Гэсэр

Гэсэр
Гэсэр (Абай Гэсэр)
Үльгэр домог	Монгол арадуудай домог үльгэр
Нүлөөлэй оршом	дайн
Хүйһэнэй илгаа	эрэ хүн
Эсэгэ	Хурмаста
Адлишаалга	Жамсаран, Гуань-ди
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Абай Гэсэ́р, мүн тиихэдэ Гесе́р (ород хэлэн Гэсэр, монгол хэлэн Гэсэр, хальмагаар Гэсэр-хан) — Монгол ба Түбэд арадуудай үльгэр домогууд соо: тэнгэридэ эльгээгдэһэн дайшалхы баатар — «Тэнгэриин Хүбүүн», «тэнгэриин моритой хүн», «дайнай бурхан» (сэрэгшэдэй сахюусан) ба «хаан-шэлэгдэмэл», газар дэлхэйе мангас — шолмос-мангуусуудһаа сэбэрлэдэг гэжэ баатаршалгата үльгэр эртэ холын сагта буряад арадай дунда мүндэлһэн арадай аман зохёолой эрхим жэшээ болоһон юм. Түбэд, Монгол, Буряад, Сагаан Монгол зэргэ түб Азиин олон арад түмэнэй дотор үргэнөөр дэлгэрһэн үльгэр гээшэ. «Гэсэрые» «Жангар», «Монголой нюуса тобшо» зохёолнуудтай хамта Монголшуудай эртын удха зохёолой гурбан орьёл гэдэг. Тэнгэриһээ бууһан (бүри тодоор хэлэбэл, тэнгэриин «замбуулинай үндэгэнһөө» гараһан) түрүүшын хүн хадаа Гэсэр Буддын шажанай урдахи үедэ (Түбэдэй буддын шажанай), Бон шажанай заншалһаа эхитэй. Зарим монгол хубилбаринууд соо Цотон Гэсэрэй дабхар болоно, тэрэнэй хубилгаануудай нэгэн.

Гэсэр. Улаан-Үдэдэ дурасхаалай хүшөө

.

Бии болоһон сагһаань хойшо олон үндэһэтэндэ тараһан ба одоошье Түбэд, Үбэр Монгол, Хүхэ нуурта хайлагдажа байгаа дэлхэй дээрэхи эгээн ута амиды үльгэр юм. Олон үндэһэтэндэ тараһанайнгаа хубида үндэһэтэн бүриин онсолигые шэнгээһэн олон янзын хубилбаритай. Үүргэнүүдэй адли гү, али Гэсэр гадаада түхэлөөрөө буддын шажанай пантеоной хэдэн дүрэнүүдтэ дүтэ: жэшээнь, дайнай бурхан мэтэ (түб.] «Далха», монгол хэлэн Дайсун-тэнгэри, хальмагаар Дайчин-тэнгэри — мүн.тэнгэри) заримдаа Жамсарантай зэргэсүүлдэг; XVI зуун жэлэй һүүл багһаа Гэсэртэй хитадай домогто дайнай Гуань-ди бурхантай адлишаадаг.

«Тэнгэриин хүбүүн» тухай баатарлиг поэмэ — Г. Н. Потанинай дэлгэрэнгыгээр тайлбарилһаар, Абай Гэсэр хаан хадаа буряадуудай хэлэһээр, бөөгэй домог үльгэртэй танилсаха эрхим хүтэлбэри болоно. Тэнгэриин бурханай ажабайдалай бүтэн үлэһэн зураглалнуудһаа эгээл дэлгэрэнгы зурагуудые үльгэршэн Альфор Васильевһаа XX зуун жэлэй 30-аад онуудта бэшэжэ абаһан юм. "Абай Гэсэр " гэжэ нэрэтэй, 50 мянга гаран шүлэгтэй.

