүрэнтэй харилсааниинь дахин хурсадан шангадхагдаба. Монголшуудай Ехэ хаан сэрэгээ Хитадтай хилэ хүрэтэр урагшань табиба. Дайшалхы сэрэгэй аян замдаа дабшан ябаха үедөө, нэгэ үбэлэй сагта засаг баригша Эзэн хаан гэндэжэ, моринһоо унаһан байгаа. Унаһанайнгаа һүүлээр Чингисхаан бэе махабадынь муудажа, һуларһан байгаа. Дүтын түшэмэлнүүдынь Чингис хааниие һөөргөө тогтоһон бууса руу бусахыень хэды гуйбашье, Эзэн хаан хэнэйшье үгэ дуулаагүй[24].

Хабар тээшэ Хаан эдэгэжэ, бэе махабадынь бэхижүүлэгдэжэ, дайшалхы добтолгодо дахин хүтэлбэрилжэ, өөрөө сэрэгүүдые ударидаба. Монголшууд Тангуудай хаанта засагай уласай ниислэлые илан бүһэлбэ. Чингис хаан 1227 оной зунай аяма хаһада зүүн Гансугай хада уулануудаар халуунай үнгэрхые хүлеэхэеэ ошобо. Теэд Агууехэ хаан тэндэ наһа бараа. Наһа бараһан үдэр: август һарын 18 гү, али 25 гү, гэжэ багсаамжалагдадаг[24].

Агууехэ Монголой Хааниие хүдөөлүүлгын (монголоор — оршуулгын) жагсаал Гансуһаа эхилээд, нангин Хэнтэй уула хүрэтэр дамжан түгэсэбэ. Чингис хаан һүүлшынгээ нойрсон амарха газарые өөрөө шэлээ. Хэзээ нэгэтэ хүбшэтэй ой модоороо эдирхэн Тэмүүжэниие оло дахин хоргодуулан абарһан Бурхан-Халдун уулын хажуугаар үнгэржэ ябатараа, Эзэн хаан эндэ, энгэр дээрэ хумхи бэеынь хүдөөлүүлөөрэйгты гэжэ захиһан байгаа. Хүдөөлүүлһэн газарынь олон зондо мэдэгдээгүй, нюуса байһан тула, саг ошохо түмэ тэрэ оршон газарынь мартагдажа, мүнөөшье болотороо хаана, ямар газарта хүдөөлүүлэгдэһэниинь эли бэшэ[8] оршон сагай алишье яһатанай эрдэмтэдэй арсалдаанай нэгэ шухала асуудал болонхой.

Чингисхаанай хуби хүн

Чингис хаанай түхэл шарай, зан абари тухай мэдээнүүдые дунда зуунай үеын эхи үгэ дансануудһаа абажа болоно. Агууехэ Хаан дайшалхы эрэлхэг эзэмдэлгэнүүдээрээ сууда гараһан ушараар, Ази түбиин XIII -дахи зуун жэлэй он жэлнүүдэй түүхэнүүдые бүридхэгшэ тэрээн тухай олон дахин дурсаһан байна.

«Монголой нюуса түүхэ» гэһэн эгээл удха шанартай номой зохёолнууд, лалын шажантанай ба хитад түүхэшэдэй, Чингис хаанай үеынхидэй зохёолнууд болон Персиин аяншалагша Чингис хаанай ажаябуулгын түүхэ бэшэгшэ Рашид ад-Динэй номуудта бэшэгдэнхэй[30].

Хитадай элшэн сайд Чжоу Хунэй нэгэ ном соо Чингис хаанай түхэл шарай тухай тодорхойлһон байна: "Татар ноён Тэмоджин тухай хэлэбэл, үндэр бэетэй, һүр жабхалантай, үргэн магнайтай, ута һахалтай. «Дайшалхы эрэлхэг ба шанга эрид абари зантай хүн»[31].

Рашид ад-Дин Чингис хаан болон тэрэнэй бүхы дүтын түрэлнүүд адли хүри улаабтар үһэтэй, сайбар нюдэтэй байһан гэжэ тэмдэглэһэн[3].

Чингис хаанай зан абари тухай зураглалнууд нэгэ адли удхатай байдаггүй. Монголшуудта ба Дунда Азиин зарим ондоо арадуудта Чингис хаан хадаа омогорхол татадаг һүрөөтэй арадай баатар болоно. Тэдэ Эзэн хааанай сэсэн мэргэн ухааниинь, үршөөл хайратайень, юрын зоной түлөө һанаагаа зобожо ябаһыень алдаршуулна[15].

