Хяагтын наймаагай түүхэ
Хяагтын наймаагай түүхэ (ород хэлэн История кяхтинской торговли) — 1689 онһоо эхилһэн, Хитад, Монгол оронуудтай хилэ шадархи худалдаа наймаан сибириин эдэй засагай элдэб һалбаринуудые хүгжөөлгэдэ нүлөөлөө: худалдаа наймаан, үхэр буу олзоборилго, унаа тээбэри, мал ажал, таряан ажал, арһа элдэлгын үйлэдбэри гэхэ мэтэ Хяагта хотодо худалдаа наймаанһаа олоһон хүрэнгэ зөөри алта олзоборилгодо, уһан онгосонуудта, үйлэдбэридэ, буян үйлэдэлгэдэ оруулагдаа.
Түүхэ
Хитадтай худалдаа наймаан 1689 оной Нэршүүгэй хэлсээ баталһанай һүүлээр эхилээ һэн. 1706 он болотор худалдаа наймаан Нэршүүдэ, удаань Сэлэнгэ, Хяагта хотонуудта боложо байгаа. 1693 ондо Сибириин захиралтын толгойлогшо И. Б. Репнинэй заабаряар илангаяа Сибирьтэ тамуужанай түрүүшын дүрим зохёогдоо һэн. Нэршүүдэ худалдаа наймаан хүсэһэн хэмжээгээ оложо ядаад, 1719 ондо Бээжэн руу гвардиин капитан Лев Измайлов түрүүтэй элшэн сайдай яаман эльгээгдээ. Тэрэниие нарин бэшэгэй дарга Лоренц Ланг үдэшэжэ, Орос-Хитад харилсаанай ба Сибириин түүхээр материалнуудые аянда суглуулжа, мүн «Хитад гүрэнэй Зураглал» гэһэн ажал бэшээ.
1693—1762 онуудта Орос гүрэн Хитад руу гансал һангай наймаанай хамбынуудые эльгээдэг байгаа. 1706 онһоо хамбыда гансал тэрэнэй штадта агентын, целовальнигай гэхэ мэтын тушаалда ороһон зон өөрын эд бараатай байха аргатай байгаа. Хамбые засагай газарай комиссарай, дүрбэн целовальнигуудай, 100 хасагуудай бүридэлдэ сэрэгэй харуултай гвардейскэ офицерэй табиһан этигэмжэтэ наймаашан толгойлдог һэн. Һангай хамбын захиргаанай болон хамгаалгын ниитэ тоо 200 хүрэһэн байна. Хамбынууд гурбан жэлэй нэгэ дахин эмхидхэгдэдэг байгаа, тэдэнэй нэгэ тээшээ хүдэлөөн нэгэ жэл болодог һэн. Хүдэлөөн маршрудаар бэелүүлэгдэжэ, «Сайн зам» гэжэ нэрэтэй болоо: Москва, Переславль-Залесский, Ярославль, Кострома, Вологда, Устюг Великий, Нижний Новгород, Ирбит, Соликамск, Екатеринбург, Верхотурье, Туринск, Тюмень, Тобольск, Тара, Томск, Енисейск, Илимск, Нижнеудинск, Эрхүү, Верхнеудинск, (Новоселенгинск) Селенгинск, Кяхта, (Улаан-Баатар) Урга, Сайншанд, Эрэн-Хото, (Чжанцзякоу) Калган, Бээжэн.
Хүсэнэг: Хитадтай хамбын наймаан[1].
| Он жэлнүүд | Комиссар (агент) | Хамбын бүридэл, хүн | Бүхы эд бараа, түх. | Олзо орошо, түх. |
|---|---|---|---|---|
| 1702 | Савватеев И. П., айлшан | 400 | 22319 түх. 74 мүнг. | 100 мянган. |
| 1703 | Осколков Г. А. | 200 | — | — |
| 1705—1709 | Худяков П. Л., айлшан | 200 | — | 270 мянг. |
| 1707—1711 | Савватеев И. П., айлшан | — | 142 мянг. | 223 мянг. |
| 1709—1713 | Худяков П. Л., айлшан | 220 | 200 мянг. | — |
| 1711—1716 | Осколков Г. А. | 220 | — | — |
| 1714—1719 | Гусятников М. Я.[2]. | 200 | — | — |
| 1718—1723 | Истопников Ф. С. | 200 | — | — |
| 1719—1735 | Третьяков Е. М., наймаашан | 205 | 275403 | убыток |
| 1731—1738 | Молоков И. | 113 | 100 мянган арһан | 15 мянган |
| 1734—1740 | Фирсов Е. | — | 100,3 арһан | 25 тысяч |
| 1758 | Владыкин А. | — | — | — |
1703—1706 онуудта һангай хамбынуудай ябаха зам хубилна-худалдаа Наймаан Селенгинск болон Эрхүү руу нүүнэ. 1713 ондо Засагай Газарай Сенат һангай хамбынуудта хубиин наймаашадай эд бараа худалдахые хорибо.
