Баунтын эвенк аймаг
 |
Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган. Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования. Объявление размещено 10.12.2025 и не должно присутствовать на странице более двух суток. Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}} |
| аймаг (үндэһэтэнэй) нютагай засагай аймаг | |||||
| Баунтын эвенк аймаг | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ород хэлэн Баунтовский эвенкийский район | |||||
 | |||||
|
|||||
| 54°40′00″ с. ш. 114°30′00″ в. д.GЯO | |||||
| Гүрэн |
 Орос гүрэн |
||||
| Ородог |
 Буряад Уласай |
||||
| Орууланхай | нютагай засагай 9 байгууламжануудые | ||||
| Захиргаанай түб | Багдарин тосхон | ||||
| Нютагай засагай аймагай толгойлогшо | Ковалёв Николай Петрович | ||||
| Түүхэ ба газар зүй | |||||
| Байгуулагдаһан hара үдэр | 1925 | ||||
| Талмай |
66 816[1]
|
||||
| Үндэр | |||||
| • Эгээн ехэ | 2700 м | ||||
| • Дунда | 915 м | ||||
| • Эгээн бага | 903 м | ||||
| Сагай бүһэ | Эрхүү саг|MSK+5 (UTC+8, зунай саг UTC+9) | ||||
| Ажаһуугшад | |||||
| Ажаһуугшад |
↘8252[2] чел. (2021)
|
||||
| Үдхэн байрладаг | 0,13 чел./км² | ||||
| Үндэһэтэд |
ородууд - 76,8 %, буряадууд - 14,7 %, эвенкнүүд - 5,4 % |
||||
| Шажан мүргэлэй | үнэн алдартан, бөө мүргэлтэн, будын шажантан | ||||
| Албан ёһоной хэлэнүүд | ород, буряад, эвенк | ||||
| Тоогой адлидхагшанууд | |||||
| ОКАТО | 81 206 | ||||
| ОКТМО | 81 606 | ||||
| Телефонай томьёо | 30153 | ||||
|
|
|||||
| Официальный сайт | |||||
.svg) |
|||||
 РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл | |||||
Баунтын эвенк аймаг (ород хэлэн Ба́унтовский эвенки́йский райо́н) — Оросой Холбоото уласай Буряад Уласай бүридэлдэ оршодог захиргаанай-дэбисхэрэй хэсэг ба нютагай засагай байгууламжа (нютагай засагай аймаг).
Үндэһэтэнэй аймагай зэргэтэй.
Захиргаанай түб — Багдарин.
Дэбисхэрэй тайлбари
Баунтын эвенк аймаг-66 816 км2 талмайтай, Буряадай эгээл томо аймаг, уласай табанай нэгэ хубиие шахуу эзэлнэ. Хойто Зүгтэ Хойто-Байгалай ба Муяын, баруун зүгтэ — Хурамхаанай ба Баргажанай, баруун урда зүгтэ — Байгал шадарай ба Хориин, Урда зүгтэ — Буряадай Яруунын аймагуудтай хилэлдэг, зүүн зүгтэ Үбэр-Байгалай хизаартай хилэ гарадаг.
Газар зүй
Аймагай ехэнхи нютаг дэбисхэр Витимэй үндэрлигэй дотор оршохо болоод тэгшэрһэн, налуу долгито гадаргуунь Витим мүрэнэй һаба газарай гүн, үргэн голнуудай хүндыгөөр хубаагдаһан. Уһанай хахалбаринуудай абсолютна тэмдэгүүд 1500—1800 м хүрэдэг, хүндын оёорһоо харисангы үлүү гаралга дунда зэргээр 400—700 м болодог.
Баруун зүгтэ Икадай шэлэ тобойно. Зүүн-хойто зүгтэ Ехэ Хаптон, Бага Хаптон шэлэнүүдһээ зүүн-хойшоо Витим мүрэн хүрэтэр нэмжыдэг Бабанта ууланууд оршодог. Аймагай баруун-хойто зүгтэ Урда Муяын шэлэ һунана. Ципиканай хадануудай ба Урда Муяын шэлын хоорондо Баунтын хотогор хэбтэнэ, тэрээгээр Ципа мүрэн урдадаг, мүн Баунт нуур эндэ байдаг, тэрэнэй нэрээр аймаг нэрлэгдэнхэй. Үдэрэй нюруугай тобогор газарта курумууд үргэнөөр харуулагданхай.
Уларил
Баунтын эвенк аймаг холын Хойто зүгэй аймагуудтай сасуулагданхай.
Уларил-эрид түби газарай, ута шэрүүн үбэл ба богони халуун зунтай, үдэр бүриин ба хаһын халуун хүйтэнэй эрид хубилалтатай. Агаарай хамагай ехэ температура, 7 һарада-плюс 35 C°, эгээн бага, 1 һарада — хаһахада 51 C°. Агаарай шииг нойтоной жэлэй дундажа хэмжээ 360—410 мм болоод, ган жэлнүүдтэ 200 мм — һээ 500 мм хүрэтэр бороотой. Тэдэнэй эгээн ехэ тоо зунай һарануудта ба намарай эхиндэ тудана, унжагайрһан хура бороогой ороходо, заримдаа сүйд аюулта үернүүд тохёолдодог.
Дэбисхэрэй гол хубинь далайн нюрууһаа 900 метрһээ дээшэ үндэртэ оршодог. Тогтууритай хүйтэнэй үргэлжэлэл — 163—183 үдэр. Саһан хушалта бүридэлгэ октябриин һүүл багаар — ноябриин эхеэр, хайлалга — апрелиин эхеэр эхилдэг. Эгээл үндэр ехэ саһан февраль-март һарануудта хүрэдэг.
Аймагай уларилай онсо шэнжэнүүд доодо хилэнь 100—250 м гүнзэгыдэ оршодог олон жэлэй сэбдэг газарай хаа — хаанагүй хүгжэһэнһөө шалтагаална. эдэбхитэй дабхарай гүн 2 м хүрэнэ, ташалангуудай, ургамалай хушалтын ба хүрьһэнэй бүридэлэй үзэсхэлэнһөө дулдыдажа, тэрэ үргэн хэм соо хубилна-нээлтэтэй газарнуудта ба урда ташалангуудта газар үндэһэн шулуунууд хүрэтэр хайладаг, харин хойто ташалангуудта ба хүсэтэй хүрьһэнэй — ургамалай хушалтаар ба бургааһанай ургамалнуудаар хушагдаһан хүндынүүдтэ—оройдоол 0.5 хүрэтэр-1 м.
Ургамалай ба амитанай аймаг
Аймагай газар дайда хада тайгын газарай нюруугаараа тодорхойлогдоно, модоной ургамалнуудаар хушагданхай, тэдэнэй дунда шэнэһэн эзэрхэһэн байдал эзэлнэ. Урда ташалангуудта, хүндыдэ хуһан, уляаһан, үшөөһэн, ерник дайралдадаг. Хадануудай эгсэ ташалангуудта ой модон шэнгэржэ, 1300—1500 м тухай абсолютна тэмдэгүүдһээ эхилээд, ой модон хушын стланигаар һэлгэгдэдэг, гол түлэб 1500 м үндэрһөө һарьдагууд эхилдэг] ехэнхидээ хагаар хушагдаһан курумуудтай.
Аймагай амитадай аймаг Баруун-Хойто Үбэр Байгалай бүхы хадата-тайгын зуруудта жиирэй адли юм. Һүн тэжээлтэн амитадһаа баабгай, хандагай, буга, хойто буга, гүрөөһэн, хүдэри, бодон гахай, шоно, шэлүүһэн бии. Үһэ нооһото ангуудһаа үнэгэн, булган, хүсэнэг, хэрмэн. Шубуудһаа — һойр, хура, хүдүү, туйлай торхируу гэхэ мэтэ. Уһан соо ленок, хадарин, гутаар гэхэ мэтэ ажамидардаг.
Түүхэ
Буряад-Монголой АССР-эй Баунтын аймаг 1925 оной октябриин 3-да байгуулагдаа.
1977 оной октябрь һарада Буряадай АССР-эй Баунтын аймак Баунтын аймаг гэжэ шэнээр нэрлэгдээ.
1989 оной июлиин 20-до Таксимо, Тоннельный болон Северомуйск гэһэн хүдэлмэришэдэй тосхонууд Баунтын аймагһаа Муяын аймаг руу дамжуулагдаа.
1989 оной ноябриин 23-Да Витимэй сомоной зүблэл Яруунын аймагһаа Баунтын аймаг дамжуулагдаа.
Буряад Уласай Верховно Соведэй 1992 оной октябриин 29-нэй № 271-XII тогтоолоор Баунтын аймаг Буряад Уласай Баунтын эвенк аймаг болгогдоо[3].
Ажаһуугшад
| 1939[4] | 1959[4] | 1960[4] | 1961[4] | 1962[4] | 1963[4] | 1964[4] | 1965[4] | 1966[4] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 21 900 | ↘11 700 | ↘11 500 | ↗11 700 | ↗12 000 | ↘11 900 | ↘11 700 | →11 700 | ↘11 300 |
| 1967[4] | 1968[4] | 1969[4] | 1970[4] | 1971[4] | 1972[4] | 1973[4] | 1974[4] | 1975[4] |
| ↘10 900 | →10 900 | ↗11 000 | ↗11 600 | ↗11 900 | ↗12 300 | ↘11 800 | ↘11 200 | ↘11 100 |
| 1976[4] | 1977[4] | 1978[4] | 1979[4] | 1980[4] | 1981[4] | 1982[4] | 1983[4] | 1984[4] |
| →11 100 | ↗11 200 | ↗11 500 | ↗12 200 | ↗12 600 | ↗13 000 | ↗14 900 | ↗17 500 | ↗19 000 |
| 1985[4] | 1986[4] | 1987[4] | 1988[4] | 1989[4] | 1990[4] | 1991[4] | 1992[4] | 1993[4] |
| ↗20 200 | ↗21 900 | ↗23 200 | ↗25 200 | ↗26 700 | ↘13 400 | →13 400 | ↘13 200 | ↘12 900 |
| 1994[4] | 1995[4] | 1996[4] | 1997[4] | 1998[4] | 1999[4] | 2000[4] | 2001[4] | 2002[5] |
| ↘12 800 | ↘12 600 | ↘12 300 | ↘12 100 | ↘11 900 | ↘11 600 | ↘11 400 | ↘11 100 | ↘10 873 |
| 2003[4] | 2004[4] | 2005[4] | 2006[4] | 2007[4] | 2008[4] | 2009[4] | 2010[6] | 2011[7] |
| ↗10 900 | ↘10 700 | →10 700 | ↘10 500 | ↘10 400 | ↘10 200 | ↘10 100 | ↘9667 | ↘9591 |
| 2012[8] | 2013[9] | 2014[7] | 2015[10] | 2016[11] | 2017[12] | 2018[13] | 2019[14] | 2020[15] |
| ↘9389 | ↘9161 | ↘9001 | ↘8808 | ↘8766 | ↘8743 | ↘8636 | ↘8556 | ↘8454 |
| 2021[2] | ||||||||
| ↘8252 |
Оросой Эдэй Засагай Хүгжэлтын Яаманай уридшалһан мэдээнэй ёһоор, хүн зоной тоо бүридүүлэгдэхэ[16]:
- 2024 ондо — 8,78 мянган хүн.
- 2035 ондо — 8,94 мянган хүн.
- Үндэһэтэнэй бүридэл
ородууд — 76,8 %, буряадууд — 14,7 %, эвенкнүүд — 5,4 %, бусад яһатан — 3,1 %.
Газар дэбисхэрэй байгууламжа
Баунтын аймаг 9 сомоной зүблэлдэ засаг захиргаанай нютаг дэбисхэрэй нэгэжэ боложо хубаагданхай[17][18].