Мүнөө «Гэсэрэй» гурбан гол хубилбаринууд бии: буряад, түбэд, монгол. Үльгэрэй түрүүшын тэмдэглэлнүүд Түбэдтэ бии болоо. Эндэ XI—XII зуун жэлнүүдтэ текстын элдэб аман үгын түхэлнүүд нэгэдхэгдээ. Тиигэжэ «Гэсэрэй» түбэд бэшэмэл түхэл байгуулагдаа һэн. Үльгэрэй монгол текст 1716 ондо Бээжэндэ хэблэгдээ һэн. Гэсэр тухай буряад үльгэр 1930 ондо хэблэгдээ һэн. Нилээд орой бэшэһэн тэмдэглэлтэйшье һаа, энэ эртэ урдын эпосэй буряад хубилбари онсо һонирхол татадаг. Имагтал буряад түхэлнүүд соо (Үбэр байгалай, Үнгын ба эхирэд-булагадай) түб Азиин ниитэ домогой эгээл хуушанай шэнжэнүүд үлэнхэй. «Гэсэрэй» энэ хубилбари хожом бэшэһэн эшэ үндэһэндэнь (XVIII зуун жэлэй эхинэй монгол ксилограф гэхэ мэтэ) түшэглэдэггүй, харин айхабтар хуушанай аман заншалай бэеэ дааһан һалаа болоно.

Гэсэрэй өөрынь гү, али эпическэ үльгэрэй бусад дүрэнүүдэй үзэсхэлэн, баримал дүрэнүүд яһала хомор юм. Юундэб гэхэдэ, Түбэдтэ засаглажа байһан буддын шажанай Гелукпа һургуули энэ үльгэрые буддын шажанай бэшэ үнгэрһэн сагай үлэгдэл гэжэ тоолоод, хододоо муугаар хандадаг байгаа гэжэ тайлбарилагдана. Түбэд, Монгол оронуудһаа олдоһон Гэсэр хаанай дүрэнүүдые хоёр бүлэгтэ хубаажа болохо. Энэ гү, али Үльгэрэй бэшэмэл хубилбариин текстые дахаһан Кесар хаанай (Гэсэрэй) юрэ бусын ажабайдалай дүрэнүүд. Али гэбэл, Гэсэрэй Гуань-ди, манжын дайнай бурхан ба манжын династиие хамгаалагша гэһэн дүрэнүүд болоно ха юм.

Шүтэлгэ

Гэсэриадын зарим удха тайлбариин үлхөөнүүдтэ зорюулагдаһан шажанай зүжэгүүд байгаа. Түбэдтэ ба монгол арадуудай эпическэ поэмэ бэелүүлгэдэ геройн (ба тэрэнэй өөрынь) һүнэһэнэй хабаадаха тухай, дуушантай тэрэнэй онсо холбоон тухай домогууд үргэнөөр дэлгэрһэн байгаа. Шүтөөнэй практикада Гэсэрые хамагые хамгаалха бурхан (олонхи бөөгэй бурхадтал) хадаа сэрэгшэдэй сахюусан, адуу мал хамгаалагша, альбан шүдхэрнүүдэй илагша, зол заяанда хүртэгшэ (тэрэ тоодо агнууриин аза) болодог. Бөөгэй дуудалгануудта Гэсэр заримдаа бурхан гү, али тэнгри гэжэ нэрлэгдэдэг, тэрэниие үүлэн ба манан гэр соо үндэр сагаан уулын орой дээгүүр амидардаг тэнгэриин хүбүүн гэдэг. Гэсэрэй һайндэр — Сагаалган — хабартаа тэмдэглэгдэжэ, дуу наадаар болон һур харбалгаар үнгэргэгдэдэг һэн.

Домогой ёһоор, Камада Гэсэрэй ордон үлэнхэй, тэрээн соонь балкануудай орондо сэрэгшэдэйнь «баатарай һэлмэнүүд, жаданууд» табигданхай: баатаршалгануудайнгаа дүүрэхэдэ, Гэсэр хаан бүхы буу зэбсэгээ эндэ хадагалжа байгаа. Гэсэрэй дуган Улаан-Баатарта, мүн Һасада байдаг.

Буряад хубилбари

Энэ үльгэр олон хоног соо хөөрэгдэдэг байгаа. «Гэсэрые» түүрээгшэд үльгэршэд яһала олон байгаа. Тэдээнэй дунда түүхэдэ үлэһэн үльгэршэд гэбэл, манай тон һайн таниха Аполлон Тороев, мүн баһа Маншууд Имегенов, Пёохон Петров, Папа Тушемилов болон бусад. Үльгэршэдэй «Гэсэрые» хөөрэхэдэ эрдэмтэд, зохёолшод ханамжатайгаар бэшэжэ абадаг һэн. Мүнөө буряадта мэдээжэ «Арадай баатар Гэсэр» гэжэ үльгэр мэдээжэ поэт Николай Гармаевич Дамдинов һурагшадта-эдиршүүлдэ ойлгогдохоор, тобшоор, хуряангыгаар найруулан бэшэһэн байна. Урданай сагта буурал толгойтой гэсэршэ үбгэн зөөлэн олбог дээрэ дабшалжа һуугаад, тодо хонгёо хоолойгоор шагнагшадай зүрхые хүдэлгэн, үльгэр түүрээдэг һэн.

