Сурхарбаан
| Сурхарбаан | |
|---|---|
 | |
| Түхэл | Арадай һайндэр |
| Удха | соёлой заншалнуудые сахин хамгаалга ба дэлгэрүүлгэ |
| Тэмдэглэгдэнэ | буряадууд, монголшууд ба бусад. |
| Хаһаһаа | июль һарын түрүүшын амаралтын үдэртэ |
| Хүрэтэр | июль |
| Холбоотой | байгаалиие хүндэлжэ, сэрэгэй бэлиг шадабариие харуулжа |
 РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл | |
Сурхарбаан (ород хэлэн Сурхарбан, монгол хэлэн Эрын гурбан наадан — монголһоо оршуулга — «три игры мужей») — тамирай мүрысөөнүүдтэ, байгаалиие хүндэлэлгэдэ ба сэрэгэй бэлиг шадабари харуулалгада зорюулагдаһан буряадуудай үндэһэн заншалта һайндэр. Тус һайндэр жэл бүри зунай эхиндэ, юрэнхыдөө июлиин түрүүшын гарагай нэгэндэ үнгэргэгдэдэг, һур харбалгаар, буряад барилдаагаар болон мори урилдаагаар мүрысөөнүүдые оруулдаг. Сурхарбан хадаа буряад арадай заншалта соёлой эгээл шухала зүйлнүүдэй нэгэн болоно[1].
Этимологи
«Сурхарбан» гэһэн нэрэ буряад үгэнүүдһээ гарбалтай «сур-һур» — сагаалса ба харбаан — мүрысөөн гү, али буудалга. Тиигэжэ нэрыень сэхэ оршуулбал, «сагаалса буудалга» гэһэн удхатай болоно.
Сагаалса (һур) хадаа газарта шаагдаһан, арһан бүһөөр орёогдоһон модон гадаһан байгаа. Тэрээндэ мүрысөөндэ хабаадагшад һур харбадаг байгаа.
Энэ һайндэр мүн лэ монгол хэлэнһээ «Эрын гурбан наадан» гэжэ оршуулагдадаг. «Эрын гурбан наадан» гэжэ нэрэтэйгээр мэдээжэ. Энэ нэрэ мүрысөөнэй гурбан гол янзануудтай холбоотой:
- һур харбалга;
- үндэһэн барилдаан;
- мори урилдаан[1].
Түүхэ
Сурхарбаанай эхин эртэ урда сагта гаража, нүүдэлшэ монгол арадуудай ёһо заншалтай холбоотой. Анхандаа энэ һайндэр ёһололой шэнжэтэй байжа, газар дэлхэйн, байгаалиин һүнэһэ һүлдэнүүдые хүндэлэлгэтэй холбоотой байгаа.
Мүрысөөнэй эхилтэр ёһололой үйлэнүүд үнгэргэгдэдэг байгаа: ажаһуугшад нангин хаданууд дээрэ гаража, һайн байдал, үрэжэлгэ эрижэ, нютагай (обоогой) һүнэһэдтэ үргэл хэдэг һэн.
Хожомынь Сурхарбан нэгэ янзын сэрэгэй харалгын удха шанартай болоо һэн. Һайндэртэ элдэб отогуудай, отогуудай түлөөлэгшэд сугларжа, эрхим сэрэгшэдые элирүүлдэг һэн. Отог бүхэн өөрынгөө эгээл шанга барилдаашадые (баатарнуудые), мэргэн харбагшадые (мэргэнүүдые) болон эрхим мори урилдаашадые табидаг байгаа.
Урилдаан ганса зугаасуулга бэшэ, мүн сэрэгшэдые бэлдэхэ арга боложо үгэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ номо һаадаг эзэлэлгэ, бүхэ барилдаан болон мори уналга нүүдэл сэрэгшын гол шадабари гэжэ тоологдодог һэн[2].
- Уг гарбал тухай домог
Эртэ урдын монгол домог һайндэрэй уг гарбалтай холбоотой. Домогой ёһоор, нэгэтэ тэнгэридэ гурбан наран бии боложо, газар дээрэ ехэ халуун ерэбэ. Тарбаган гэжэ мэргэн хүн зониие абарха гэжэ шиидээд, үлүү нарые годлёор унагааха гэжэ оролдобошье, алдажархиба.
Урагшагүйдэһэндөө эшэжэ, эрхы хургануудаа таһа сабшаад, тарбаган болоод, газар доро байхаяа ябашоо һэн. Энэ үйлэ хэрэгэй дурасхаалда хүнүүд һур харбалгаар мүрысөө эмхидхэжэ, байгаали дэлхэй дээрэ гурбан нара эльгээхэгүйе гуйжа эхилээ[2].
Гол мүрысөөнүүд
Һур харбалгаһаа гадна буряад барилдаагаар болон мори урилдаагаар мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг. Һайндэрэй үедэ «ёохор» гэһэн үндэһэн хатар гүйсэдхэгдэнэ.
Харбалгын газарта тэгшэ газар шэлэжэ, бэе бэедээ туласа «һурнуудые» — арһаар бүригдэһэн нооһоной монсог табина. Олон сагаалсануудые сохиһон хүн илагша гэжэ тоологдодог. 30 номо, 20 номоной зайһаа харбалга ябуулагдана. Үндэһэн буряад харбалгын номо 160-аад см утатай.