Нютагай засагай аймагта сомонуудай зэргэтэй 8 нютагай засагай байгууламжанууд ородог. Тэдэнэр сельсоведүүдтэ таарана[19].
| № | Хүдөөгэй һуурин | Захиргаанай түб | Тоо нютаг һуурингууд | Ажаһуугшад (хүн) | Талмай (км²) | Захиргаанай- газар дэбисхэрэй единица |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Амалатск | тосхон Монгой | 4 | ↗165[2] | 35,74[1] | Амалатын сомоной зүблэл |
| 2 | Багдаринай | тосхон Багдарин | 3 | ↗5828[2] | 77,41[1] | Багдаринай сомоной зүблэл |
| 3 | Витимканск | тосхон Варваринскын | 2 | ↘116[2] | 55,65[1] | Витимканскын сомоной зүблэл |
| 4 | Витимск | һуурин Романовка | 1 | ↘1149[2] | 68,39[1] | Витимскын сомоной зүблэл |
| 5 | Севернэ | тосхон Севернэ | 3 | ↘274[2] | 67,52[1] | Севернэ сомоной зүблэл |
| 6 | Уакитск | посёлок Уакит | 3 | ↘279[2] | 78,57[1] | Уакитский сельсовет |
| 7 | Усойскын эвенкын | тосхон Россошино | 1 | ↘211[2] | 16,44[1] | Усойскын эвенкын сомоной зүблэл |
| 8 | «Усть-Джилиндын эвенкын» | тосхон Усть-Джилинда | 2 | ↘230[2] | 57,84[1] | Усть-Джилиндын эвенкын сомоной зүблэл |
| Ципиканск | тосхон Ципикан | 5 | ↘120[12] | 39,34[1] | Ципиканскын сомоной зүблэл |
2017 ондо Ципиканское гэһэн һомон болюулагдажа, Багдаринское гэһэн сомонтой нэгэдүүлэгдэһэн байна[20].
Нютаг һуурингууд
Баунтын эвенк аймагта хорин дүрбэн һуурингууд оршодог.
| Аймагай нютаг һуурингуудай тоолбори | ||||
|---|---|---|---|---|
| № | Нютаг һуурингууд | Түхэл | Ажаһуугшад | Нютагай засагай байгууламжа |
| 1 | Багдарин | тосхон | ↘4525[2] | Багдаринай хүдөөгэй һуурин |
| 2 | Байса | тосхон | →0[21] | Амалатскын хүдөөгэй һуурин |
| 3 | Баунта | тосхон | ↘33[21] | |
| 4 | Бусани | тосхон | ↘35[21] | |
| 5 | Окунево | тосхон | ↘6[21] | |
| 6 | Троицкын | тосхон | ↘13[21] | |
| 7 | Бага Амалат | тосхон | ↘122[21] | |
| 8 | Уакит | тосхон | ↘415[21] | |
| 9 | Дээдэ Ципикан | тосхон | →0[21] | |
| 10 | Курорт Баунт | тосхон | ↘39[21] | |
| 11 | Россошино | тосхон | ↘211[2] | |
| 12 | Монгой | тосхон | ↘205[21] | |
| 13 | Торм | тосхон | →0[21] | |
| 14 | Усть-Джилинда | тосхон | ↘307[21] | |
| 15 | Варваринск | тосхон | ↘162[21] | |
| 16 | Усть-Антосе | тосхон | ↘4[21] | |
| 17 | Ципикан | тосхон | ↘69[21] | |
| 18 | Севернэ | тосхон | ↘409[21] | |
| Маловский | тосхон | ↘1508[21] | ||
| Уя | тос | ↗3[21] | ||
| 19 | Бугунда | тосхон | ↘20[21] | |
| 20 | Карафтит | тосхон | ↘4[21] | |
| 21 | Кыджимит | тосхон | ↘0[21] | |
| 22 | Романовка | һуурин | ↘1164[15] | |
| 23 | ||||
Түүхын, соёлой ба байгаалиин үзэсхэлэнгүүд
А. Г. Поздняковай нэрэмжэтэ Буряадай Хойто зүгэй арадуудай Музей
Онсо шэнжээрээ Сибирь болон Алас Дурна зүгэй бүһэлүүртэ ори ганса болодог Буряадай Хойто зүгэй арадуудай музей Оросой Холбоото Уласай музейнүүдэй реестртэ оруулагданхай. Мүнөө үедэ үзэсхэлэнгэй талмайн диилэнхи хубинь эвенк арадай түүхэ, этнографи үгтэжэ, эдэй болон оюун ухаанай соёлыень элирүүлнэ. Музей сэдэбтэ үзэсхэлэнгэй танхимуудтай: «Аймагай байгаалиин баялигууд», «Эвенк соёл», «алта олзоборилгын үйлэдбэриин түүхэ», «Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайн» Дурасхаалай булан, үзэсхэлэнгэй танхим, «Эвенк бууса» (нээмэл огторгой доро үзэсхэлэн) гэһэн павильон-диорама, эвенкнүүдэй шүтөөнэй ёһололнуудай талмай (нээмэл огторгой доро үзэсхэлэн). Музейн дэргэдэ геологиин музей филиал боложо нээгдэнхэй, тэндэ ганса аймагай ба уласай бэшэ, мүн Орос гүрэнэй бусад регионуудай ашагта малтамалнуудай жэшээнүүдэй шухаг суглуулбаринууд суглуулагданхай.
Музейн түүхэ:
1981 он, мартын 25-Да Буряадай АССР-эй Арадай һунгамалнуудай Баунтын аймагай зүблэлэй гүйсэдхэхы хороон Багдарин тосхондо түүхын болон хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей ниитэ эхин дээрэ байгуулха тухай шиидхэбэри абаһан байна.
1981 он, Октябриин 5-Буряадай АССР-эй соёлой сайд Д. З. Жалсараевай 144-дэхи дугаарай Захиралтаар тэрэ «Буряадай Хойто зүгэй арадуудай музей» гэжэ нэрэтэй болоно.
1981 он, Ноябриин 5-музейн нээлгэн. Түрүүшын захиралаар (1985 он болотор эмхидхэгшээр) А. Г. Поздняков томилогдоо.
1985 он, Ноябриин 18-РСФСР-эй соёлой яаман музейдэ ажалшадай болон залуушуулай коммунис хүмүүжүүлгын талаар эдэбхитэй ажалай ба музейн хэрэг хүгжөөлгэдэ горитой хубитаяа оруулһанай түлөө «Арадай» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэ олгогдоо. 329-дэхи гэршэлгэ, Москва хото, сайдай орлогшо А. И. Шкурко.
1989 он — Музей гүрэнэй боложо-музейнүүдэй нэгэдэлэй һалбари болоо. Тэрэнэй бүридэлдэ 5 штатна хэсэг оруулагдана.
1991 он — Музейн үзэмжын зүйлнүүд дүүрэн һэльбэн шэнэлэлгэ бэелүүлэгдээ, музейн талмай хоёр дахин дээшэлээ.
1992 он — Музейн Захиралаар Владимир Николаевич Козулин томилогдоо.
1993 он — Музей Орос гүрэнэй Музейнүүдэй реестртэ оруулагданхай.
1994 `-1995 онууд`. — Музейн үүсхэлээр Багдаринай эвенк интернат-һургуулиин һурагшадта факультатив > O>O> эвенк арадай түүхээр ажал эмхидхэгдээ.
1998, 1999, 2001 онууд — Хитадай Арадай Уласай Үбэр Монголой Хушуунай эвенкнүүдэй музей ошолго.
2005 онһоо Буряадай Хойто зүгэй арадуудай музей «А. Г. Поздняковай нэрэмжэтэ Буряадай Хойто зүгэй арадуудай Музей» гэһэн шэнэ нэрэтэй болоно.
Музей гол жасын 400-гаад экспонадуудтай, үзэсхэлэнгэй хизаарлагдамал талмайтай ажалаа эхилээ. Түрүүшын арбан жэлэй туршада тэрээндэ нэмэлтэ хоёр залгалаагай ашаар музейн талмай хоёр дахин ехэ болоо. 1991 ондо реэкспозици үнгэргэгдэжэ, эрдэмэй-үндэһэ баримтатай түсэбөөр үзэсхэлэнгүүд шэмэглэгдээ: «Эвенк соёл», «Аймагай байгаалин баялиг», «Алта олзоборилгын үйлэдбэриин түүхэ», «Эсэгэ Ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн» гэһэн дурасхаалай булан, мүн үзэсхэлэнгэй багахан танхим шэмэглэгдээ.
Эвенкнүүдэй һуудал байдалай ба ажахын ажал ябуулгын бүри дүүрэн зураг байгуулхын тула музейдэ өөрөө шэмэглэгдээ: «Эвенк бууса» диорама, найруулганууд: «Бөө» ба «Эвенк агнууриин хэрэгсэлнүүдтэ». Нэгэ бага хожом музейн хажууда, нээмэл огторгой доро, эвенк ангуушанай гэр бүлын байра байдал харуулһан хоёр урса гэртэй «Эвенк бууса» гэһэн павильон-диорама шэмэглэгдээ һэн. Хажуугаарнь «Сингкелаун» гэһэн һайндэрэй үедэ бөөгэй урса гэр, бөөгэй бөөлэлгэнүүд табигдаһан шүтөөнэй ёһололнуудай талмай түхеэрэгдэнхэй. Энээнэй ашаар музейдэ ерэгшэд эвенкнүүдэй — аймагай үндэһэн хүн зоной эд зөөриин ба оюун ухаанай соёл тухай бүри дүүрэн мэдэсэ ойлгомжотой болоно.
«Баунтын аймагай байгаалиин баялигууд» гэһэн үзэсхэлэнһөө ерэгшэд аймагай дэбисхэр, амитан, ургамалай аймаг тухай мэдэжэ абаха, палеонтологиин ба археологиин олдоборинуудтай танилсаха.
Музейдэ «алта олзоборилгын үйлэдбэриин түүхэ» гэһэн үзэсхэлэн горитой һуури эзэлнэ. Энэ миин бэшэ. Баунтын аймагта гү, али анхан нэрлэдэгээр, Баргажанай хүбшэ тайгада 1844 онһоо эхилжэ, мүнөө болотор алта олзоборилго хэгдэжэ, ябуулагдажа байдаг. Фарт бэдэрэгшэ хүнүүдэй хүсэтэ урадхал тайгын патриархальна һуудал байдалда горитой заһабаринуудые оруулаа. Энэ үзэсхэлэн аймагта 500-гаад алтан хамартай талмайнууд нээгдэжэ, 250-һаа дээшэ прииск хүдэлжэ, албан ёһоор бүридхэлдэ абтаһан алта 120 тонноһоо үлүү олзоборилогдоо гэжэ харуулна.
Баунтын аймаг алта олзоборилхоһоо гадна, бусад ашагта малтамалнуудай хэбтэшэнүүдээр баян аймаг гэжэ мэдээжэ. Эндэ алюминиин түүхэй эдэй, молибденэй, уранай, хүрин нүүрһэнэй, нефридэй, минеральна уһанай айхабтар ехэ нөөсэнүүд бии. Эдэ бүгэдэ бидэндэ 1997 ондо Багдаринай геолого-бэдэрэлгын экспедициин суглуулбаринуудай үндэһэн дээрэ филиал мэтэ геологиин музей нээхэ үндэһэн олгоо. Тус байгуулгые Буряад Уласай габьяата инженер-геолог Асканаз Апетович Гамчян үүсхэһэн байна.
Музейн суглуулбаринууд
Музейн жасануудта 3000 мянга гаран хадагаламжын газар хадагалагдадаг.
Хадагаламжын бүлэгүүд:
● Археологическа
● Нумизматическа
● Фалеристикэ (Баунтын аймагай ажаһуугшадай дайшалхы ба ажалай габьяагай түлөө шагнагдаһан орден, медальнууд, энгэрэй тэмдэгүүд, тэмдэгүүд)
● Хэрэглэхэ урлалай, һуудал байдалай ба этнографиин зүйлнүүд
● Буу
● Уран зураг
● Байгаалиин эрдэмэй суглуулбариин зүйлнүүд (Таксидерми ба палеонтологи)
● Минералологиин суглуулбариин зүйлнүүд (хэбтэшэнүүдэй ба рудопроявенинүүдэй Жэшээнүүд)
● Техникын түүхын зүйлнүүд
● Бусад
● Баримтата (тэрэ тоодо XIX зуун жэлэй тэнһээ дансанууд ба Баунтын аймагай ажаһуугшадай хубиин гарбалай жасанууд)
● Гэрэл зураг баримтата
Зарим түсэлнүүд.
