Сэргэ

Сэргэ (ород хэлэн Сэргэ) — заншалта ёһололой бахана-гэр байрын хажууда гү, али нангин газарта тодхогдодог буряад болон бусад монгол туургата арадуудай (яхад, саха, алтай, монголшуудай) сэргэ. Сэргэ нэгэ доро бодото, ниигэмэй ба нангин үүргэ дүүргэнэ: моридые уяха газар боложо, угай газар тэмдэглэжэ, хүнэй замбуулинай гуримтай ба элинсэг хулинсагуудтай холбоо тэмдэглэнэ.

Сэргэ «Гэсэрэй Бууса» дээрэ Сэлэнгэ мүрэнэй эрьедэ.

Сэргэ Байгал далайн эрьедэ. Буряад орон

Юрэнхы тодорхойлолто

Сэргэ хадаа ехэнхидээ хуһаар һиилэгдэһэн, шэлбүүһэтэ модонһоо үсөөн модон бахана юм. Тэрэниие гэрэй хажууда гү, али буусын хорёо соо, ехэнхидээ моридой хорёонуудай ба ажахын барилгануудай оршодог гэр байрын баруун (эрэ) талаһаа тодходог байгаа.

Буряад зоной заншалта соёлдо сэргэ буусын шухала зүйл, гэр бүлын һайн байдалай һүлдэ гэжэ тоологдодог һэн. Сэргын байһан ушар эзэдэй хүндэмүүшэ зан, үнэр баян байһые гэршэлдэг һэн. Сэргын үгы байһан ушар үгырһэнэй гү, али хүндэмүүшэ бэшэ байһанай тэмдэг гэжэ ойлгогдожо болохо, аяншад иимэ гэрэй хажуугаар үсөөн гарадаг һэн.

Сэргэ газар дэбисхэрэй тэмдэгэй үүргэшье дүүргэдэг байгаа: тэрэ гэр бүлын-түрэл дэбисхэрэй түб тэмдэглэдэг болон тус газар эзэтэй гэжэ заадаг байгаа.

Һүлдэтэ удха

Буряад зоной үзэл бодолдо сэргэ юртэмсын гурбан шата холбоһон Дэлхэйн модоной дүрэтэй холболдодог. Бахана дээрэ жииртээ сахаригай гурбан хобоо гү, али шатануудые һиилэдэг байгаа, тэдэн бүхэн һүлдэ тэмдэгтэ удхатай байгаа:

• дээдэ-тэнгэриин бурхадай моридто;
• дунда-хүнүүдэй моридто;
• доодо-газар дорохи юртэмсын амитадта.

Тиигэжэ сэргэ хадаа юртэмсэнүүдэй ба угай амидаралай хүсэнэй багтаамжын хоорондохи нангин зууршалагша гэжэ үзэгдэдэг байгаа. Сэргын байгаа сагта тэрэнэй мэдэлэй отогшье амиды гэжэ тоологдодог һэн.

Сэргэ хүнэй ажаһуудалай оршолдо

Буряад зон эрэ хүнэй наһанай шухала агшан зуурануудта сэргэ тогтоохо гуримтай байһан юм. Заншалта ёһоороо гурбан гол шата илгадаг байгаа:

• Түрэлгэ-баханын бии бололго угайнгаа үргэлжэлэл тэмдэглэдэг байгаа.
• Гэрлэлгэ-шэнэ гэр бүлэ байгуулхадаа, шэнэхээнэй гэр байрын хажууда шэнэ сэргэ тодхогдодог байгаа.
• Үхэл-гэр бүлын толгойлогшын наһа бараһанай һүүлээр үри һадаһад тэрэнэй дурасхаалда үшөө нэгэ сэргэ бодхоохо аргатай байгаа.

Сэргын тоо олон боложо магад: шадалтай айлнууд хүбүүдэйнгээ тоогоор баханануудые тодхохонь үсөөн бэшэ.

Янзанууд ба түхэлнүүд

Дээбэриин түхэл ба баханын үндэрынь нютагай заншалһаа дулдыдан ондо ондоо байжа болоо. Эгээ дэлгэрэнги байгаа:

• Эсэгын сэргэ-шобогор оройтой, хэдэн шататай үндэр бахана.
• Братово сэргэ-дээдэ шобогоргүй набтар бахана.
• Хүбүүн сэргэ — хоёрдохи хүбүүнэйнгээ түрэ хуримай урда табигдажа, нэгэ шататай байгаа.