Тэдэнэй хөөрөөгөөр 1900-аад онуудһаа эхилээд, 1940-өөд онууд хүрэтэр, эрдэмтэд ба зохёолшод «Гэсэрые» ханамжатайгаар бэшэжэ абаа. Тэдэ бэшэжэ абтаһан бүлэгүүдые уран зохёолшо Намжил Гармаевич Балдано согсолон нэгэдхээ һэн. Буряад хубилбариин «Гэсэр» согсолборинь түрүүшынхеэ 1959 ондо Улаан-Үдэдэ хэблэгдээ. Иимэ үльгэрнүүд бэшэ арадуудташье бии. Кыргызүүдэй «Манас», хальмагуудай «Жангар» энэ тоодо ороно. Эгээн анхалан 1716 ондо Гэсэр үльгэр монгол хэлээр модон бараар хэблэгдэһэн болоод энээнһээ үмэнэшье олон бэшэмэл эхэнүүд байһан.

Үгын уг гарбал

«Гэсэр» гэжэ үгэ өөрөө «баатар» гэжэ оршуулхаар. Монгол, түүрэг, тунгус хэлэнүүдэй гараһан эртын пралтайн хэлэндэ үндэһэтэй. Гэсэр (Кезер) гэһэн үгэ нэрэ бэшэ, харин арадуудай үмөөрэгшын, газар дайдые хамгаалагшын соло юм.

Гэсэр Бүхэ Бэлигтэ тэнгэриин баатар, Заян Сагаан Тэнгэриин (Хан Хурмасай) хүбүүн, 55 гэгээн тэнгэриин гулваа. Гэрэлтэ, харанхы тэнгэринүүдэй хоорондо замби түбиин зүришэлдөөнүүдэй аймшагтай хойшолонгуудһаа дэлхэйе абархын тула Гэсэр дэлхэй дээрэ түрэлөө олобо. «Гэсэр» үльгэр соо — «һалаанууд» гэжэ нэрэтэй юһэн хуби. Һалаа бүхэндэ Гэсэр баатаршалга гаргажа, нэгэ, үгышье һаа, хэдэн һүрөөтэй дайсадые дарана.

Буряад «Гэсэр» үльгэрые холуур һануулһан амяараа зохёолнууд болохо Гэсэр тухай түбэд болон хитад үльгэрнүүдэй удха үйлэнүүдые багтааһан үльгэрэй олон түхэлнүүд бии. Үшөө нэгэ баримтаар, магад, Гэсэр олон арадуудай һанамжаар, ехэнхидээ тэрэнэй нэрэ «кесарь» гэһэн нэрэ солын иран-согд түхэлтэй болгодог.

Гэсэрэй балшар бага наһан

Үльгэр домогуудай ёһоор, Гэсэр болбол Атай Улаанай бэеын хэһэгүүдһээ бии болоһон мангасхайнуудые диилэхын тула газар дээрэ түрэһэн Хурмаста хаанай дээдын бурханай хүбүүн юм. Нүгѳѳдэ, Гэсэр тухай түбэдэй хубилбариин ёһоор, Лин гүрэн, захирагшагүй байгаа, тэнгэриин эзэнэй гурбан хүбүүдэй нэгэн эльгээгдэһэн байгаа. Тэрэ Лин хотодо Джора гэжэ нэрэтэй олиггүй, нюһатаһан үхибүүн тайжануудай нэгэнэйнь бүлэдэ дахин түрэнэ (хэдэн ондоо хулбаринуудта тэрэ хада һүлдэһөө эхэтэй болодог). Тэрээниие абгань намнана (монгол хэлэн и хальмагаар Цотон, Чотон, буряад хэлэн Сотон, Хара Зутан). Бага наһандаа хүбүүн гайхамшагта бэлиг шадабарияа харуулжа, элдэб шүдхэрнүүдые үгы хэжэ, арюухан нүхэрөө («Рогмо-гоа», «Урмай-гоохон»), Линэй шэрээ, эрдэни зэндэмэниие эзэлхын түлөө морин урилдаанда илалта туйладаг. Тиигээд тэрэ тэнгэриһээ гайхамшагта хүлэгые абажа, үнэн һүр жабхаланта дүрэеэ, Гэсэр гэжэ нэрэеэ олоно (монгол хубилбаринуудта — «10 ороной эзэн, 10 ороной 10 зол усадхагша» гэжэ ехэбшэлэн нэрлэгдэдэг Гэсэр хаан).