Гэбэшье, Чингис хаан шэрүүн эзэмдэгшэ, дайсадтаа хайрлаха сэдьхэлгүй, тэдэнэй түлөө үһөө абаха гээшэ гүрэнэй бодолгын зэргэдэ үргэгдэһэн гэжэ мэдээжэ. Агууехэ хаан мэхэтэй, ухаансар болон болгоомжотой захирагша, тэрэ өөрынгөө үе сагай ёһотойл түлөөлэгшэ байгаа хаш[15].

Угай һүлдэ баялиг ба дурасхаал

Чингис хаан уг залгамжалагшадтаа аргагүй ехэ эзэнтэ гүрэн үлөөжэ, хаанай уг залгамжалагшад тэрэнэй хилэ улам үргэдхэбэ. Гүрэн түрын эрхэ мэдэлые гансал хаан Бортэ һамгантаяа гэрлэлгын түрэһэн үри һадаһад уг залгамжалдаг байгаа, тэдэниие Чингизидүүд гэжэ нэрлэдэг байгаа. Тэдэ 1920-ёод он хүрэтэр урданай Монголой эзэнтэ гүрэнэй газар дэбисхэрые захиржа, Хитадай һүүлшын эзэн хаан Чингис хаанай үри һадаһан байгаа. Чингис хаанай үри һадаһад гэһэн толилолго соо Чингис хаанай үри һадаһад хэдэн олон жэлнүүдһээ оршон саг болотор шэнжэлэлэгэнүүд тухай бэшэгдэнхэй. Чингизидэй угай бэшэг 20-дохи зуун жэл болотор сахигдаа[32].

Чингисхаанда дурасхаалай хүшөө Чингисхан (аэропорт) Улаан-Баатар хотын аэропорт дээрэ

Чингис хаан болон тэрэнэй дайшалхы ябадалнууд бүхы Азиин орон нютагуудаар аргагүй ехэ нүлөө үзүүлээ. Дунда зуун жэлнүүдэй үе сагай хүгжэнги баян соёл урлигтай олон улас гүрэнүүд һандаргагдаһан, тэдэнэй асари томо газар дэбисхэрнүүд талын хаануудай эзэмдэлгын хүтэлбэри доро орожо, Ясын хууляар ажаамидардаг байгаа. Нүгөө талаһаань абажа харабал, бэе бэеынгээ харилсаанһаа холо оршодог гүрэнүүд нэгэ эзэнтэ гүрэнэй мэдэрэл доро нэгэдүүлэгдэн хэһэг болон байхадаа, Зүүн зүг болон Баруун зүг хоёрой хоорондохи соёлой ба худалдаанай холбоо байгуулхада нилээн ехэхэн хубитаяа оруулһан байна бшуу.

Чингис хаанай ажаһуудалай байдал тухай дурасхаал ганса эртэ урдын баримта бэшэгүүд соо харуулагдана бэшэ. Мүнөө үеын соёлой асари ехэ баялиг агууехэ полководецтэ зорюулагдана. Олон тоото уран зохёолнууд, кинофильмүүд, дуу хүгжэм, компьютерна нааданууд Чингис хаанай ажабайдал, хүн шанарай зан абарииень зохёолой удха соогоо харуулна.

Агуухэ Эзэн Чингис хаан мүнөө үеын Монголой соёл уралигта онсо тобойһон һуури эзэлнэ. Тэрэнэй дүрэ үндэһэтэнэй мүнгэн түхэриг дээрэ байдаг, орон дотор тэрэнэй нэрэтэй холбоотой олон нэрэнүүд болон эгээл суута монголой хүшөөнүүд бии[33].