Музейн хамта олон «Душа мира» гэһэн арт-объектын (испан скульптор Рафаэль Тренорой түсэлөөр) макет байгуулгада туһа хүргэһэн юм. Макет хадаа 1:10 хэмжээндэ газарай оршондо бэшээтэй ба газарай нюрууһаа гарадаг кубай орой болоно. Тус арт-объект музейн сэсэрлиг соо үзэсхэлэндэ нэмэлтэ боложо, ерэгшэдэй һонирхол дээшэлүүлдэг.
Музейн хэблэлэй ажал ябуулга
Түүхын-хизаар ороноо шэнжэлэлгын уран зохёолой хэдэн суглуулбаринууд амяараа анхарал татана, тэрэнэй эмхидэ ба бэшэлгэдэ музейн коллектив горитой хубитаяа оруулаа:
1. «Хуби заяамни, Баунт …» гэһэн баримтата болон уран һайханай публицистикын суглуулбари. Багдарин-Шэтэ. 1997 он 440 н.ил.
2. «Баунтын эвенкнүүд. Газар дээрэхи мүр. Баунтонгнууд эвенкил. Дуннэвдук уджя»" Публицистикын, этнографиин, арадай аман зохёолой согсолбори. Багдарин-Шэтэ. 2004 он 152 н.ил.
3. «Гал, хүйтэн соогуур гарабабди. Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ фронтнууд дээрэ баунтовецууд». Баримтата-публицис согсолбори. Багдарин-Шэтэ. 2005 он 192 н.ил.
4. «Газар дорохи хадагаламжын газарнуудые бэдэрэгшэд (баргажанай тайгын геологууд)». Баримтата ба уран зохёолой Материалнуудай суглуулбари А. А. Гамчян ба бусад авторнууд. Багдарин-Шэтэ. 2007 он 128 х.ил.
5. «Бүхы юумэн фронтдо, Бүхы Юумэн Илалтада! Баунтовтан-ара талын ажалшад»" Баунтын эвенк аймагай Романовка һууринай 100 жэлэй ойдо баримтата-публицис согсолбори. Романовка-Шэтэ. 2007 он 168 х.ил.
6. «Баунтын алтан баялиг»" Түүхын-уран зохёолой согсолбори. Багдарин-Шэтэ. 2010 он 432 н.ил.
7. «Витимэй үндэр эрьеэр»" Баунтын эвенк аймагай Романовка һууринай 100 жэлэй ойдо баримтата-публицис согсолбори. Романовка-Шэтэ. 2007 он 168 х.ил.
8. «Витимэй үндэр эрьеэр»" Баунтын эвенк аймагай Романовка һууринай 105 жэлэй ойдо баримтата-уран һайханай суглуулбари. Романовка-Шэтэ. 2012 Он хоёрдохи Хэблэл, нарижуулагдаһан ба нэмэгдэһэн. 316 х.ил.
9. «Баунтын эвенк аймагай дурасхаалай ном»" Буряадай Хойто зүгэй арадуудай Музейн баримтата хэблэл. А. Г. Позднякова. Багдарин-Шэтэ. 2014 он 320 н.ил.
Музейн үзэсхэлэнгүүдэй табигдаһан байшангууд.
Музей хуушан эмэй сангай (1938 оной) байшанда оршодог-гол байшан. Баунтын аймагай сэрэгэй комиссариадай (1936 оной) байшан соохи геологиин музей.
Музейн талмай:
үзэсхэлэн — үзэсхэлэнэй-431,5 м2
саг зуурын үзэсхэлэнгүүдтэ — 28,5 м2
фондохранилищи-32,5 м2
сэсэрлигэй дэбисхэр-0,36 га.
Жэлдэ ерэгшэдэй дунда зэргын тоо: гурбан мянган тойрон хүн.
Эвенк арадай ажаһуудал
Ашагта малтамалай баялиг
Эвенк арадай уран урлал
Байгаалиин баялиг
Музейн үзэмжэһээ
Музейн үзэмжэнүүд
Эвенк арадай музей
Эвенкнүүдэй байдал
Эвенк арадай үндэһэн ажаһуудал
Багдарин һууринда Сагаан хада
170 м үндэртэй хада-Баунтын газарай һүлдэ тэмдэг, доломит гэжэ нэрэтэй үүлтэрнүүдээр ябталагданхай. Үндэһэн (хабсагайн) үүлтэрнүүд дээрэнь доломит талханай хайр шулуугаар хэгдэһэн «суба» хушагданхай, энэнь ургамалда онсо эрхэ нүхэсэл байгуулна.
Хадын баруун-урда эрид ташалан хүрьһэнэй хушалтаһаа ба ургамалнуудһаа гүйсэд хаһагданхай. Дээдэ талань хэдэн олон эгсэ гайхалтай һонин хабсагайн үлэгдэлнүүдээр башнинууд, пирамиданууд, бахананууд болон шэмэглэгдэнхэй. Ташалангынь хуу нариихан, гүнзэгы хонхосогуудаар, хэдэн арбаад метр утатай малтуураар түрэдэг. Хадын хормой хайр шулуутай, цементированна избёосхын зүйлтэй хүсэтэй шлейфээр хүреэлэгдэнхэй.
Сагаан хада нангин газарай нюуса зэргэтэй. Урда сагһаа эндэ хадын һүр жабхаланта, түгэс хүсэтэ һүнэһэндэ зорюулагдаһан үргэл мүргэлтэй ёһололнуудые бүтээдэг юм1.
Cагаан хада
Cагаан хада
1 Костромитин А. Белая гора. — Памятник природы // Витим.зори. — 2002. — 20 авг.
«Хурган», «Арсалан» хабсагайнууд
Хабсагайнуудай үндэрынь 1,5-һаа 10 метр хүрэтэр юм. 500 м. Сагаан уулын оройн зүүн тээ «Хурган» гэжэ үлэгдэл бии. Хойто таладань хабсагайн гарасын үндэрынь — 9 м, доодо таладань — 14 м. Узуурайнь Диаметр — 7 м. үлэгдэл Тойроод, сагаан хадын оройдо мүргэхэ һүлдэ тэмдэгүүд харагдана, модондо уяатай арамнайлагдаһан бүдэй зурууд.
Хурган хабсагай
Арсалан хабсагай
Сагаан хадын оройһоо зүүлжээ 700 метрэй зайда, сэлеэтэй үндэр газарта «Арсалан» хабсагай байха. Тэрэ баруун талаһаа харахада, һуужа байһан арсаланай баримал мэтэ. Элеэр харагдана: хамар, нюдэн, дэлһэн, нюрган. Үлэгдэлэй үндэрынь 6 м хүрэдэг.
Баунт нуур
Баунт нуур — уһанай толиин ниитэ талмай — 111 км2, Энэ хадаа Байгал ба Галуута нуурнуудай һүүлдэ Буряад ороной гурбадахи томо нуур болоно. Нуурай эгээн утань — 17.5 км, дунда үргэниинь — 6,4 модо. (эгээн үргэниинь — 9 модо.). Нуурай эгээл гүнзэгынь-40 м. Энэ уһанай нюрууһаа тон үлүү байһаниинь-1060 км. Баунт нуур Байгал нуурай бии болоһон ушарһаа бии болоһон Ципиканай (Баунтын) хонхорой түб хубида байдаг. Баруун-хойто зүгһөө хонхор урда-Муяын шэлээр, зүүн-урда зүгһөө Хаптон шэлээр, Бабанта уулануудаар хизаарлагданхай.
Баунт нуур, баруун хойто зүгһөө
Баунт нуур, нүгөө талаһаань
Баунт нуурай оршондо Баунтын острог
1652 ондо Ципы голой эрьедэ, 3 км. Баунт нуурһаа, Яков Похабовай (?) хасагуудай отрядаар Баунтын острог баригдаа. Энэ хадаа мүнөөнэй Буряад Уласай дэбисхэр дээрэ хасагуудай (Баргажанай острогой һүүлээр) хоёрдохи һуурин (тулга газар) байгаа. Острог эвенк ангуушадһаа ясагай суглардаг газар боложо, тиигэжэ тайгын үндэһэн арадуудай ород хасагуудтай харилсадаг түб байгаа.
Баунтын острог
Баунт курортын тосхондо Хабтан хада
Уулын бүхы үндэр-2084 м.далайн нюрууһаа дээшэ.
Хабтан хада
Хабтан хада
Икадай аяга
Икадай шэлын оройдо гайхалтай «Аяга» бии, тэндэ бөөгэй хабаадалгатай эвенкнүүдэй ёһололнуудаа үнгэргэдэг нангин нуур байдаг.
Нангин «Аяга»- Икадай эвенк бүхы отогуудай нэгэдэлэй, тэдэнэй һайн байдалай һүлдэ.
«Аягын» түхэлынь һүр жабхалангаараа, ямар бэ даа таабаритайгаар, нюусаар гайхуулдаг.
«Аяга» соохи уһан гайхалтай сэбэр, үндэрһөө оёортохи шулуунууд элихэнээр харагдана, уһан ногообтор үнгөөр харуулагдана. Өөрөө диаметраараа «Аяга» — 80-100 метр.
Хэр угһаа хойшо эвенк бүхы отогуудай бугын хүнүүд (орочонууд) Икадай шэлын хормойдо, Икадай һайхан нуурнуудай хажууда суглардаг байгаа. Энэ жэл бүри эвенк «Болдер» һайндэр үнгэргэлгын үедэ болоо, энэнь «уулзалга» гэһэн удхатай (эвенк.), тугалай дүүрэхэ үедэ важенок, бугын түл абаха, мүн агнууриин шэнэ хаһын эхиндэ.
Икадай аяга
«Долганская яма» гэһэн агы нүхэн
Үбэр Байгалай ба Алас Дурнын 5120 м утатай, тон гүнзэгытэй — 130 м. Агы нүхэниинь босоо, хэвтээ ба налуу холимол ябадалнуудһаа лабиринт юм. Эндэ элдэб ба гоё байгуулганууд олон: шүрэнүүд, гелектидүүд, сталагмидууд, газар дорохи нуурнууд, мантан томо агы нүхэнүүд, ябадалнууд бии. Агы соо агы нүхэнүүд бии: Войналовичай нэрэмжэтэ, Ганса бэе, Сифонно, Дүрбэн грот, Уһалуури. Сибирьтэ эгээл томо үбэлжэдэг һарьһан эрбээхэйн колони (6 янзын 2-һоо Улаан дэбтэртэ оруулагданхай).
Долганай агы нүхэн
Долганай агы нүхэн
Долганай агы нүхэн
Долганай агы нүхэн
Баунтын халуун аршаан
Аймагай дэбисхэр дээрэ Хаптон хадын хормойдо Дээдэ Ципикан голой баруун эрьедэ оршодог Баунт курорт тосхондо Баунтын халуун аршаан бии. Баруун-хойшоо 125 км зайда Багдарин һууринай аймагай түбһөө, Шэтэһээ 350 модоной зайда оршодог. Далайн нюрууһаа дээшэ үндэрынь 1100 м.
Эрдэстэ халуун аршааниинь Хаптон уулын хормойдо байрлана. Уулын абсолютна үндэрынь 2284 м.далайн нюрууһаа дээшэ. Аалин намдуу буланиие шэлбүүһэтэ ойгоор бүрхөөгдэһэн набтар хаданууд хүреэлнэ. Хүндыдэ загаһаар баян нуурнууд олон; тэдэнэй эгээл томонь Баунт нуур курортһоо 2 км газарта байдаг.