Монгол хубилбаринууд соо Гэсэрэй Тамын эзэн Эрлигтэ — «Ахамни минии» гэһэн хандалга һонирхолтой байна (Эрлиг наһа бараһан түрүүшын хүн гэжэ хаража болохо). Үльгэрэй хэдэн баримта түхэлнүүдтэ Гэсэрэй эсэгэ — уулын һүлдэ. Түбэдэй үльгэр домогой үзэл баримталалаар геройн тэнгэриин гарбалтай, мүн дэлхэйн хадатай таарадаг гэжэ нангин уулын бурхантай холбоо тогтоожо абабал, Гэсэрые «түбэй» зонхилогшо (энэнь түбэдэй засаг баригшад тухай уг гарбалай домогуудта таарана), захын захирагшадта эсэргүүсэдэг, тэдэнтэй тэмсэлгэ соёлой геройн соёл болбосоролой ажаябуулгада үнэхөөр таарама. Заримдаа Гэсэр өөрөө — дэлхэйн дүрбэн ороной Нэгэн — Хойто зүгэй засаглагша. Харин Гэсэрэй-Кромой эгээн эртэ урдын хизаарлалга хэбэртэй (али болохо Румһээ-иранай нэрэмжэ Византиин эзэн хаанта гүрэн). Энэдхэг ба буддын шажанай домог түүхын нүлөөн Доро Гэсэрэй эсэгэ Брахма болоно гү, али — ладакх (баруун-түбэдэй) хубилбарта ба бүхы монгол-Индра(монгол хэлэн Хормуста; баруун буряадуудай дунда заримдаа Эсэгэ Малаан тэнгэри бөөгэй бурхан тэрэнэй һуури эзэлдэг).

Гэсэрэй баатаршалга

Хэдэн удха үйлэнүүдэй ёһоор, Гэсэр хитадта ошожо, гайхамшагта мүнгэнэй хүсөөр гүнжые өөртөө оложо, газар дэлхэйн эхэеэ тамаһаа дуудана; хүршэ оронуудай альбан хаашуулые (хойто, урда, зүүн ба баруун зүгтэ) үгы хэнэ, албатадыень өөрынгөө засаг мэдэлдээ оруулна. Монгол үльгэрнүүд соо Гэсэр «шарайголнуудтай» дайнда унаһан баатарнуудые амидыруулна.

Гэсэр хойто зүгэй шолмосые, Лубсанай хүниие эдигшые диилэнэ (мүн монгол хэлэн Лобсага, хальмагаар Лувсарга, буряад хэлэн Лобсоголдой Хара мангадхай), һама сахюусанай туһаламжаар Меза Бумджид (монгол хэлэн Түмэн Джаргалан, баруун буряадууд Түмэн Яргалан; зарим хубилбаринуудаар, тэрэ тоодо монголоор, тэрэ хадаа гэсэрэй шолмосой хулууһан анханай һамган). Меза Бумджид «марталгын ундан» гэжэ геройдо асаржа, тэрэнииень уугаад, хойто зүгтэ үлэнэ.

Дэмы хүшэлһэн Нүхэр Линдэ (Цотон) урбалта хэжэ, лин дээрэ хүршэ «хорынууд» гүрэнһөө добтолдог (монгол хубилбарта — шарайголнууд, хальмаг орондо — Шаргули хаанууд, буряад — шараблин хаанууд), Тэдэнэр Нүхэрөө буляажа абадаг, тиин тэрэ хорой хаашуулай нэгэ Гуркарай һамган болодог (Монголой -Цагаан Гэрэл хаан — 'Сагаан Дүрэтэ Хаан'). Огторгойн оролсолгын ашаар нюдэндэ урма зоригыень унагаагаад, Гэсэр нютагаа яарана. Яяр хүбүүнэй түхэл шарайда (монгол хэлэн Ольджибай) тэрэ хоронууд руу шургана, эльбэ жадхата аргаар Гуркарые алана ба гүрэнөө мэдэлдээ оруулаад, Другмотой Хамта Лин бусана.