Угай бэшэг

Гол үгүүлэл:Чингисхаанай угай бэшэг

Оэлун
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Есугей
 
Cочихэл
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Бортэ
 
Тэмуджин
(Чингисхан)
 
Хасар
 
Хачиун
 
Тэмуге
 
Бельгутей
 
Бектер
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Джучи
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чагатай
 
Дорегене
 
Угэдэй
 
 
Сорхахтани
 
Толуй
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Бату
 
Боракчин-хатун
 
Берке
 
Чагатайхид
 
Гуюк
 
Огул-Гаймыш
 
Хашин
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Сартак
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Хайду
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Улагчи
 
Феодора Сартаковна[34]
 
Глеб Василькович
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Мункэ
 
Хубилай
 
Хулагу
 
Докуз-хатун
 
Ариг-Буга
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
династия Юань
 
Хулагудууд

Дурасхаал

  • 1962 ондо Чингис хаанай түрэһөөр 800 жэлэй ойн баярта дашарамдуулан Хэнтэйн аймагай Дадал сомондо тэрэнэй дүрэ зурагтай дурасхаалай стелэ уран барималша Лувсанцэрэнгиин Махвалай бодхоогдоо һэн.
  • Чингис хаанай дүрэ 1991 онһоо 500, 1000, 5000, 10000, 20000 монгол түхэригэй саарһан дүрсэ дээрэ табигдадаг болонхой.
  • Нью-Йоркын «Тайм» сэтгүүл 2000 ондо Чингис хааниие «мянган жэлэй хүн» гэжэ тодоруулан соносхобо.
  • 2002 ондо Монголой Гүрэнэй Ехэ Хуралай зарлигаар Чингис хаанай орден (Чингисхаанай одон) гүрэнэй шэнэ дээдэ шагнал боложо байгуулагдаа. Монголой арадшалһан нам дээдын намай шагналаар иимэ нэрэтэй ордентой — «Чингисэй орден» (Чингисиин одон) юм. Хитадай Арадай Уласай Хайлар хотодо Чингисхаанай талмай баригдаа.
Реверс казахстанай дурасхаалай зэд мүнгэн Чингисхаанда зорюулагдаһан 100 тенге хэмжээнэй
  • 2005 ондо Улаан-Баатар хотын Буянта-Уха уласхоорондын аэропорт Чингисхаанай (аэропорт) гэжэ нэрлэгдээ. Хайлар хотын Чингисхаанай талмай дээрэ Эзэн Чингис хаанай дурасхаалай хүшөө бодхоогдоо.
  • 2006 ондо Монгол Уласай засагай газарай Ордоной урда талада Ниислэл хотын түб талмай болохо Сүхэ Баатарай талмай дээрэ Чингис хаанай[35] болон тэрэнэй хоёр полководецүүдтэ — Мухали ба Боорчу хүшөө бодхоогдоо.
  • 2008 ондо Улаан-Баатар хотын уласхоорондын аэропортын дэргэдэ харгын уулзуур дээрэ хүшөө бодхоогдоо[36].
  • Тыва уласай аймагта Цонжин-Болдог нютагта Чингис хаанай морин хүшөө баригдажа дүүргэгдэбэ.
  • 2011 ондо Монголдо «Чингис Эйрвейс» гэфэн авиа хамтарал байгуулагдаа.
  • Оросой Холбоото Уласай уран барималша Д. Б. Намдаковай бүтээһэн Чингис хаанай морин хүшөө Лондондо 2012 ондо бодхоогдоо. Һарын литээр үбэлэй түрүүшын һарын түрүүшын үдэр (2012 ондо — ноябриин 14) Монголдо Чингис хаанай түрэһэн үдэр гэжэ албан ёһоор соносхогдожо, Монголой омогорхолой үдэр болоһон ниитын һайндэр болон амаралтын үдэр болоно[37]. Баяр ёһололой программада Улаан-Баатар ниислэлэй түб Чингисхаанай талмай дээрэ тэрэнэй хүшөө хүндэлхэ ёһолол оруулагданхай.
  • Монголой ниислэл Улан Баатарай гол талмайда 2013 онһоо Чингис хаанай нэрэ олгогдоо[38]. Тус шиидхэбэри 2016 ондо болюулагдаа. Тэрэ талмай мүнөө Сүхэ-Баатарай талмай юм.
  • 2019 ондо Привольный тосхондо (Хальмаг Улас) Чингис хаанда зорюулагдаһан уран барималай зохёгдоһон композици табигдаа[39].
  • 2022 ондо Чингис хаанай түрэһөөр 860 жэлэй ойдо дашарамдуулан, Монголой ниислэл Улаан-Баатар хотодо домогто Эзэн Хаан засаглагшада зорюулагдаһан Чингис хаанай музей нээгдэбэ[40].
  • Геоглиф Чингисхаанай дүрсэтэй в Улаан-Баторта, 2006 он.