Гүрэнэй наймаан ашаг үрэтэй бэшэ байжа, гарзануудые асардаг байгаа. 1714 ондо Хитадтай үмсын наймаа зүбшөөхэ гэһэн шиидхэбэри абтаа һэн. Наймаашад Урга (Монгол) соо худалдаа хэжэ эхилнэ. 1727 ондо Орос ба Хитад (1727) Хяагтын хэлсээндэ гар табиһанай һүүлдэ Троицкосавск хото баригдана, тэрээнһээ Гурбан модоной зайда Хяагтын худалдаа наймаанай тосхон ба Хитадай Худалдаа наймаанай хото (Алтан-Булаг) Маймачен байгуулагдана. Хитадай наймаашадтай хубиин наймаа эхилнэ.
Нэршүүдэ наймаан үргэлжэлнэ, харин тэндэ тэрэ тогтомол хизаартай шэнжэтэй. 1762 ондо II -дохи Екатерина һангай хамбынуудай ажал ябуулгые хорижо, Хяагта хотодо, тэрэ тоодо арһа шүрбэһэндэ худалдаа наймаанай дүүрэн эрхэ сүлөө тунхаглаа.
XVIII зуун жэлэй тэнгээр Азиин оронуудтай Оросой эд бараанай эрьесын 67 % Хяагта хотоор үнгэрөө. 1753 ондо Верхотурьида дотоодын тамуужан болюулагдаа, эд бараа асаралгын/шэрэлгын татабаринууд болюулагдаа. 1762 ондо һангай ба хубиин монополинууд, тэрэ тоодо хилын саана пушнина худалдаха гүрэнэй монополи болюулагдаа. 1775 ондо Хяагта хотодо наймаалдаг наймаашадһаа түлбэри оросой бюджедтэ тамуужанай бүхы оршонуудай 38,5 % болоно.
1800 ондо Хитадтай худалдаа наймаанай шэнэ дүримүүд абтана — эд бараанай тогтомол сэнгүүд тогтоогдоно, гансал андалдаанай үйлэнүүд зүбшөөгдэнхэй. Хяагта хотодо наймаалдаг ород наймаашадай "хамтын хэлсээн " сэн тогтоогдодог байгаа. Мүнгэнэй түлөө худалдан абалга ба худалдалга, мүн урьһаламжын үйлэнүүд хоригдонхой.
Оросой гүрэнэй европын хубиин наймаашад наймаанда голлодог. Сибириин наймаашадай хубида худалдаанай хахадһаа бага хубинь хүртэнэ.
Хүсэнэг: Хяагтын худалдаа наймаанай эд бараанай эрьесэ.
| Жэлнүүд | 1744 | 1755 | 1757 | 1760 | 1770 | 1773 | 1780 | 1784 | 1792 | 1798 | 1800 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| эд бараанай эрьесэ, мянган түхэриг |
580 | 840 | 1333 | 1360 | 2620 | 2251 | 5400 | 6083 | 4940 | 5570 | 8380 |
1807 ондо Орос гүрэнэй засагай газар манифест абтаа — Хитадтай гансал 1-дэхи гильдиин наймаашадта наймаа хэхые зүбшѳѳгдэнхэй. Хяагта хотодо наймаашадай тоо үсөөрнэ. Орос гүрэнэй Европын хубиин наймаашад үйлэдбэриин эд бараагаа бүри олзотой андалдахын тула нооһото арһа хэлсээтэ сэнгүүдые дээшэлүүлнэ. Сибириин наймаашадай эрьесэ үсөөрнэ-1839 ондо тэдэ пушнина 4 сая түхэригөөр андалдагдаагүй үлөө, энэнь жэлэй дунда зэргын наймаанһаа 1,5 дахин ехэ байгаа. Хожомынь хоёрдохи гильдиин наймаашадта Хяагта хотодо худалдаа наймаа зүбшөөгөө, зүгөөр тэдэнэй эрьесэ 90 мянган түхэригһөө дээшэ байха ёһогүй байгаа.
Хүсэнэг: Хяагта хотодо наймаашадай тоо
| Жэлнүүд | 1830 | 1835 | 1840 | 1845 | 1850 | 1854 | 1860 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Купецүүдэй тоо | 43 | 122 | 133 | 125 | 92 | 105 | 73 |
1820 ондо «Дотоодын худалдаа наймаанай эрхэ сүлөө тухай баталалгын дүримүүд» баталагдаа.
1822 ондо наймаашадай нүүдэл ба буса яһатанай буусада оролго зүбшөөгдэжэ, бамбагар худалдаа наймаа урмашуулаа.
1835 ондо Хяагта хотодо хитад хэлэнэй училищи нээгдэжэ, худалдаа наймаа хангаха оршуулагшадые бэлдэжэ байгаа.
1854 оной 8 һарын 1-дэ Хитадтай худалдаанда сүлөөтэ үнэ сэн байгуулагдахые зүбшөөрбэ.