Үльгэртэ гол һуури — агта моридто

Монгол туургата арадай аман зохёолдоо гол табан хушуун малай дээжэ — морин эрдэнидэ зорюулдаг байгаа. Морин тухай дурдагдаагүй нэгэшье дуун, таабари, оньһон үгэ, ябаган жороо хэлэлгэ, онтохонууд, домогууд ба үльгэрнүүд байхагүй. Мүнөө Түб Азиин ехэ туулинуудай нэгэн, түбэд, монгол, буряад арадуудай олдохоһоо шухаг морин үльгэр — «Абай Гэсэр хүбүүн» гэһэн шүлэглэмэл (гансал буряадта) зохёолһоо адуунай үнгэ жүһэ тухай хэдэн жэшээнүүдые абажа харабал иимэ байна: Баруунай 55 тэнгэринэрэй унадаг морид тухай хэлэбэл, Хан Хюрмас тэнгэри ара өөдөө бэлшэмэ арбан түмэн адуутай, адуунайнь харуулшан Агсагалдай хара баатар бэлэй. Адуун һүрэгэйнь тоогүй олон байһан тухайнь иигэжэ үльгэрлэгдэнэ «Хара ехэ далайда хашажа асарба, урда ороһон адууниинь уһанай тунгалагые залгиба, хойно ерэһэн адууниинь хайр шулуу долёобо» гэжэ. Тиимэһээ баруунай тэнгэриин баатарнууд адуунай һайние шэлэжэ, агтын түрүүе унажа ябаха аргатай һэн ха.

Хан Хюрмас тэнгэриин ууган хүбүүниинь, һайе асардаг, мууе сарадаг Заса-Мэргэн Хара һалхи хүсэдэг Харсага боро моритой

Үльгэр түүхэ соом дурсагдааша хүлэгүүд буряад-монгол үүлтэрэйл байгаа гээбы. Жүһэ бүриин, үндэһэн үүлтэртэ угаа хөөрхэн мориднай буурай холын домогто сагуудһаа арад олоноймнай түшэг тулга, үнэн нүхэдынь боложо, ажалдашье, дайндашье суг ябалсадаг байна ха юм. Үнгын будагтай шагайнууд мэтэ зүлгэ ногоон дайдаараа урматайгаар таран бэлшэжэ, хүльбэржэ, үүрһэжэ, нюдэнэй хужар, шэхэнэй шэмэг, сэдьхэлэй баяр болон, хэтын хэтэдэ ябаг лэ морин-эрдэни хүлэгүүднай.

Эди шэдиин һургаалда

Николай Константинович Рерихэй бодосто юртэмсын ба оюун сэдьхэлэй таагдашагүй шэнжэнүүдтэ Гэсэрэй дүрэ хадаа хойто Шамбалын ороной шэнэ хубилгаан болохо баатар юм. Тэрэ диилдэшэгүй сэрэгтэй бултанай үнэн зүбые байгуулхаяа ерэхэ. Зэр зэбсэгынь зэбэтэ аянгын годлинууд болохо. Гэсэр мүн лэ хэдэн шэдитэ шэнжэнүүдтэй: сагаан морин, эмээл, таха, һэлмэ, суургатай. Азиин арадуудай үльгэр домогто баатар Гесер хаанай дүрэ Рерихтэнэй гэр бүлын зохёохы баялигта: уран һайханай баялигта болон очеркнуудта, Николай Константиновичай номууд соо, Юрий Николаевичай эрдэмэй ажалнуудта, Елена Ивановнагай хүдэлмэринүүдтэ, Святослав Николаевичай зохёохы ажалда онсо һуури эзэлнэ. Эндэ суглуулагдаһан зарим зохёолнуудай хэһэгүүд бүхы Түб Азида онсо шүтэдэг энэ баатар тухай үлүү мэдэхэдэ туһалха.

Тобшо һургаалнууд

• Хойто Зүгэй үүдэн Гэсэр хаанай мэдэлдэ.