Үлзы уларилтай хамта 45-54 °C халуунтай булагай гидрокарбонатно-натриин сероводородно аршаан эмнэлгын гол нүхэсэл болоно, тэрэнэй нүлөөн үе мүсын, нюрганай, яһанай-балсангай системын, захын мэдэрэлэй системын, арһанай, эхэнэрнүүдэй үбшэнүүдэй ба астениин үбшэнгүүдтэ ехэ туһатай. Эмнэлгын газар мүнөө үеын бальнеологическа ба эмнэлгын түхеэрэлгэнүүдтэй. Аршаанта уһые юрэнхы гү, али нютагай ваннанууд болгон уһажуулхын тула хэрэглэдэг, харин хүргэһэн хэлбэреэр унданда хэрэглэдэг.
«Холбоото уласай эмнэлгын-биологиин агентствын Сибириин холбоото уласай эрдэмэй-клиникын түб» гэһэн холбоото уласай гүрэнэй бюджедэй эмхи Зургаан 2014 оной майн 22-то Баунтын аршаануудаар уһанай бүридэл, шанар ба бальнеологиин удха шанар тухай тобшолол үгөө. Бүридэл ба шанар тухай тус тобшололой ёһоор (ТНИИКиФ, 2008 он) Баунтын 1-дэхи булагай уһан уһанай оршоной һула шүлтын харюутай халуун сахюуртай бага водородой сульфатно-гидрокарбонатна натриева болоно. Органолептическэ харуулалтануудаар булагай уһан — дабһагүй амтатай, тунгалаг, үнгэгүй, сероводородой үнэртэй, тунааһагүй халуун.
Булагай уһанай туршалга шэнжэлэлгын мэдээнүүдээр (2014 он`.) уһанай бүридэл тодорхойлдог хубилган шэнэдхэдэг соносхолнуудтай гидрокарбонат-ионууд (хамтадаа карбонат-ионуудтай) 192`, 4 мг`үдхэрэлгэдэ бии болодог гэжэ элирүүлэгдээ./ дм`. 3. Мүн уһанда сульфат-ионууд 43 `,0 мг`концентрацида байдаг./ дм`. 3 ба 27 `,5 мг`хэмжээнэй хлорид-Ион./ дм`. 3. Гол катионуудһаа уһан соо натриин ион (хамтадаа калитай) 101 `,1 мг`хэмжээндэ илгардаг./ дм`. 3. 0`, 47 г’хэмжээндэ уһанай минерализаци./ дм`. 3. Уһанай оршоной реакциин хэмжээн (pH) — 8,95.
Оросой Холбоото Уласай элүүрые хамгаалгын яаманай ангилалай ёһоор, бальнеологиин удха шанартай хэмдэ хүрэдэг биологиин эдэбхитэй бүридхэхэ хубинуудһаа (БАК), булагай уһанда метакремниин кислота 85,4 мг/дм.3 (эрдэстэ сахюур уһанай кондици 50,0 мг./дм. 3) элирүүлэгдээ. Сероводородой удха 11,5 мг./дм. 3 (минеральна сероводородой уһанай кондици 10,0 мг./дм. 3). Фторай ионууд 19,4 мг/дм. 3 хэмжээндэ байдаг.
Хорото азоттой бүридхэхэ хубинууд (нитрадууд, нитридүүд), санитарно-микробиологическа (Фбуз «Улаан-Үдын филиал» түмэр харгын унаа тээбэреэр ариг сэбэрэй ба халдабарита үбшэнүүдые шэнжэлэлгын Түб", РСЭН-ЭЙ аккредитациин аттестат. RU.ЦОА. 1/100) харуулалтанууд газаахи хэрэглэхэ аршаан булагуудай хэмһээ ехэ бэшэ хэмжээгээр байдаг.
Булагай газар дорохи уһан уһанай оршоной шүлтын харюутай ехэ халуун сахюуртай бага водородой бага хэмжээнэй гидрокарбонатна натриева юм.
Оросой Холбоото уласай Элүүрые Хамгаалгын яаманай тогтооһон аршаануудые сэгнэхэ шалгуурнуудай ёһоор, булагай уһан газаа хэрэглэхэ байгаалиин аршаан халуун сахюуртай эмнэлгын уһан болоно, тиигээд бальнеологиин уһанай 4 бүлэгтэ (подгруппа 4.2, Ушь-Бельдирэй түхэл) оруулагдажа болохо.
Энэ түхэлэй уһан шуһанай эрьелтын системын үбшэнгүүдтэ (зүрхэнэй хэрхэ үбшэн, гипертоническа үбшэн, зүрхэнэй ишемическэ үбшэн, гол шухала гипотони, кардиомиопати, захын һудаһануудай ба һудаһануудай үбшэнүүд) газаа талаһаань (ваннануудай түхэлөөр)хэрэглэгдэдэг; мэдэрэлэй һужаа (түб мэдэрэлэй һужаагай хабдарай үбшэнүүд, уураг тархиин һудаһанай үбшэнүүд, мэдэрэлэй һужаагай үүргын үбшэнүүд, зарим мэдэрэлэй, мэдэрэлэй үндэһэнэй ба хоб жэбэй гэмтээлгэ, полиневропати, мэдэрэлэй — балсангай синапсын ба балсангай үбшэнүүд г.м.); яһанай-балсангай системэ (артропати, дорсопати, спондилопати, зөөлэн бүһэнэй үбшэнүүд, остеопати, хондропати); эндокринна системэ (таргалалга (алиментарна)), шээһэ хүргэдэг системын (эрэшүүлэй ба эхэнэрэй бэлгэ махабадуудай үбшэнүүд); арһанай (дермит, экзема, халаахайн эрбээхэй, һорьбо гэхэ мэтэ).
Байгаалиин шухаг эрхэ байдалай согсос эндэ уһанай, ябаган, хадын, санын болон бусад янзын аяншалгын хүгжэлтэ ерээдүйтэй болгоно.
Энээнһээ гадна аймагта үшѳѳ арбан дүрбэн аршаан булагууд (хүйтэн углекислэ, сахюур халуун, сероводородно) бии, тэдэ аргалгын эрхэ нүхэсэлнүүдые саашадаа шэнжэлхэ эрилтэ табина, хубаарилагдаагүй жасада оршоно.
Мүнөө сагта санаторно-аяншалгын комплекс Баунтын аймагай больницын мэдэлдэ байна. Горячий Ключ тосхондо магазин, библиотекэ, амаралтын таһалга бии. 1972 онһоо үбэлэй корпус хүдэлжэ, дашарамдуулан, халуун уһаар дулаасуулагдадаг, комплекс түхэреэн жэл соо хүдэлдэг. Эмнэлгын байшанай ехэ заһабарилга, һэльбэн шэнэлэлгэ хэгдээ. Амаралгын таһагтай бани-сауна баригдаа, мүнѳѳ үеын медицинын бальнеологическа түхеэрэлгэнүүдээр хангагдаһан ванна торхо заһабарилагдаа ба һэльбэн шэнэлэгдээ, зохид буудалай арбан һууритай таһагтай, тэрэ тоодо хоёр хүнэй үлэмжэ зохид байлгын таһалгануудтай. Санатори автотранспортаар, катернуудаар, моторно онгосонуудаар хангагданхай аяншалгын, тамирай загаһа барилга ба экскурси эмхидхэхын тула тэрээндэ даалгагдаһан уһа сөөрэмүүдтэй. 3.
Халуун аршаан
Халуун аршаан
3Мункоев Ю. В., Натаев П. Л. Курорты Бурятии: Минеральные лечебные источники и здравницы Бурятии. — Улан — Удэ: Бурят. кн. изд — во, 1978. — С. 72 — 73.
Бусан нуур
Энэ нуур Доодо Ципа голой зүүн эрьедэхи Ципо-Ципиканай хонхорто байдаг. Нуурай утань-10,5 км, үргэниинь — 6 км, гүнзэгынь — 10 м хүрэтэр. Талмайнь — 36,8 дүрбэлжэн км.
Нуур соо шүрбэһэн, хадарин ба эндемичнэ голец-даватчан амидардаг. Ургамалнуудай дунда домбо дүрбэн самсаалтай гэжэ тэмдэглэмээр.
Баруун-урда эрьедэ 51о С уһанай халуунтай Халуун аршаан булаг гарана. Оршон тойронхи нуур газарай нюруу ехэ үзэсхэлэн. Добонууд дауриин шэнэһэн, дауриин рододендрон, хушын стланик хушаатай. Уһанай бүридэлдэ азот булюу, сахюурай үндэр хэмжээн (80-100 мг./л.) ба бага радиоактивность (элдэб шэнжэлэгшэдэй мэдээнүүдээр 14-һөө 90 эман хүрэтэр./ л.). Дебит-3 л. / с.
«Гурбан аха» хабсагайнууд
Бусани нуурай зүүн-урда эрьедэхи «гурбан аха дүү» хабсагайнууд. Тэдэнэй шэрүүн гоё һайхан юумэн дундада зуун жэлнүүдэй хэрэм ордонуудые һануулна.
"Гурбан аха дүү" хабсагай
Витим мүрэн (Угрюм-гол)
Юрэнхыдөө аймагай нютаг дэбисхэр Лена мүрэнэй баруун шудхал болохо Витим мүрэнэй һаба газарай бүрин эзэмшэдэг үдхэн голой һүлжээтэй. Витим мүрэнэй ниитэ утань 1887 км, тэрэнэй эхин-Витимкан ба Чин мүрэнүүдэй ниилэһэн газарта.
Витим мүрэн
Витим мүрэн
Витим мүрэн
Витим мүрэн
Ципа мүрэн
Ципа мүрэн-манай аймагай 692 км утатай хоёрдохи томо мүрэн, Витим голой зүүн шудхал болоно. Дүрбэн зуу гаран гол, түлхюурнүүдһээ Ципа мүрэн руу шудхадаг Амалат мүрэн хэмжээгээрээ илгардаг; Витим — Кыджимит шудхадаг ба; Баунт нуурта, Ципикан мүрэн руу уһаяа зөөдэг4.
Ципа мүрэн
4С.Б. «Баунт благодатный северный край». Путеводитель-Улан-Удэ: ОАО «Республиканский типография»,2007.
Аяншалга
Баунтын газар нуурнуудаар баян, илангаяа Баунтын хотогор, тэндэ Баунт, Ехэ ба Бага Капилюши, Бусани гэһэн горитой талмайнуудтай нуурнууд илгардаг.
Аймаг, аршаан булагуудаар баян — углекислэ:
Баунта дээрэхи халуун аршаан,
Бага Амалат голдо шудхадаг Ауглиин аршаан, Ендондин аршаан, Усой голдо шудхадаг,
Турхай булаг-Витимэй шудхал,
Витим р. шудхан ородог Щербахтын аршаан,
аршаан булаг-Ашаглиин шудхал,
Бусани нуурай аршаан,
францевска түлхюур дээрэхи булаг,
нира голой аршаан (Ципа голдо шудхадаг Халуун гол).
Баунтын аймагай дэбисхэр дээрэ байгаалиин шухаг хүшөөнүүд бии.
Баунтын эвенк аймагта аяншалагшадай хойто хизаарай байгаалиин гоё һайханиие хужарлаха газарнууд бии. «Баунтын зүрхэндэ» гэһэн аяншалгын зам. (түлэб)
Утань-125 км: Улаан-Үдэ хото — Багдарин һуурин — «Баунт» санатори — гурбан Ханатай хушуун — Хуушан Баунт тосхон.
Замай ёһоор харуулгын объектнүүд:
1. Буряадай Хойто зүгэй арадуудай Музей. А. Г. Позднякова,
2. Сагаан хада хабсагай,
3. "Баунт"санаториин курортын бүһэлүүр,
4. Хаптон Уула,
5. Баунт Нуур,
6. Гурбан Ханатай Хушуун,
7. Долган агы,
8. Баунтын острогой һуури тухай дурасхаалда хэрээһэн.
Буряадай Хойто зүгэй арадуудай музей. А. Г. Позднякова. Үзэсхэлэнгэй танхимуудай гэрэл зураг.