Харбалгын һүүлээр (али тэдэнтэй зэргэ — томо мүрысөөнүүдтэ) баатарнуудай (барилдаашадай) мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг. Хори болон агын буряадуудай барилдаанай дүрим илгаатай. Хориинхидта барилдаанда гар хүрэһэн гү, али газарай үбдэг хүрэһэн хүн шүүгдэһэн гэжэ тоологдодог — тулгын ямаршье гурбан сэгтэ бододог. Агынхидай мэеэрхэлдэгшэ дала руунь унагааха хэрэгтэй. Агынхид барилдаанай үедэ барилдадаг кушагууд дээрэ тэмсэдэг. Барилдаанай хоёр һургуулида добтологшо барилдаашанда өөрөөшье хүл дээрээ тогтохо хэрэгтэй. Шэгнүүрнүүд байдаггүй. Илагша «бүргэдэй хатар» гүйсэдхэжэ, гар дээрээ абаашадаг амиды хони шагналда хүртэнэ, харин мүнөө үедэ шангууд багахан һүрэгтэ, авто-унаадашье хүрэжэ болохо. Мүрысөөнэй эсэстэ эрхим баатар бүхы дуратайшуулые мүрысөөндэ дуудадаг — ондоогоор хэлэбэл, эсэһэн хойноо нэрэ зэргэеэ баталжа, нэмэлтэ тулалдаа хэжэ шадаха байһанаа харуулха.
Мори урилдаан 3-4 модоной зайда үнгэргэгдэнэ. Һайндэрһөө хэдэн долоон хоног урид моридые зорюута мори урилдаанда бэлдэдэг, энэ ладильщигууд (олон дүршэл ехэтэй мори урилдаа һайн мэдэдэг хүнүүд, хододоо шахуу — урид хабаадагшад ба мүрысөөнүүдтэ илагшад) эрхилдэг. Мори унаашад (хүлэг) наһанай хизаарлалтанууд үгышье һаа, тааража һуугшадта байдаг эдиршүүл байдаг. Һайн моришо хүн хазаараа доошонь буулгажа, хоёр ташуураараа морёо тууна. Түгэсхэлэй шатада тусхай хүнүүд моридые баридаг. Урилдаанай һүүлээр илагша мориндо магтаал соло дуудагдана.
Заншалнууд ба ёһололнууд
Сурхарбан олон тоото соёлой ба ёһололой зүйлнүүдтэй байдаг.
Эхэнэрнүүд һайндэрэй үндэһэн хубсаһа, гоёолтонуудые үмдэдэг, эрэшүүл гоёогдоһон номо годли, хутага, мориной тоног харуулдаг. Һайндэртэ арадай дуунууд гүйсэдхэгдэнэ, нааданууд болон хатарнууд үнгэрнэ.
Арад зоной нэгэдэл, хүнэй байгаалитай холбоо һүлдэлһэн ёохор гэһэн дүхэриг хатар онсо һуури эзэлдэг. Хатар үдэшэ гүйсэдхэгдэжэ, наранай гаратар үргэлжэлнэ[3].
- Мүнөө үеын баяр
Мүнөө сагта Сурхарбан арадай гол һайндэрнүүдэй нэгэн болоно Буряад уласта. Тэрэ нютаг можын бүхы аймагуудта үнгэргэгдэдэг, һүүлээрнь Улаан-Үдэдэ уласай һайндэр үнгэрдэг.
- Заншалта мүрысөөнүүдһээ гадна программада ороно:
- арадай аман зохёолой бүлгэмүүдэй тоглолто;
- үндэһэн хубсаһа харуулалга;
- арадай нааданууд болон яармагууд.
Сурхарбан олон тоото харагшадые, аяншалагшадые һонирхуулжа, буряад арадай соёлой уг баялиг сахин хамгаалха шухала һүлдэ тэмдэг гэжэ тоологдодог[3].
Галерей
Буряад барилдаан
Буряад номо һуршаар харбалга. Бальжинима Цыремпилов
Мори урилдаан
Урлалда
- Олег Медведевэй «Поезд на Сурхарбан» гэһэн дуунда энэ һайндэр дэмы ажаһууһан наһанай метафорическа түгэсхэл мэтээр үзэгдэнэ; наһа бараһан талын хүн бүхэниие тэнгэреэр хэтэ мүнхэдөө ниидэжэ ябаһан эди шэдитэ поезд тиишэнь асарна.
Ажаглалтанууд
- ↑ 1 2 Сурхарбан: древний бурятский праздник. Большая Азия. Дата обращения: 25 февраль 2026.
- ↑ 1 2 Иcтopия Cypxapбaнa. Kaк coздaвaлcя нaциoнaльный пpaздник (ород хэлэн). arigus.tv. Дата обращения: 25 февраль 2026.
- ↑ 1 2 Праздник молодости и силы (ород хэлэн). ogirk.ru. Дата обращения: 22 февраль 2026.
Ном зохёол
- Г. Ц. Цыбиков «Избранные труды». Наука, 1991 ISBN 5020296260
- Р. А. Шерхунаев «Певцов благородное племя». Восточно-Сибирское книжное издательство 1977
- Л. В. Былеева, В. М. Григорьев «Игры народов СССР», Изд-во Физическая культура и спорт. 1985.
- Д. Д. Лубсанов, «Очерки истории культуры Бурятии». Бурятское книжное издательство. 1972
- Семенов В. Г., Киселев В. Я., Калмыков С. В. «Физическая культура и спорт в Восточном Забайкалье (1900-41 гг.): Учебное пособие.» — Улан-Удэ, 2001.