Оршон үеын урлалда

Уран һайханай ном зохёол

• Гэсэрэй нэрэ ба тэрэнэй баатарлиг-эльбэ шэдитэ ореол «Дозорнуудта» С. В. Лукьяненкын хэрэглэгдээ: хэсэгүүдэй дүрэнүүдэй нэгэн, Гесер (Борис Игнатьевич энэл мүн юм) — Сайбар Бусад (Агууехэ), Москвагай һүниин харуулай дарга. Тэрэнэй гол дайсан — Завулон.
• Бене Гессерит (Гессерэй Басагад) — Манна Юртэмсэдэ ниигэмэй, шажанай ба улас түрын бодолгын эмхи (Гранк Гербертын эрдэмэй-фантастическа хэдэн романууд).
• А. Валентиновай «Око силы 1917—1921 гг.» гэһэн гурбалжан ботидо хоёрдохи зэргын рольтой «командир Джор» гэжэ нэрэтэйгээр Гэсэр хаан (Джор-баши) гэһэн юрын эди шэдитэ герой бии.
• Атарай юртэмсэдэ адли нэрэтэй монотеис шажанай бурхан, «Берсерк» гэһэн хаартын нааданай сеттинг болон тэрэнэй удхаар номуудые зохёоһон ба Хамгаалагша сахюусан, Гессер гэһэн нэрын анаграмма мүн.
• Аммиан фон Бекэй «Гунны» гурбалжан роман соо Сэрэгэй сэрэгшэдэй сахюусан Гэссер хаан тухай дурдалга боложо, Тэдэниие Тенгри Мүнхэ Тэнгэриин уудамда угтадаг
• Глория Му «Игра в Джарт» гэжэ новеллэ «Аятори» гэжэ ном соо буряад үльгэр дээрэ үндэһэлнэ. Нюсха (Нюсха-Муу) гэжэ нэрлэгдэһэн гол герой барлаг болгогдоһон холын оронуудһаа гэртээ бусажа ерэхэдээ, бөөгэй гарһаа шэдитэ гарууди шубуун (унаагай шубуун бурхад) абажа, найдуулһан бэри бэдэржэ, Зүүлжээ шэглэн ошоно.

Уран зурагай урлалда

• Гэсэрэй дүрэдэ Николай Рерихэй «Гесер-хан» гэһэн зураг зорюулагданхай, мүн тиихэдэ «Гэсэр хаанай һэлмэ».
• Буряадай мэдээжэ уран зураашан Александра Сахаровская «Гэсэр» (1960—1962) гэһэн буряад үльгэр домогто зураг иллюстрацинууд хэһэн байна.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

ород хэлэн дээрэ

• Дугаров Б. С. Культ горы Хормуста в Бурятии // Этнографическое обозрение. — 2005. — № 4. — С. 103—110. Архивировано из первоисточника 10 март 2016.
• Неклюдов С. Ю., Тумурцерен Ж. Монгольские сказания о Гесере. Новые записи. — М.: Наука, 1982. — 373 с.
• Чагдуров С. Ш. Поэтика Гэсэриады / М-во культуры Респ. Бурятия. — Иркутск: Изд-во Иркут. ун-та, 1993. — 368 с.
• Чагдуров С. Ш. Происхождение Гэсэриады. Опыт сравнительно-исторического исследования древнего словарного фонда / Акад. наук СССР. Сиб. отд-ние. Бурят. фил. Бурят. ин-т обществ наук. — Новосибирск: Наука. Сиб. отд-ние, 1980. — 272 с.
• Чагдуров С. Ш. Стихосложение Гэсэриады / Акад наук СССР. Сиб. отд-ние. Бурят. фил. Ин-т обществ. наук. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — 127 с.
• Лукьяненко, С. В. Вселенная «Дозоров», 1991.

бусад хэлэнүүдээр

• Неклюдов, Сергей Юрьевич|Nekljudov, S.Ju. Mongolische Erzählungen über Geser. Neue Aufzeichnungen (mit Ž. Tömörceren). Wiesbaden, 1985; рец. Gy.Kara in: Acta Orientalia Hung., T. XL (2-3), Budapest, 1986, p. 339—341;
• Ядамбатын Баатар. Бээжин барын Гэсэр. (The Mongolian woodblock printing of the Geser in Beijing). «Баатар ном». том 6. На монгольском языке. Сан Франциско, 2016. 388 сс. ISBN 978-1-5309-1393-0, ISBN 1-5309-1393-4
• Ядамбатын Баатар. Гэсэр хааны тууж (The Geser epic). «Баатар ном». том 7. На монгольском языке. Сан Франциско. 2016. сс 264. ISBN 978-1-5348-1229-1, ISBN 1-5348-1229-6
• Ядамбатын Баатар. Гэсэрийн туужийн судалгаа. (Literary research on the Geser epic. «Баатар ном». том 8. На монгольском языке. Сан Франциско. 2016. ISBN 978-1-5306-9159-3, ISBN 1-5306-9159-1

Ссылкэнүүд

• Персонаж монгольского эпоса (ород хэлэн). gorky.media.
• Работы А. Л. Барковой (ород хэлэн). mith.ru.