    Геоглиф Чингисхаанай дүрсэтэй в Улаан-Баторта, 2006 он.

  • Чингисхаанай мавзолей соо Чингисхаанай дүрсэ

    Чингисхаанай мавзолей соо Чингисхаанай дүрсэ

  • Цонжин-Болдогто Чингисхаанай дүрсэ

    Цонжин-Болдогто Чингисхаанай дүрсэ

  • Хүх-Хотодо Чингисхаанай дүрсэ

    Хүх-Хотодо Чингисхаанай дүрсэ

  • Хулун-Буирта Чингисхаанай монумент

    Хулун-Буирта Чингисхаанай монумент

  • Дадалда Чингисхаанай монумент

    Дадалда Чингисхаанай монумент

  • Лондондо Чингисханай хүшөө, уран барималша — Даши Намдаков

    Лондондо Чингисханай хүшөө, уран барималша — Даши Намдаков

Урлигта дүрэ

Ном зохёолдо

  • «Залуу баатар Тэмүүжэн» (монгол хэлэн Баатар хөвгүүн Тэмүүжин) — Содномбалжирын Буяннэмэхын зүжэг 1927);
  • «Чингизхаанай сагаан үүлэн» — Чингиз Айтматовай «И дольше века длится день» гэһэн романда оруулагдаһан хөөрөөн;
  • «Райсуд» — гротескно-фантастикын расска О. Э. Хафизовай[41];
  • «Жестокий век» — И. К. Калашниковай түүхэтэ роман (1978);
  • «Чингиз-хан» — Зүблэлтэ уран зохёолшон В. Г. Янай түүхэтэ трилогиин нэгэдэхи роман, (1939);
  • «По велению Чингис-хана» — саха уласай уран зохёолшон Н. А. Лугиновай трилоги, (1998);
  • «Чингисхан» — С. Ю. Волковай трилоги («Этногенез» түлэб);
  • «Первый нукер Чингисхана» ба «Тэмүүжэн» — Оросой Холбоото Уласай (Буряадай) уран зохёолшон А. С. Гатаповай номууд;
  • «Повелитель войны» — И. И. Петровай ном;
  • «Чингизхан» — немец уран зохёолшон Давид Куртын хоёр боти: («Чёрный Волк» (1966), «Тенгери, сын Чёрного Волка» (1968));
  • «Путь в другой конец бесконечности» — Арво Валтон;
  • «Воля неба» — Артур Лундквистын түүхэтэ роман;
  • «Монгол» — Тейлор Колдуэлл гэһэн американ уран зохёолшын роман;
  • «Чингиз-хан» — Бельгиин уран зохёолшон Анри Бошо (1960);
  • «Повелитель вселенной» — Памела Сарджент Американ уран зохёолшын роман (1993);
  • «Завоеватель» — Англиин уран зохёолшон Иггульден Коннын пенталоги (2007) -(2011);
  • «Ждите, я приду» — Орос гүрэнэй уран зохёолшон Ю. И. Фёдоровай роман
  • Чингисхан мангиин герой болоно, Кэнтаро Миурын «Король Волков». Мангиин удхаар, Чингисхан — япон полководец Минамото-но Ёсицунэ, 1189 ондо үхэлһөө зайсуулагдаһан.

Хүгжэмдэ

  • «Dschinghis Khan» — название немец хүгжэмтэ бүлгэмэй нэрэмжэ, нэгэл нэрэтэ Dschinghis Khan альбом ба Dschinghis Khan дуун;
  • «Genghis Khan» — Британиин Iron Maiden гэжэ рок-бүлэгэй хүгжэмтэ зэмсэгэй зохёол(альбом Killers, 1981);
  • «Genghis Khan» — немец уг гарбалтай Нико дуушанай дуун (альбом Drama of Exile, 1981);
  • «Чингис» — монгол уласай гранж-рок-группы «Нисванис» гэжэ гранж-рок бүлэгэй дуун (альбом «Нисдэг таваг», 2006);
  • «Genghis Khan» — американ-бразилиин грув-метал бүлэгэй дуун, Cavalera Conspiracy;
  • «The Great Chinggis Khaan» — монголой The Hu гэһэн фолк-металл бүлэгэй дуун.