Үзэсхэлэнгэй гэрэл зураг
Үзэсхэлэнгэй гэрэл зураг
Үзэсхэлэнгэй гэрэл зураг
«Сагаан хада» хабсагай. 170 м үндэртэй Сагаан уула (Багдарин һуурин) доломит гэжэ нэрэтэй үүлтэрнүүдээр ябталаатай. Үндэһэн(хабсагайн) үүлтэрнүүд дээрэнь доломит талханай хайр шулуугаар хэгдэһэн «суба» хушагданхай, энэнь ургамалда онсо эрхэ нүхэсэл байгуулна. Эгээл энээгээр хадын оройдо нарһадай байһые тайлбарилна. Модонһоо мүн лэ дауриин шэнэһэн, уляаһан ургадаг. Бургааһад тарбаган хуһаар, дауриин рододендроноор, һэрхигэр һабар харуулагдана. Олон тоото ганга, тмин, юрын эдельвейс, үргэн үнгэтэ харбуул.
Хадын баруун-урда эрид ташалан хүрьһэнэй хушалтаһаа ба ургамалнуудһаа гүйсэд хаһагданхай. Дээдэ талань хэдэн олон эгсэ гайхалтай һонин хабсагайн үлэгдэлнүүдээр башнинууд, пирамиданууд, бахананууд болон шэмэглэгдэнхэй. Ташалангынь хуу нариихан, гүнзэгы хонхосогуудаар, хэдэн арбаад метр утатай малтуураар түрэдэг. Хадын хормой жэргэмэл адхаалнуудай хүсэтэй шлейфээр хүреэлэгдэнхэй, нэгэ избёосхын зүйлѳѳр цементлэгдэнхэй, али гэбэл ехэ сула ба бутархай.
Cагаан хада
Үзэмжэ һайхан байгаали
Байгаалиин үзэгдэлнүүд
Острогой эхин-хэрээһэн
«Баунт» санаториин курортын бүһэлүүр. Горячий Ключ булаг дээрэхи «Баунт» курорт Витимскэ плоскогориин хойто зүгтэ, 125 км газарта, Багдарин һууринай аймагай түбһөө баруун-хойшоо оршодог. Шэтэһээ 350 км илгадаг. Далайн нюрууһаа дээшэ үндэрынь 1110 м.
Үшөө дайнай урда жэлнүүдтэ Дээдэ Ципа голой үзэсхэлэн хүндыдэ, Хаптон хадын хормойдо Баргажанай «Востсибзолото» комбинадай санатори мэтэ курорт баригдаа һэн. Аргаламжын газарые шэлбүүһэтэ ойгоор хушагдаһан, гол түлэб шэнэһэн модоор бүрхөөгдэһэн набтар хаданууд хүреэлдэг. Хүндыдэ загаһаар баян нуурнууд олон; тэдэнэй эгээл томонь Курортһоо хоёр модоной зайда Баунт нуур юм. Санатори тойроод жэмэс, һархяаг ехэ олон. Сэнгэхэ, онгосоор ябаха, загаһа бариха газарнууд олон. Аршаанай уларил эрид түби газарай, жэлэй дүрбэн сагта наратай үдэрнүүдээр элбэг, зундаа шииг нойтоор бага.
Аршаанай аргами гол эрхэ нүхэсэл гэхэдэ, нюруугай хажууда + 54 градус Цельсиин халуунтай хүхэртэй сероводородой халуун уһан болоно. Эмтэй домтой мэдээнүүдээрээ аршаанууд суута Мацестын уһантай адли шахуу. Уһанай аршаан Хаптон хадын хормойдо байдаг, тэндэ бювет баригданхай, тэрээн сооһоо модон соргонуудаар уһан бак руу, тэрээнһээ ванна торхо руу ородог. Аршаанта уһые ваннанууд, хамтын гү, али нютагай, уһалалга болгон хэрэглэжэ, хүргэһэн хэлбэреэр уухада хэрэглэдэг. Дунда зэргээр эмнэлгын курсда 16-18 ванна абадаг.
Гол түлэб хүдэлөөнэй махабадуудай, мэдэрэлэй һужаагай үбшэнүүдые, захын системын гэмэлтэлгэнүүдэй хойшолонгуудые, эхэнэрнүүдэй үбшэнүүдые, экземые, эдэгэхэнь хүшэр шархануудые аргалдаг.
«Баунт» санаториин курортын бүһэлүүр
«Баунт» аршаанта газар
Таһаг мэргэжэлтэ, эмнэлгын ажалтантай.
Амарагшадай туһа хангамжада мүнөө үеын эмнэлгын физиопроцедуранууд ба бальнеологиин туһа хангамжанууд. Эдэ хадаа хамтын ваннанууд, «Шарко» душ, уһан дорохи массаж душ, бани — сауна, бассейн гэхэ мэтэ.
Аршаанай арга
Бассейн
Түлбэритэ нэгэ ба хоёр хүнэй таһалгануудта, хахад болбосон түхэлтэй байшангуудта, амяараа 4-6 һууритай гэрнүүдтэ ба болбосон түхэлтэй зохид буудалай таһалгануудта байра.
Амаралгын таһаг
Сүлѳѳ сагтаа та сүлѳѳ сагай түбтэ хүрэхэ аргатайт, тэндэ та хододоо бильярд ба теннис, шэрээгэй наадануудые наадаха, хэмэл одоной телевидени хаража, һонинуудые мэдэжэ абаха аргатайт.
Тамир нааданай таһаг
Тамирай таһаг
Ехэ Хабтан хада руу экскурси. уулын абсолютна үндэр-2084 метр далайн нюрууһаа дээшэ. Уруу дуруу Хаптон мохоо оройгоороо огторгой өөдэ дэгдэнэ. Хойто ташаланда нээгдэһэн үргэн тогоон, һажаагүй нюдэн урдань нэмжыһэн хүндын үргэн талые шэртэнэ мэтэ. Сэлмэг уларилда дурамаараа зэбсэгжээд, аймагай хахадыень шахуу үндэрһөөнь хаража болохо.
Ехэ Хабтан руу аяншалга
Аяншалагшад
Баунт нуур Байгал нуурай бии болоһон ушараар бии болоһон Ципиканай (Баунтын) хонхорой түб хубида байдаг. Баруун-хойто зүгһөө хонхор урда-Муяын шэлээр, зүүн-урда зүгһөө Хаптон шэлээр, Бабанта уулануудаар хизаарлагданхай.
Нуурай уһанай толиин ниитэ талмай — 111 км2. Энэ хадаа Буряад ороной гурбадахи томо нуур болоно, Байгал ба Галуута нуурнуудай һүүлээр. Баунт хадаа бүхы Ципиканай хонхор шэнги баруун-урда зүгһөө зүүн-хойто зүг руу һууряараа һунааһан жэгдэлэгдэһэн захануудтай гурбалжан түхэлтэй юм. Нуурай эгээн утань — 17,5 км, дунда үргэниинь — 6,4 км. (эгээн үргэниинь — 9 км.), эгээн гүнзэгынь — 33 метр. Энэ уһанай нюрууһаа туйлай үлүү гаралга — 1060 км. Баунт нуурта Дээдэ Ципа ба Ципикан ба хэдэн жэжэ голнууд Кинавка гэхэ мэтэ шудхадаг. Нэгэниинь — Доодо Ципа урдадаг.
Баунт нуурай амитадай аймаг Баунтын аймагай амитадай юртэмсэһөө юугээрээшье илгарнагүй. Баунта дээрэ Буряад ороной Улаан дэбтэртэ оруулагдаһан шубууд — хун шубуун-кликун ба хара аист амидардаг. Баунт нуурта загаһад бии: ленок, хадарин, хурууд, сиг, баунтын ряпушка, сорога (сибириин һалаа), елец, хөөлэнтии, сурхай, алгана, гутаар, шүрбэһэн, гальян. Уһанай реликтовүүдһээ-рачок-уһанай элжэгэн.
Баунт нуур
Гурбан Ханатай Хушуун. Үзэсхэлэн элһэн эрье дээрэ эртэ урдын хүнэй зурагуудтай (петроглифуудтай) хабсагай байдаг.
Гурбан Ханатай Хушуун хабсагай
Хабсагай дээрэхи петроглифууд
Хабсагай дээрэхи петроглифууд
Хабсагай дээрэхи петроглифууд
Хабсагай дээрэхи петроглифууд
Хабсагай дээрэхи петроглифууд
Хабсагай дээрэхи петроглифууд
Элһэн эрье
Үзэсхэлэн байгаалитай Баунт нуурай эрье
Маршрудай Программа:
1 үдэр:
— ерэлгэ, айлшадай гэрнүүдтэ бүлэг байрлуулга, үдын хоол.
— Багдарин һууринай һүлдэ-сагаан хада хабсагайнууд ошолго.
— Буряадай Хойто зүгэй арадуудай музейдэ экскурси. А. Г. Позднякова.
— үдэшын хоол.
2 үдэр:
— үглөөнэй хоол.
— «Баунт» санаторидо ошолго, айлшадай гэрнүүдтэ ба байшанда байрлуулга.
— үдын хоол.
— эмнэлгын үйлэнүүдые абалга, сүлөө сагай байшанда ошолго, загаһа барилга. — ужин.
3 үдэр:
— үглөөнэй хоол.
— Хаптон хадада ябагаар гаралга.
— хадын оройдо түүдэгэй дэргэдэ һуулганууд, удын хоол.
— Хаптон хадаһаа бууха. — үдэшын хоол.
4 -дэхи үдэр:
— үглөөнэй хоол.
— Баунт нуураар уһан экскурси, гурбан Ханатай хушуунда оролго, уһанда оролго ба наранда шаралга.
— Хуушан Баунт тосхондо дурасхаалта газарнуудаар ябалга.
— санатори бусалга.
— үдэшын хоол.
5 үдэр:
— үглөөнэй хоол бариһанай удаа «Баунт» санаториһоо Багдарин һуурин ошолго.
— айлшадай гэрнүүдтэ байрлуулга.
— сүлөө саг, аймаг ошоһонойнгоо дурасхаалда гарай бэлэгүүдые, номуудые худалдажа абалга.
-Улаан-Үдэ хото ошолго.
«Южно-Муяский хребет» мэтын аяншалгын ябаган зам.
«Урда Муяын шэлэ» :
— гой дабтагдашагүй гоё һайханиинь хадын шэлэнүүд болоно, тэндэ эгсэ хабсагайнууд 300 метр үндэртэ хүрэдэг.
— юрын хүнэй нюдэ хужарлуулдаг үльгэрэй байгаали.
— тээ тэндэ, хада уулаар … мулла.
— хушын стланик, элдэб хаг ногооной хангалтай сэбэр агаар.
— 3-3, 5 мянган жэлдэ хүрэдэг эртын үеын хабсагайн зурагууд.
— аглаг тайга, һаруул амитад, хүхэтэн.
Маршрудаар ябахадаа, хандагай, буга, баабгай, хүдэри, хойто буга (сокжой) гэжэ олон амитадые оложо, Буряад Уласай Улаан дэбтэртэ оруулагдаһан Хара-малгайн тарбагануудай ажабайдал ажаглажа болоно.
Багдарин һууриинһаа эхилээд, «Урда-Муяын шэлэ» мэтын зам хүрэтэр, 9 үргөө гаргашалха баатай болоһон эрхэ байдалда."
Шуурганай болоо һаань, замай үргэлжэлэл 1 `-3 үдэрөөр дээшэлжэ болохо.
«Южно-Муяын шэлэ» гэһэн зам Багдарин һууринһаа эхилнэ. Газар дорохи харгыгаар хойто зүг руу 125 км ошохо хэрэгтэй. Халуун Түлхюур санатори хүрэтэр.
Замдань хадын голнууд дайралдана:
— Хайлой, Колтакон, Ушма, Кинавка. Тэдээн дээрэ хүүргэнүүд үгы, авто-унаа ойможо голнууд гарадаг.
Горячий Ключ тосхондо халуун аршаан бии. Энэ хадаа ваннануудай түхэлөөр хэрэглэгдэдэг +54 градус халуунтай гидрокарбонатна-натриин сероводородой аршаан юм. Тосхондо зошод буудал, фельдшерскэ пункт, таксофон, магазин бии.
Тосхоной хажууда Ехэ Хаптон уула тобойно (Хаптон Баунтын аймагай байгаалиин гайхамшагта зүйлнүүдэй нэгэн, далайн нюрууһаа 2284 метр хадын үндэр.)