Зарим аймагуудта мүн лэ хүндэлэбшэ модонуудаар гү, али аргамжаар холбогдоһон хос сэргэ байдаг байгаа, энэнь хоёр отогой холбоо тэмдэглэдэг һэн.

Сэргэ ёһолол ба шүтэлгэдэ

Сэргын бахананууд элдэб ёһололнуудта хэрэглэгдэдэг байгаа. Шэнэ сэргын түрэ хуримай үедэ залуушуулда үреэл хэлэгдэжэ, баханын узуурта эдеэ хоолой сэржэм үргэдэг байгаа.

Хүдөөлүүлгын заншалта ёһололнуудта сэргэдэ наһа барагшын мориие уяха аргатай байгаа, һүүлээрнь амитан эзэниие хүдөөлүүлгын газарта үдэшэдэг һэн.

Нангин газарта (обоо, бариса) сэргэ нютагайнгаа һүнэһэ һүлдэнүүдтэ һүгэдэн мүргэхэ зүйл болоно. Бахананууд дээрэ ёһололой лентэнүүдые — хадаг гү, али залаа уядаг үсөөн бэшэ. Тэдэнэй үнгэнүүд һүлдэ тэмдэгтэ удха шанартай:

• хүхэ-тэнгэри;
• сагаан-арюун сэбэр, сагаан эдеэн;
• ногоон-ажабайдал ба үрэжэл;
• шара-наран, үнэр баян;
• улаан-хүсэн ба засаг.

Заншалнуудай мүнөө үеын байдал

Урдандаа сэргэ айл бүхэнэй хажууда, тэрээнһээ гадна бөөдэ зорюулгын үедэ (шанар ёһолол) тодхогдодог байгаа. Бөөнэрэй хүдөөлүүлһэн газарнуудта ехэ үндэр сэргэ — бурхадай, һүнэһэ һүлдэнүүдэй сэргэдэ тодхогдодог байгаа. Мүн бөөнэрэй булаһан газарта сэргэ шулуун обелиск (бугын шулуун) түхэлөөр тодхогдодог байгаа. Иимэ шулуунуудай эгээл мэдээжэнь-Алтан Сэргэ («Алтан сэргэ») Галуута Нуурай дасанда байдаг.

Моностойн шэлын дабаанда Гэсэрэй бууса. Сэргэ

Зүблэлтэ үедэ сэргэ табилга ба тэрээнтэй холбоотой бөөгэй ёһололнууд ехэнхидээ алдагдаһан байгаа. XX зуун жэлэй һүүлһээ-XXI зуун жэлэй эхинһээ уламжалал аажамаар һэргэжэ байна.

Мүнѳѳдэр ёһололой бахананууд ганса гэрнүүдэй хажууда бэшэ, мүн нангин газарнуудта, дабаануудта, харгынуудта ба һуурин газарнуудта оролгонуудта тодхогдодог. Тэдэ Буряад арадай соёлой танюуһата шэнжын ба заншалта оюун сэдьхэлэй дадал һэргээлгын һүлдэ тэмдэг болоо.

Ёһололой баханануудай эгээл мэдээжэ согсосуудай нэгэн хадаа байгал нуурай Ойхон олтирог дээрэхи сэргэ бүлэг болоно, тэндэ домогой ёһоор арбан гурбан ноён бурхадта зорюулагдаһан бахананууд тодхогдонхой.

Һонин баримтанууд

• 2007 оной сентябрь һарада Москвагай «Коломенское» музей-заповеднигтэ Яхадай Оросой гүрэнэй бүридэлдэ ороһоор 375 жэлэй ойдо зорюулжа, сэргэ гэһэн тэмдэг табигдаа һэн.
• 2009 оной октябрь Һарада Францида яхадай диаспора шампанска хүндыдэ сэргэ тодхоо һэн.
• 2019 ондо сэргэ Литвагай Арадай һуудал байдалай Музейдэ литовцуудые Арктикада намнан гаргаха тухай дурасхаалда тодхогдоо һэн.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Манжигеев И. А. Бурятские шаманистические и дошаманистические термины. — М., 1978.
• Дугаров Д. С. Исторические корни белого шаманства. — М., 1991.
• Путеводитель по Агинскому Бурятскому АО. — М.: Авангард, 2006. — ISBN 5863942126
• А. А. Слепцова Ритуальные столбы сэргэ у якутов и бурят: бытование и функции.