Кинодо

Уран һайханай фильмнүүд
  • Мануэль Конде ба Сальвадор Лу «Чингисхан (фильм, 1950)» / «Genghis Khan» (Филиппин, 1950);
  • Марвин Миллер «Золотая Орда (фильм, 1951)» (США, 1951);
  • Раймонд Бромли «You Are There» (телесериал, США, 1954);
  • Джон Уэйн «Завоеватель (фильм)» (США, 1956);
  • Рольдано Лупи «Монголы (фильм)» / «I mongoli» (Италия, 1961); «Maciste nell’inferno di Gengis Khan» (1964);
  • Омар Шариф "Чингисхан (фильм, 1965)|" (Великобритани, ФРГ, Итали, США, 1965);
  • Том Рид «Permette? Rocco Papaleo» (Итали, 1971);
  • Мондо «Shanks» (США, 1974);
  • Пол Чун «Сказание о героях, стреляющих в орлов» (Гонконг,1982);
  • Гел Дели «Чингисхан (фильм, 1986)» (КНР, 1986);
  • Болот Бейшеналиев «Тень завоевателя (фильм, 1991),Гибель Отрара» (СССР, Казахфильм, 1991);
  • Ван Цзиянг «Урга — территория любви» (СССР, Франци, 1991);
  • Агваанцэрэнгийн Энхтайван «Под властью Вечного Синего Неба»(mn-Мөнх тэнгэрийн хүчин дор) (Монгол орон, 1992)
  • Ричард Тайсон «Чингисхан (фильм, 1992) (США, 1992); „Чингис хан: история жизни“ (2010);
  • Рассел Малкэй „Тень“ / „The Shadow“ (США, 1994);
  • Батдоржийн Баасанджав „Равный небу Чингисхан“ (1997);
  • Тумэн „Чингисхан (фильм, 1998)“ (Хитад, 1998); „Чингисхан (фильм, 2000)“ (Монгол Улс, 2000);
  • Богдан Ступка „Тайна Чингисхана (фильм, 2002)“ (Украина, 2002);
  • Батдоржийн Баасанджав телехэсэг „Чингисхан (телехэсэг, 2004)“ (Хитад, 2004)[42];
  • Баярто Ендонов „Первый нукер Чингисхана“ (Орос гүрэн, Буряад Улас, 2005);
  • Оржил Макхаан „Чингисхан (фильм, 2005)“ (Монгол Улс, 2005);
  • Асанали Ашимов (Сага древних булгар», фильм 3 «Сага о любви дочери Чингисхана» (2005);
  • Дуглас Ким «Чингис» (США, 2007);
  • Такаси Соримати «Чингиз-хан. На край земли и моря» (Япон гүрэн- Монгол Улс, 2007);
  • Таданобу Асано «Монгол (фильм)» (Казахстан-Орос гүрэн, 2007);
  • Эдуард Ондар «Тайна Чингис Хаана (фильм)» (Орос гүрэн-Монгол Улс-США,2009);
  • Уильям Чен «Чингисхан (фильм, 2018)» (Хитад, 2018);
  • Хон Пинг Танг «Железное небо: Грядущая раса» (2018).
Мультипликационно фильмнүүд
  • Чингисхан и его сын Джучи — «Аксак кулан (мультфильмын)» гол роль гүйсэдхэгшэ нюурнууд («Казахфильм», 1968);
Баримтата фильмнүүд
  • Тайны древности. Варвары. Часть 2. Монголы (США; 2003);
  • Genghis Khan — Rider of the Apocalypse (2004);
  • Фильм Великобританиин BBC-иин байгуулһан (2005). «Монголой нюуса тобшо» үндэһэлһэн.

Компьютерна наадануудта

  • Чингис хаан «Соёл эргэншэл» гэһэн компьютерэй наадануудай шэглэлдэ монгол арадай ударидагшаар харуулагдана.
  • Crusader Kings 2 ба Crusader Kings 3 наадануудта Чингис хаан Монголой эзэнтэ гүрэнэй эхи табигша боложо үзэгдэнэ;
  • Sega Genesis гэһэн телевизионно хабсаргалтада Genghis Khan гэжэ наадан бии;
  • Age of War 1 ба 2 Generals Mode журамда Генералнуудай дунда Чингис хаан наадануудта байна.