Саашань пос-һоо. Моторно онгосо дээрэхи Халуун аршаан «Баунт» нуурые 7 км тухай гаталнабди.үзэсхэлэн элһэн эрье Дээрэ эртэ урдын хүнэй зурагуудтай (петроглифуудтай) хабсагай байна, эндэ майханай лагерь табигдана Тосхондо зошод буудал, фельдшерскэ пункт, таксофон, магазин бии.
Тосхоной хажууда Ехэ Хаптон хада (Хаптон Баунта аймагай байгаалиин гайхамшагта зүйлнүүдэй нэгэн, далайн нюрууһаа 2284 метр хадын үндэр.)
Саашань пос-һоо. 7 км тухай Горячий Ключ «Баунт» нуурые моторно онгосоор гаталнабди.үзэсхэлэнтэ элһэн эрье дээрэ эртэ урдын хүнэй зурагуудтай (петроглифуудтай) хабсагай бии, эндэ майханай лагерь эбдэнэбди. Маршрудай Программа:
1 үдэр. Багдарин һууринһаа гаража, Баунт нуурай эрьедэ хонолго.
2 үдэр. 17 км утатай ябаган зам, хадын дабаанда хонолго.
3 үдэр. 17 км утатай ябаган зам., ЮМХ хормойдо хонолго.
4 үдэр. Амаралта.
5 үдэр. «Муяын орьёл» голец дээрэ гаралга, лагерьта буулгалга.
6 үдэр. Амаралта.
7 үдэр. Гэртээ бусалга, 17 км утатай хадын дабаан хүрэтэр ябаган зам.
8 үдэр. Нуур хүрэтэр ябаган зам. Баунт 17 км утатай.
9 үдэр. Халуун аршаан булагай п. Багдарин һууринда гаралга.
ЮМХ айлшалхада таарамжатай саг-зунай һаранууд: июнь, июль, август. Сентябрь һара зүбшөөгдэдэг, зүгөөр сентябрь соо үдэрһөө нилээд богони, һүниндөө Цельсиин −10 градус болотор ходо хүйтэрдэг ушарнуудые хараада абаха хэрэгтэй.
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Баунтын байгаалиин баялиг
Хара баабгай загаһашан
Оро
Ашаа шэрэһэн оронууд
Гүрөөһэн
Каменушка нугаһан
Хара туулмаг тарбаган ЮМХ-да далайн нюруу доро 2000 метрэй үндэртэ амидардаг.
Маршрудаар тарбагануудай бүлэ ажаһуудаг. Нэгэ доро 3 ангуудые адаглаха ушар намда тохёолдоо һэн. Амитад ехэл болгоомжотой, аймхай. Тарбаганууд хурамнаар хушаатай нүхэнүүдтэ (хабсагайн түгдэрхэйнүүд, шулуунууд) ажаһуудаг. Үбһэ ногоогоор, үндэһөөрөө, хорхой шумуулаар хооллодог. Айл бүхэн харуулшантай, харуулшантай байдаг. Энэ амитан үндэр шулуун дээрэ (харуулшанай башни) һуугаад, иишэ тиишээ һэримжэтэйгээр харана. Аюулай болоо һаань, тарбаган эшхэржэ эхилдэг. Тэрэнэй эшхэрээ дуулахадаа, бусад ангууд һэр-мэр гэлдэнэ гү, али нүхэндэ хороно. Томо гэрэй миисгэйн шэнээн томо тарбаган.
Тарбаганда дайсад олон, энэ — мяхаша шубууд, мүн шононууд, булган баабгай.
Хара малгата тарбаган
Тарбаганууд
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Доронг нуур
Баунтын эвенкнүүд: үнгэрһэн ба мүнөө саг.
Эвенкнүүд-үсөөн тоото арад, Харин Оросой Холбоото уласай олон нютаг можонуудта һуурижаһан: Красноярскын хизаарта, Саха Уласта, Эрхүү можодо, Буряад Уласта, мүн Үбэр Монголдо (Хитадта) болон бусад газарнуудта. Баунтын аймагта эвенкнүүдэй 40-һөө дээшэ хубинь Буряад уласта ажаһуудаг.
Баунтын эвенкнүүд байгаалиин нөөсэнүүдэй бии һаа, байгаалиин-газар зүйн эрхэ байдалда бүрилдэһэн олзоборилгын-агнууриин янзын ажахы хэр угһаа бии болоһон юм. Гол һалбаритай хамта — агнууриин олзоборилго, оро үсхэбэрилгэ, адуу үсхэбэрилгэ болон загаһа барилга хүгжэнэ. Эвенкнүүд анхан ашаглагдаһан агнууриин газарнуудаараа ба бугын бэлшээринүүдээрээ түрэлэй гэр бүлэнүүдэй бүлэгүүдээр нүүдэг байгаа. Эвенкнүүдэй түймэрнүүдһээ ба ерүүл ангуушадые хэрэглэлгэһээ гамнадаг газарнууд үеһөө үедэ дамжан ерэһэн байгаа. Нүүдэл тайгын амидаралай, агнууриин хэрэгтэй олзоборилгын, хойто байгаалиин хэрзэгы шэрүүн байдалай үедэ эвенкнүүд хэдэн зуун жэлнүүдэй туршада тодорхой эрдэм мэдэсэ нөөсэлжэ, ажамидаралда туһалдаг онсо шадабаринуудые зохёогоо.
Нүүдэл байдалтай зоной тон шухала онсо шэнжэнүүдэй нэгэн хадаа эвенкнүүдэй нютаг ороноо байгаалиин элдэб шэнжэнүүдээр һайнаар шэглүүлхэ шадабари гэжэ тоолохо хэрэгтэй. Ой тайгаар нүүхэ, агнаха үедөө ябаха гэбэл, болзоогой тэмдэгүүдые хэрэглэдэг байгаа: годли, мүшэр, хүбхэн элдэб хэбтүүлгэ; засек соо хэһэн мүшэр гү, али модонууд; матамал гү, али халта отолһон мүшэр; модоной стесэй газарта гү, али гэшүүһэндэ үлгэгдэһэн үйһэн дээрэ зураһан зурагууд; модоной узуурта газар дээрэ зураг. Сэлмэг һүни одо мүшэдэй, гарагуудай, Тэнгэриин зүйдэлэй, Алтан гадаһанай, һалхинай шэглэлээр шадамараар зүглэбэ. Байгаалиин үзэгдэлнүүдые, амитадай ами наһые хэдэн зуун жэлэй туршада ажаглан хаража, нүүжэ ошохо сагыень тодорхойлхо арга олгожо, жэлэй дүрбэн сагта ажахыгаа сахихадань, агнуури амжалтатайгаар ябуулхадань туһалдаг һэн. Байгаалиин элдэб шэнжэнүүдээр жэмэсэй ерээдүйн ургаса, буга, ангай тэжээл тодорхойлдог байгаа.
Амитадай ба ургамалай аймагай хүгжэлтын ёһоор эвенкнүүд ажалай ажал ябуулгын жэлэй эрьесэ хубаадаг байгаа. Жэлэй үе бүхэн нэрэтэй байжа, агнууритай, жэмэс суглуулгатай, загаһа барилгатай, эдеэ хоолой нөөсэ бэлдэлгэтэй, арһа элдэлгэтэй холбоотой байгаа.
Агнууриин олзоборилгодо галта зэбсэгэй бии болохоһоо урид номо годли, самострел, элдэб түхэлэй урьха, бүтүү, гэшүүһэ, мүшэр, хүбхэ далдалһан нүхэ, хабхаануудые хэрэглэдэг байгаа. 17-дохи зуун жэлдэ эд бараанай эрьесын үргэдхэгдэхэдэ, эвенкнүүд сахюур зэбсэгтэй болоо.
Буга нохойн һүүлдэ эвенкнүүдээр һургагдаһан гэрэй амитадта хоёрдохи байжа, агнуурида ангуушанда туһалжа, һуудал байдалда туһатай байгаа. Агнуурида буга ябаха хэрэгсэл болгон, мүн буусаяа нэгэ газарһаа нүгөө газарта нүүхэдээ, олзоборилгын олзоборилгын байрада зөөхын тула хэрэглэгдэдэг байгаа. Буга эвенкнүүдэй һуудал байдалда ехэ туһа болодог, бугын мяха эдеэндэ хэрэглэдэг, арһа болон арһаар хубсаһа хунар, гутал, малгай, бээлэй хэдэг байгаа. Тарган бугын һүн һайн ундан болодог һэн. Буга эвенк дуунууд, домогууд, домогууд соо дуулагдадаг байгаа. Бугые үйлэдбэриин ажал ябуулгада ба үдэр бүриин ажабайдалда олон зуун жэлэй туршада хэрэглэхэдээ, эвенкнүүд эдэ амитадта хандажа, тэдэниие сахин хамгаалха ба олошоруулха тухай һанаагаа зобожо һураа.
Бөөгэй ябаха хэрэгсэл
Эвенкнүүдэй шүтэлгын гол түхэлнүүд болбол тотемизм ба бөө мүргэл байгаа, элдэб үзэгдэлнүүдэй, газарнуудай, амитадай шүтөөнүүд байһан юм.
Гэр бүлын-гэрлэлгын харилсаануудта эвенкнүүд талануудай нэгэнэй эд зөөриин ашаг олзодо үндэһэлһэн олон һамгатай ба эртын гэрлэлгэтэй болоо. Экзогами заншалнууд сахигдадаг байгаа, тиимэһээ эвенк бүхэн ондоо угһаа хүрьгэн бэри хоёрые шэлэхын тула угайнгаа хамаадал һайн мэдэдэг һэн. Бэри хадаа шэлэлгын, худалдан абалгын-худалдалгын объект байжа, хүрьгэнөө шэлэхэ эрхэгүй, арга боломжогүй байгаа. Хадаг табилга хүрьгэн хүбүүнэй эсэгэ бэриин эсэгэ хоёрой хоорондо болодог байгаа. Калым эвенкнүүд оронуудые үгэдэг байгаа.
Ой тайга соогуур нүүхэдээ, эвенк үйһэн урса гэр соо ажаһуудаг, үбэлдөө ровдугаараар хушадаг, газар дээрэ, бугын арһан дээрэ унтадаг байгаа. Урса гэр соо заншалта хубаариие хатуугаар баримталдаг байгаа: тэгэндэнь — гуламта, нүгөө таладань — хүндэтэ газар (малу). Гэр бүлын гэшүүдтэ һуури зүүн ба баруун тээ. Зүүн ба баруун үүдэнэй хажууда эдеэ хоолой ба амһартануудай тагууд баригдадаг байгаа. Гуламтые тойроод ерник дэбдеэд, дээгүүрнь бугын элдэһэн арһануудые табина. Эвенкнүүдэй буусанууд гэр бараанай хэрэгсэлнүүдые, агнууриин хубсаһа хунар, олзоборилгын зэр зэмсэгүүдые хадагалха урса отогуудые тоолонгүй, 3-5 урса гэрнүүдһээ бүридэдэг байгаа.
Агнууриин-олзоборилгын ажал ябуулгын хэшээлнүүд эвенкнүүдтэ тайгын онсо ѳѳрсэ эдеэ хоол шалтагаалаа, тэрээндэ мяхан, загаһан, һамар, жэмэс ородог байгаа, харин һүүлдэ хилээмэн — сог дээрэ али үнэһэн соо булаһан бообо болон колобконууд ородог һэн.
Эвенкнүүд һураха аргагүй шахуу байгаа, илангаяа эхэнэрнүүд бултадаа үзэг бэшэг мэдэхэгүй байгаа. Эвенкнүүд өөрын бэшэггүй байгаа. Домогууд, домогууд аман үгөөр үеһөө үедэ дамжуулагдадаг байгаа.