Ажаглалта

  1. ↑ Genghis Khan // Encyclopædia Britannica (англ.)
  2. ↑ Кораев Т. К. Чингисхан // Большая российская энциклопедия (ород хэлэн) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004. — Т. 34. — С. 592.
  3. ↑ 1 2 3 Рашид ад-Дин Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  4. ↑ "Чингисхан". 2025-09-10. 
  5. ↑ Монголой нюуса тобшо (ород хэлэн). Дата обращения: сентябрь 2025.
  6. ↑ Основатель империи (ород хэлэн). topwar.ru. Дата обращения: 10 сентябрь 2025.
  7. ↑ Делюн-Болдог // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 Владимирцов Б. Я. Чингисхан. — Берлин. Петербург. Москва.: издательство З. И. Гржебина, 1922. — 105 с.
  9. ↑ 1 2 Сокровенное сказание. §§ 61—69.
  10. ↑ "Гузель Хуснуллина (Махортова): Чингисхан. Рожденные побеждать", 2023-07-17. 2025-09-10. 
  11. ↑ Сокровенное сказание. §§ 72-75.
  12. ↑ Сокровенное сказание. §§ 76-77.
  13. ↑ Документы->Монголия->Сокровенное сказание монголов->Публикация С. А. Козина 1941 Г.->Главы I-III. www.vostlit.info. Дата обращения: 3 октябрь 2025.
  14. ↑ "Чингисхан и великие женщины". 2025-09-10. 
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — 274 с. — ISBN 5-02-017390-8
  16. ↑ Сокровенное сказание. §§ 128-129.
  17. ↑ Сокровенное сказание. §§ 193-194.
  18. ↑ Сокровенное сказание. §§ 123.
  19. ↑ Мухаметов Ф.Ф. "Яса" Чингисхана и её роль в монгольской правовой системе // Вестник Челябинского государственного университета : журнал. — 2006. — № 3 (76). — С. 64—71. — ISSN 1994-2796.
  20. ↑ Железная армия Тимура. Война с Ордой (ород хэлэн). topwar.ru. Дата обращения: 10 сентябрь 2025.
  21. ↑ Бартольд В. В. Образование империи Чингиз-хана. — Санкт-Петербург.: Типография Императорской академии наук, 1896. — С. 117—118.
  22. ↑ "Великая Си Ся, растоптанная Чингисханом". 2025-09-10. 
  23. ↑ Кычанов Е.И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся (ород хэлэн). Татаро-монголы в Азии и Европе. Дата обращения: 3 октябрь 2025.
  24. ↑ 1 2 3 Чулов, Дмитрий. "Иго за Великой стеной: как монголы покорили Китай, но не смогли его удержать". 2025-09-10. 
  25. ↑ "Правила боя: как Чингисхан смог создать непобедимую армию". 2025-09-10. 
  26. ↑ История Востока. — Москва: "Восточная литература" РАН, 1997.
  27. ↑ 1 2 Петрушевский И. П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе. — С. 124, 126, 128.
  28. ↑ Империя Чингисхана и Хорезм. Нашествие (ород хэлэн). topwar.ru. Дата обращения: 10 сентябрь 2025.
  29. ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь I. Монгольское завоевание. www.spsl.nsc.ru. Дата обращения: 10 сентябрь 2025. Архивировано 1 март 2021 года.
  30. ↑ Персидские источники о монголо-татарах (ород хэлэн). topwar.ru. Дата обращения: 10 сентябрь 2025.
  31. ↑ Рафаэль Хакимов: «Обращаясь к Средневековью, важно не смешивать татар и монгол»(неопр.). Бизнес Online. Дата обращения: 10 сентябрь 2025.
  32. ↑ Чингизиды (ород хэлэн). tatarica.org. Дата обращения: 10 сентябрь 2025.
  33. ↑ Зотов, Георгий. "Выбрали себе хана. Почему в Монголии повсюду изображения Чингисхана". 2025-09-10. 
  34. ↑ Michael Marcotte: Marcotte Genealogy - Khan genealogy chart. electroauthor.com. Дата обращения: 16 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 9 июль 2011 года.
  35. ↑ Х. Улсболд. «Хаалт»-тай цогцолбор хэзээ нээлттэй болох вэ (ород хэлэн). news.gogo.mn/r. Дата обращения: 11 сентябрь 2025.
  36. ↑ Взгляд (ород хэлэн). www.vz.ru. Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
  37. ↑ Н. Нагаанбуу.. Америк соёлтой төрийн түшээд Монгол сурвалжаа ойлгохгүй байна (ород хэлэн). sonin.mn. Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
  38. ↑ Х. Алтанзагас. Төв талбайг Чингис хааны нэрээр нэрлэхээр боллоо (ород хэлэн). news.gogo.mn. Дата обращения: 14 сентябрь 2025.
  39. ↑ В Калмыкии установили первый в России памятник Чингисхану. ТАСС (10 октябрь 2019). Дата обращения: 11 сентябрь 2025.
  40. ↑ Музейная отрасль Монголии получила «Чингисхана» (ород хэлэн). The Art Newspaper Russia (28 ноябрь 2022). Дата обращения: 11 сентябрь 2025.
  41. ↑ Олег Хафизов. «Райсуд» (ород хэлэн). «Знамя», № 12 (2016). Дата обращения: 11 сентябрь 2025.
  42. ↑ 电视剧《成吉思汗》_搜狐娱乐-电视 TV-搜狐娱乐 (кит.). 搜狐娱乐. 搜狐 (2004). Дата обращения: 24 сентябрь 2025.