Хүбшэ тайгын промышленна осво-сохилго, тэрэниие ашаглалга эртэ урдын угай ёһо заншалнуудые һандаргаһан юм. Гадна миссионернүүдэй, наймаашадай, лама санаартанай «цивилизаторай» ажал ябуулга тайгын зэмэгүй хүбүүдые үргэнөөр, эшэхэ нюургүй тоножо, богоолой дулдыдалда оруулдаг байгаа
Зүблэлтэ засагай ерэхэдэ, хаанта засагай ба баатарнуудай хүсэрхэлһөө айһан эвенкнүүд тэрэ дороо шэнэ онол аргануудые абаагүй. Харин жэлһээ жэлдэ үндэһэлһэн заншалнуудаа эбдэжэ, эвенкнүүдэй ажабайдалда ниигэмэй ба ниитын-улас түрын шухала хубилалтанууд боложо байгаа. «Культбазанууд» байгуулагдажа, тэдэнэй бүридэлдэ һургуулинууд, интернадууд, «улаан урса гэрнүүд», амбулаторинууд гү, али эмнэлгын газарнууд, ветеринарна газарнууд, элдэб мастерскойнууд ородог һэн. «Зольбо ангай амитад», оро үсхэбэрилэгшэд һуурижаһан байдалтай болон ажахын байдал һайжаруулһан үйлэдбэриин эгээл юрын нэгэдэлнүүдые эмхидхэлгэдэ оролсоһон байна.
Түүхын богонихон болзор соо тайгын үндэһэн ажаһуугшад хүн түрэлтэнэй ниигэмэй хүгжэлтын бүхэли шатануудые дабажа, соёл болбосоролой үедэ ороо.
Мүнөө аймагта эвенк хүдөөгэй хоёр захиргаан байгуулагданхай — Усть-Джилиндинская болон Усойская, Россошино, Монгой, Варваринский, Усть-Джилинда, Багдарин эвенкнүүдэй соморхон ажаһуудаг табан һуурин тодорхойлогдонхой.
Хойто зүгэй арадуудай ажахы эрхилэлгын заншалта һалбаринуудые һэргээхэ ба хүгжөөхэ зорилгоор: оро үсхэбэрилгэ, агнууриин агнуури, загаһа барилга ба эвенк зоной ажалаар хангагдаса хангаха зорилгоор 14 дархан саазата бүһэлүүрнүүд тодорхойлогдоо, гэр бүлын-угай 7 бүлгэм байгуулагдаа.
Аймагта үндэһэтэнэй ажалшадые бэлдэхэ талаар хэмжээнүүд эдэбхитэйгээр бэелүүлэгдэнэ. Дээдэ һургуулинуудта, дунда тусхай һуралсалай эмхинүүдтэ эвенк оюутад һурана. Джилиндин, Россошин, Багдарин һургуулинуудта эвенк хэлэ заадаг. Эвенк соёлой түб болон тэрэнэй һалбаринууд хүдэлнэ, һурагшадай байгаали хамгаалгын зүргэ эмхидхэгдээ. Буряадай Хойто Зүгэй Арадуудай Музей амжалтатай хүдэлнэ. Аймагай номой сангай дэргэдэ эвенк зондо туһа хангамжа үзүүлхэ Мэдээсэлэй түб хүдэлдэг. Эвенк үндэһэтэнэй «Болдер» һайндэр һэргэбэ. Уран бэлигээрээ һайжарна: арадай дуу хатарай «Осикта» ансамбль, хүүгэдэй «Хосинкан» ансамбль, эвенк хүгжэмэй зэмсэгүүдэй «Конгковур» ансамбль.
Багдарин тосхондо эвенк соёлой түб
Эвенк арадай үндэһэн хатар
Оро унаһан эвенк эрэ хүн
Эвенк арадай дуу хатарай «Осикта» ансамбль (эвенк хэлэнһээ оршуулхада — «одон») 1974 ондо Багдарин аймагай соёлой байшанай, Баунтын эвенк аймагай, Буряад уласай үндэһэн дээрэ байгуулагдаа. Ансамбль аймаг соогоо, буряад Уластаа эвенк зохёохы түрүүшын коллектив болоно.
Ансамблиин гол зорилго-эвенк арадай заншалта соёл сахин хүгжөөхэ, ургажа ябаа үетэниие эвенкнүүдэй ёһо заншалда, дуу хүгжэмэй зохёохы ажалда хабаадуулха.
1974 ондо уласай телевиденидэ ансамблиин түрүүшын буулгалга, һайн дуратанай уран бэлигэй Бүхэсоюзна I фестивальда хабаадалга боложо, энэл жэлдэ коллективтэ «арадай» гэһэн нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. Энэ сагһаа «Осикта» — аймагай, республикын, регион хоорондын, уласхоорондын конкурснуудта, фестивальнуудта болон уран бэлигэй аман зохёолой һайндэрнүүдтэ саг үргэлжын хабаадагша.
1975 он — Москва хотодо һайн дуратанай уран бэлигэй Бүхэсоюзна I фестиваль.
1977 он-Агууехэ Октябриин социалис хубисхалай 70 жэлэй ойдо зорюулагдаһан Арадай уран бэлигэй Бүхэсоюзна II фестиваль.
1982 он — Москва хотодо Хойто зүгэй арадуудай һайн дуратанай уран бэлигэй Бүхэсоюзна харалга.
1985 он — Эсэгэ ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнда Совет арадай илаһаар 40 жэлэй ойдо зорюулагдаһан РСФСР-тэ һайн дуратанай уран бэлигэй Бүхэсоюзна харалга.
1986 он-Хабаровск хотодо Хойто зүгэй арадуудай Бүхэсоюзна фестиваль.
1987 он — Улаан-Үдэ хотодо Октябриин 70 жэлэй ойдо зорюулагдаһан арадай уран бэлигэй Бүхэсоюзна телевизионно фестиваль.
1989 он-Якутск хотодо Хойто зүгэй арадуудай Бүхэроссиин залуушуулай фестиваль.
1992 он-Магадан хотодо үнгэрһэн «Хойто одон» гэһэн бүхэроссиин фольклорно II һайндэр.
1992 он — Улаан-Үдэ хотодо үнгэрһэн «Байгал-дэлхэйн эрдэни зэндэмэни» гэһэн уласхоорондын фестиваль.
1999 он-Баунтын аймагай Багдарин һууринда «Болдер» гэһэн нютаг можын эвенк һайндэр.
2000 он-Хурамхаанай аймагай Алла һууринда Уласай «Болдер» һайндэр.
2001 он — Москва хотодо Хойто Зүгэй, Сибириин болон Алас Дурнын үсөөн тоото Үндэһэтэнй арадуудай IV съездын хүдэлмэридэ хабаадалга.
2001 он — Буряад уласай Делегациин бүридэлдэ Хитадай арадай Республикын Эвенк Хушуун АРВМ-дэ Зохёохы аяншалга; Магадан хотодо үндэһэтэнэй хатарай бүлгэмүүдэй хүтэлбэрилэгшэдэй бүхэроссиин зохёохы лаборатори.
2002 он — Владивосток хотодо Сибириин болон Алас Дурнын үсөөн тоото үндэһэн арадуудай соёл урлалай Фестиваль.
2003 он — Улаан — Үдэ хотодо үнгэрһэн Уласай «Болдер-2003» һайндэр; Улаан-Үдэ хотодо үнгэрһэн Ази-Номгон далайн нютаг можын «Сагаан һара» гэһэн эстрадна дуунай Уласхоорондын III фестивальда «Осикта» ансамблиин дуунай бүлэгэй хабаадалга.
2004 он-IV Уласхоорондын Улаан-Үдэ хотодо Азиин-Номгон Далайн оронуудай залуушуулай болон оюутадай фестиваль.
2005 он — «Диалог культуры-путь мира» гэһэн эпос, домог, онтохонуудай Уласхоорондын фестиваль г`. Улаан-Үдэ.
2006 он — Улаан-Үдэ хотодо үнгэрһэн Уласхоорондын буряадай «Алтаргана — 2006» фестиваль; можонууд Хоорондын залуушуулай «Икэн-одера» фестиваль г`. Улаан-Үдэ; үсөөн тоото үндэһэн арадуудай зохёохы Ажалай Уласхоорондын фестиваль" уянга-2006";" Ритмы планета « гэһэн хатарай урлалай Уласхоорондын фестиваль Хабаровскда.
2007 он-Хабаровск хотодо үнгэрһэн „ритмы планета“ гэһэн хатарай урлалай Уласхоорондын фестиваль; Улаан-Үдэдэ болоһон „На земле Гэсэра“ гэһэн уласай мүрысөөн; Хойто зүгэй үсөөн тоото үндэһэн арадуудай зохёохы ажалай „Северное сияние“ гэһэн уласхоорондын фестиваль; Москвада болоһон арадай аман зохёолой Уласхоорондын фестиваль.
2008 он-Эрхүү хотодо үнгэрһэн уласхоорондын буряадай үндэһэтэнэй „Алтаргана-2008“ фестиваль; I Сибириин хүүгэдэй-эдиршүүлэй» Мировое Дерево фестиваль Улаан-Үдэ хотодо 2009 он — Улаан-Үдэ хотодо «Гэсэрэй газар дээрэ» гэһэн Арадай хатарай Нютаг можонууд хоорондын мүрысөөн; I Улаан-Үдэ хотодо «Амиды булаг» гэһэн Арадай дуунай Уласай мүрысөөн; Шэтэ хотодо Хойто зүгэй, Сибириин болон Алас Дурнын үсөөн тоото үндэһэн арадуудай угсаата соёлой түбүүдэй ажаябуулгын Нютаг Можонууд хоорондын харалга-мүрысөөн.
2010 он — Можонууд хоорондын залуушуулай «Икэн-Одера» фестиваль, Можонууд хоорондын яармаг-үзэсхэлэн «Туризм и отдых в Бурятии» Улаан-Үдэ хотодо.
2013 он — хойто арадуудай можонууд хоорондын «Икэн-Содани» фестиваль энэ жэлэй Үйлэ хэрэгэй хэмжээ ябуулга болоо (Соданида-баатарта айлшаар).
Эвенк үндэһэтэнэй урлал сахин хүгжөөхэ ажал ябуулдаг зохёохы бүлгэмүүд фестивальда уригдаа. Тус фестивальда орос гүрэнэй 5 можо хизаарай түлөөлэгшэд хабаадаа: Сахалинай болон Амарай можонууд, Красноярскын, Хабаровскын болон Үбэр Байгалай хизаарнууд, Буряад уласай аймагууд, хабаадагша-айлшадай тоо 200 гаран хүн болоо. Үбэр байгалай хизаар Нютагай засагай 3 байгууламжатай байгаа: Тунгокоченский, Каларский, Тунгиро-Олекминский, Хабаровскын хизаар — Верхнебуреинский район ба район. Полина Осипенко, Буряад Улас — Хурамхаанай, Захааминай, Ахын аймагууд ба Улаан-Үдэ хото. Фестивальда бүхыдөө 12 делегаци хабаадаа. Фестивалиин баяр ёһололой нээлгэдэ Содани-баатар тухай домог зэдэлээ, аймагай соёлой Байшанай зохёохы бүлгэмүүдэй гүйсэдхэһэн үнгэтэ һайхан үйлэ харагшадта дурадхагдаа. Фестивалиин нээлгэдэ 200 гаран хүн ажалтай байгаа; зохёохы бүлгэмүүдэй хабаадагшад ба һайн дуратан.
Фестивалиин түрүүшын үдэр конкурсын хэмжээ ябуулганууд үнгэрөө; арадай уран һайханай гар урлалай «Хойто сеаранлин» (хойто зүгэй һолонго доро) бүтээлнүүдэй выставкэ-конкурс, «Икэнтоголин» ("Одерын түүдэгүүд) хатарай бүлгэмүүдэй конкурс, «Итыл» ёһололнуудай конкурс (Заншалнуудай амиды утаһан), эвенк дуунай «Давлавун» (баярай дуун) конкурс, мүн хүүгэдэй «Дивэтылсевердэ» (Хойто зүгэй эди шэди) гэһэн конкурс бэлдэгдээ. «Икэнтоголин» гэһэн үндэһэн хатарай бүлгэмүүдэй мүрысөөн эгээл согтой, ялас гэмэ байгаа, тэндэ 15 бүлгэм хабаадажа, бэе бэеэ һэлгэжэ, урилдаанда хабаадагшад хатар наадаар харагшадаа баярлуулаа.
Эвенк дуу гүйсэдхэгшэдэй «Давлавун» («Песнь радости») гэһэн урилдаан эгээл олон — 32 хабаадагшад байгаа. «Итыл» («Живая нить традиций») гэһэн ёһололнуудай мүрысөөндэ хурим түрын ёһолол, агнууриин урда һүнэһэ һүлдэеэ урмашуулха ёһолол, баабгайн һайндэр, угайнгаа газар шүтэлгэ гэхэ мэтые һэльбэн шэнэлһэн байна.
«Хойто сеаранлин» («Хойто зүгэй һолонго Доро») гэһэн арадай уран һайханай гар урлалай бүтээлнүүдэй үзэсхэлэн бэлигтэй дархашуулай элдэб янзын зохёохы ажалнуудаар харагшадай анхарал татаа.
Анха түрүүшынхиеэ Багдарин һууринда «Одерын Һүни» болон этнодискотекын хойто зүгэй хатарнуудаар чемпионат үнгэргэгдэбэ. Мүрысөөнэй илагшадые шагналгын баяр ёһололой болоһон фестивалиин баяр ёһололой хаагдаһаар үдэр түгэсэбэ, харин үдэшэ орой носоогдоһон түүдэгүүдые тойроод фестивальда хабаадагшад, харагшад булта үндэһэтэнэй нэгэдүүлдэг «Одеру» хатарта сугларба.
Эвенк арадай дуу хатарай «Осикта» ансамбль мүнөөдэр:
Олон жэлэй туршада коллектив гүйсэдхэхы бэлиг шадабариин үндэр хэмжээ дэмжэнэ, репертуараа шэнэ зүжэгүүдээр нэмээнэ, ансамблиин материально-техническэ баазашье нэмэгдэнэ.
Эвенк соёл дэлгэрүүлхэдээ, «Осикта» ансамбль уласай, можо нютагууд хоорондын, уласхоорондын олон хэмжээ ябуулгануудта хабаадана: 2014 он — Улаан-Үдэ хотын «Содружество сердец» гэһэн үндэһэн соёлой можонууд хоорондын фестиваль-мүрысөөн ("Арадай хатар"гэһэн шэглэлээр II шатын диплом);
2014 он-Улаан-Үдэ хотодо үсөөн тоото арадуудай угсаата соёлой түбүүдэй нютаг можонууд хоорондын фестиваль (хабаадагшын диплом);
2014 он — Томск хотодо үнгэрһэн Сибириин «Хойто Зүгэй Этюдүүд» гэһэн можо нютагууд хоорондын фестиваль (баярай бэшэг, дефилдэ хабаадагшадта I шатын диплом);
2014 он — II можонууд Хоорондын эвенк соёлой «Бакалдын» фестиваль Хабаровск хотодо (фестивалиин Гран-при, "Вокал"номинацида Лауреадай диплом);
2014 он — Хабаровск хотодо «лики наследия» гэһэн угсаата соёлой түбүүдэй Уласхоорондын фестиваль ("Хореографи"гэһэн шэглэлээр II шатын Лауреадай диплом);
2014 он — VI можонууд хоорондын эвенк хүгжэмэй ба хатарай фестиваль. В.Гончикова («Хореографи» номинацида I шатын диплом, II наһан. бүлэг (14-27 наһанһаа).
2015 он — II можонууд хоорондын ёһололой һайндэр Хабаровскын хизаарта «Икэнипкэ» (ро кмн эвенкын "Эльга " баярай бэшэг);
2015 он — Хабаровскын хизаарай Чумикан һууринда үндэһэн арадуудай Бүхэдэлхэйн Үдэртэ зорюулагдаһан Һайндэрэй тоглолто (аймагай захиргаанай баяр баясхалан);
2016 он — Уласхоорондын буряадай үндэһэтэнэй «Алтаргана-2016» фестиваль, һэеы гэр хото, "Баунтын эвенк аймаг"МО-гой танилсуулга;
2016 он — Улаан — Үдэ хотодо «Наран Туяа-Наранай элшэнүүд-2016» гэһэн эстрадна дуу гүйсэдхэгшэдэй можонууд хоорондын хүүгэдэй мүрысөөн ("Дебют " гэһэн шэглэлээр I шатын диплом);
2016 он — VII можонууд хоорондын фестиваль-эвенк дуунай ба хатарай мүрысөөн. В. С. Гончикова Улаан-Үдэ хотодо («Вокал» гэһэн шэглэлээр II шатын диплом).
Концертно-гастрольно ажал ябуулга:
2014 он — Шэтын можодо гастрольдо ябалга;
2015 он — Үбэр Байгалай хизаараар гастрольдо ябалга;
2015 он — Баунтын аймагаар концертно-гастрольно ажал ябуулга;
2016-Баунтын аймагаар концертно-театральна тоглолто.
2016 ондо «арадай» ансамбль " Хойто Зүгэй Абяанууд " гэһэн концертнэ программа дурадхажа, 10 дуунай, 10 хатарай, 2 вокально-хатарай найруулганууд мэдүүлэгдэжэ гүйсэдхэгдэһэн байна.
Хормейстер- В. М. Бадмажаповагай зохёоһон дуунай репертуар арадай аман зохёол болон «хойто дуун» гэгдэдэг мелодистнуудай зохёолнууд дээрэ — О. Чапогир, В. Гончикова, Е. Курейская гэгшэдэй, эвенк арадай мэдээжэ поэдүүдэй шүлэгүүд дээрэ Н. Оегир, А. Немтушкин болон бусад тэдэнэй дунда дуунууд үндэһэлэнхэй: «Уран гартай басаган» (сл. Н.Оегира, муз. П.Дамиранов), «Дуннэдув» (сл. А.Немтушкина, муз. В.Гончикова), «Ни тара саран», «Люгли» (сл. муз. В.Колесова), «Нарьян-мар» (сл. И.Кашежевагай, муз. Г. Пономаренко) болон бусад.
Эвенкнүүдэй ёһололнуудай ба ёһо заншалнуудай үндэһөөр байгуулагдаһан, ансамблиин хүтэлбэрилэгшэ — Сабкеев Ч. Д. Ба хатар найруулагшад — Сабкеева З. Д., Кубриков Д. Л. гэгшэдэй табиһан хореографическа найруулганууд Ба найруулганууд эвенк хатарай онсо соёлтой ба Хойто зүгэй арадуудай заншалта хореографитай зохилдоно, тэрэ тоодо: «Буганууд», «Орон», «хойто зүгэй найруулагдаһан», «арканануудтай Хатар», «гулувун» гэхэ мэтэ.
Ансамблиин репертуарта Хойто Зүгэй болон Орос гүрэнэй арадуудай бусад арадуудай хатарай зүжэгүүд, мүн вокально-хореографическа найруулганууд бии.
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль аймагай түрүү коллектив, хойто зүгэй арадуудай соёл сахин хүгжөөхэ, дэлгэрүүлхэ хэрэгтэ республика дотор удха шанартай зохёохы байгуулгануудай нэгэн зандаа.
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эвенк арадай дуу хатарай "Осикта " ансамбль
Эдэй засаг
Үйлэдбэриин гол ажал ябуулга-ашагта малтамалнуудые, гол түлэб алта ба уран олзоборилго[22]. Хүдөө ажахын гол шэглэлнүүд-агнууриин олзолго ба мал ажахы.
Баунтын аймагта олзоборилгын үйлэдбэри аймагай эдэй засагай гол болоно. Татабариин олзо оршонуудай ехэнхи хубинь уран, алта, нефрит олзоборилдог үйлэдбэринүүдһээ тудана. Аймагта үйлэдбэриин-эдэй засагай ажал ябуулгые 406 үйлэдбэри ба эмхи зургаанууд бэелүүлдэг.
Баунтын эвенк аймаг уранай түүхэй эдэй томо баазатай, Энэ Хиагдын уранай хэбтэшэ юм. Хиагда МАГАТЭ-гэй сэгнэлтээр дэлхэйн эрхим хэбтэшэнүүдэй тоодо ородог. Тус ашагта малтамалай олдоһон газарта уран олзоборилго ехэ ашагтай юм. Тиихэ зуура ашаг үрэтэй хайламагуудые абалгын экологическа сэбэр арга ба газар доро шэнгээлгын аргануудые хэрэглэлгэ шухала үүргэ дүүргэнэ.
«Хиагда» АО-гой зүбшөөрэл үгэгшэ үйлэдбэри ураан олзоборилдог (газарай гүн баялигай хэһэгүүдтэ 6 зүбшөөрэлтэй). Бүлгэмэй ори ганса акционер хадаа акцинуудай 100 хубиин мэдэлэй «Атомредметзолото» гэһэн хуби ниилүүлһэн бүлгэм болоно.
Мүнөө сагта Хиагдын хэбтэшэнүүд ашаглагдажа байна. 2015 онһоо 2018 он болотор Булагай ба Орьёлой хэбтэшэнүүдэй хэбтэшэнүүд удаа дараалан ашаглалгада тушаагдаха.
Баунтын эвенк аймагай эдэй засагай байдалай самбар
Унаа тээбэри
- Унаагай харгы Р437 Романовка — Багдарин.
- Аэропорт Багдарин
Ажаглалтанууд
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Республика Бурятия. Общая площадь земель муниципального образования. Дата обращения: 10 декабрь 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
- ↑ Устав Муниципального образования «Баунтовский эвенкийский район». Дата обращения: 10 декабрь 2025. Архивировано 25 февраль 2014 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек) (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 5 март 2016 года.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. (ород хэлэн). 03.rosstat.gov.ru. Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 13 июль 2025 года.
- ↑ Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи человек и более (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 12 октябрь 2013 года.
- ↑ 1 2 Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 10 август 2014 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 16 май 2013 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 12 октябрь 2013 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 23 сентябрь 2015 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (ород хэлэн) (5 октябрь 2018). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 8 май 2021 года.
- ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (ород хэлэн) (31 июль 2017). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 31 июль 2017 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 26 июль 2018 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (ород хэлэн). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 2 май 2021 года.
- ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (ород хэлэн). Дата обращения: 28 август 2025. Архивировано 17 октябрь 2020 года.
- ↑ Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект). Дата обращения: 10 декабрь 2025. Архивировано 18 декабрь 2018 года.
- ↑ Реестр административно-территориальных единиц и населённых пунктов Республики Бурятия. Дата обращения: 10 декабрь 2025. Архивировано 29 сентябрь 2021 года.
- ↑ Закон Республики Бурятия от 10 сентября 2007 года N 2433-III «Об административно-территориальном устройстве Республики Бурятия». Дата обращения: 10 декабрь 2025. Архивировано 27 июль 2021 года.
- ↑ Закон Республики Бурятия от 31 декабря 2004 года № 985-III «Об установлении границ, образовании и наделении статусом муниципальных образований в Республике Бурятия». Дата обращения: 10 декабрь 2025. Архивировано 20 январь 2015 года.
- ↑ Закон Республики Бурятия от 07.07.2017 № 2471-V «О преобразовании муниципальных образований путём объединения сельских поселений „Багдаринское“ и „Ципиканское“ в Баунтовском районе и о наделении статусом вновь образованного муниципального образования». Дата обращения: 10 декабрь 2025. Архивировано 27 июль 2021 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Всероссийская перепись населения 2010 года. (ород хэлэн). 03.rosstat.gov.ru. Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 3 январь 2025 года.
- ↑ Росатом завершил формирование уранодобывающего предприятия в Бурятии. РИА Новости. Дата обращения: 10 декабрь 2025. Архивировано 20 сентябрь 2015 года.
Ссылкэнүүд
- Сайт МО «Баунтовский эвенкийский район».
- В Улан-Удэ завершился «Эвенкийский нимнгакан-2023».
- Сайт Баунтовского отдела культуры.
Баунтын эвенк аймагай нютаг һуурингууд | ||
|---|---|---|
 |
| |
Баунтын эвенк аймагай нютагай засагай байгууламжанууд | ||
|---|---|---|
|
| |