Библиографи

Источники
  • Чингис хаан // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.
  • Чингис хаан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Ата-Мелик Джувейни. Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9
  •  Сильвен Гугенхейм Империи Средневековья: от Каролингов до Чингизидов = Sylvain Gouguenheim. Les empires médiévaux / пер. Алексей Изосимов. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — 508 с. — ISBN 978-5-00139-426-6 
  • Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  • Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
  • Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
Ном зохёол
  • Бичурин И. История первых четырёх ханов из дома Чингисова.//История монголов. — М., 2008.
  • Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005.
  • Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм // Владимирцов Б. Я. Работы по истории и этнографии монгольских народов. — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-018184-6.
  • Logo-bie.svg Горлов, Н. П. Полная история Чингис-хана, составленная из татарских летописей, и других достоверных источников. — Санкт-Петербург: типография Карла Крайя, 1840.
  • Груссе, Рене Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М.: Молодая гвардия, 2008. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03133-3
  • Гумилёв, Л. Н. В поисках вымышленного царства. — М., 1993.
  • Гумилёв, Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. — М., 1993.
  • Д'Оссон, К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935.
  • Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 557 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-018521-3
  • Кычанов Е. И. Кешиктены Чингис-хана (о месте гвардии в государствах кочевников) // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 148—156.
  • Кычанов Е. И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 46—61.
  • Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — 274 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-02-017390-8
  • Кычанов Е. И. Великий Чингисхан. — М., 2013.
  • Мэн Джон Чингисхан. Жизнь, смерть и воскрешение / Пер. с англ. В. Артёмова. — М.: Эксмо, 2006. — 416 с. — 5000 экз. — ISBN 5-699-13936-2
  • Петрушевский, Илья Павлович Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977.
  • Сандаг Ш. Образование единого монгольского государства и Чингисхан // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 23—45.
  • Скрынникова Т. Д. Харизма и власть в эпоху Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1997. — 216 с. — 1000 экз. — ISBN 5-02-017987-6
  • Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-035804-0
  • Уэзерфорд, Джек Чингисхан и рождение современного мира / Пер. с англ. Е. Лихтенштейна. — М.-Владимир: АСТ: ВКТ, 2008. — 493 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-17-048486-7, ISBN 978-5-226-00500-8, ISBN 978-5-17-031548-2, ISBN 978-5-226-00501-5
  • Хартог, Лео де Чингисхан. Завоеватель мира.. — М.: Олимп: АСТ:Астрель, 2007. — 285 с. — ISBN 978-5-17-042982-0, ISBN 978-5-7390-1901-1, ISBN 978-5-271-16485-9
  • Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ, Люкс, 2005. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-027916-7, ISBN 5-9660-0959-7 (в пер.)
  • Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. / А. Г. Юрченко. — СПб.: Евразия, 2006. — С. 7—22. — 640 с. — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0203-7 (в пер.)
  • Эренджен Хара-Даван Чингис-хан как полководец и его наследие: Культурно-исторический очерк Монгольской империи XII-XIV вв.. — 2-е. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. — 196 с. — ISBN 5-7539-0191-3
  • Lane, George (2004). Genghis Khan and Mongol Rule. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32528-1. 
  • Weatherford, Jack (2005). Genghis Khan and the Making of the Modern World. Crown. ISBN 978-0-307-23781-1. 
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чингис_хаан&oldid=367723" хуудаһанһаа абтаһан