1855 ондо эд бараанай андалдаанда хизаарлалтанууд болюулагдаа, алтан мүнгөөр эд бараа худалдан абаха арга олгогдоо. В. А. Кокорев «Экономические провалы» гэһэн статья соогоо иигэжэ зааһан байна
Москвада байһан Хяагтын наймаашадшье, мүн хитадта хүдэлдэг фабрикантнуудшье (тэдэнэй тоодо намда ходо байһан Е. С. Морозовые ба И. А. Корзинкиниие һанадагби) Москваһаа Петербург ерээд, зандарган нюурнуудые хамтын ба гүрэнэй аша туһын янзануудаар гуйжа, хэрэгыень хуушан гуримтайгаар орхихо; Харин англиин алтан, тиихэдэ арадай һураг суу хэлэгдэһэнэй ёһоор, булижа гараа, тиимэһээ гүрэнэй худалдаа наймаанай тэнсүүриин, Сибириин замай, Москвагай фабрикануудай ба юрэнхыдөө бүхы ород арадай ашаг һонирхол Тэрэнэй үри һадаһад Хариин зоной ашаг Һонирхолдо Үргэл болгогдоо.
1860 оной Бээжэнэй трактат хитадуудые Оросто худалдахые зүбшөөрбэ. Хитадууд Дээдэ-Үдын уезддэ бии болоно. Тэдэ жэжэ наймаа хэдэг гү, али алтан прииск, цементын заводто хүдэлдэг, гар олзоборилдог. Дээдэ-үдын сагдаагай управлени Хитад бүхэндэ нэгэ жэлэй болзороор Оросой Эзэнтэ гүрэнэй дэбисхэр дээрэ байха эрхэ олгодог билет үгэдэг байгаа. Хитадууд түлбэри, татабаригүйгөөр наймаална. Хяагтын наймаашад финансын министртэ хитад албатанда алба татабари тухай асуудал шиидхэхые гуйжа хандаба. 1869 ондо хитадуудта хилэһээ табин модо зайда пошлиногүй наймаа ябуулхые зүбшѳѳбэ. Хитадай наймаашадта «гильдейскэ» гү, али «жэжэ» худалдаа наймаанай үнэмшэлгэнүүдые албан түхэлжүүлжэ, ород наймаашадтал адли татабариин түлбэринүүдые түлэхэ гэһэн заабаритай байгаа.
1861 ондо Хяагтаһаа тамуужаниие Эрхүү хото оруулаа һэн. Ород наймаашад Хитадһаа далайгаар Одессын порт руу сай эльгээжэ эхилнэ. Тиигэжэ Хяагтын монополи Хитадтай худалдаа хэжэ дүүрэбэ.
1862 ондо долоон хоног бүриин «Хяагтын хуудаһан» сонин хэблэгдэжэ эхилнэ. Редактор П. С. Андруцкий. Сай гаргаха тухай мэдээнүүдые сонин толилно. Сониной гаратар наймаан тухай мэдээсэл "Наймаашанай Хяагта хотодо наймаалагшын агентнүүдһээ Аралжаанай мэдээнүүд"гэһэн эрьесэдэ толилогдоо[3].
1869 ондо Суэцэй һубаг онгосоор ябахын тула нээгдэбэ. Европоһоо Хитад хүрэтэр далайн зам нилээн доошолоо. Харин энээнэй һүүлээршье Хитад сай Хяагтаар асаралга дээшэлээ. Байгал сайгай үнэтэй сортнуудые далайгаар зөөдэг байгаа. Орос гүрэндэ үргэнөөр хэрэглэгдэдэг хямда сортнууд Хяагта соогуур абаашажал байгаа.
Унаа тээбэри
XVIII зуун жэлэй эсэс болотор хитадай эд бараа худалдаха гол дэлгүүр Москва байгаа. Хожомынь хитадай эд бараа худалдаа наймаанай түб Нижегородско яармагта нүүбэ.
Сибириин зам барихаһаа урид эд бараа зөөхэ гол арга уһанай унаа зандаа байгаа. Хяагтаһаа эд бараагаа Сэлэнгэ мүрэн хүрэтэр абаашажа, тэндэ барка болон бусад онгосонуудта ашадаг байгаа. Сэлэнгээр онгосонууд Дээдэ-Үдэ хүрэжэ, Байгал, Эрхүү, Ангар, Енисей мүрэнүүдээр Енисейск хүрэдэг һэн. Енисейскһээ Маковско волокоор Кеть Обь голнууд руу ородог байгаа. Томскдо эд бараан «хабаржажа», шэнэ навигациин эхилхэдэ, Тобольск, саашадаа Нижний Новгород, Москва, Петербург эльгээдэг байгаа. Эд бараа Орос гүрэнэй Европын хубида асаралгада хоёр жэл үнгэрдэг байгаа, энэ хүпеэсэй зѳѳри хүрэнгын эрьесые нилээн удааруулдаг һэн.
Тиигээдшье Байгал дээрэ тонуул дээрмэ хэдэг байгаа. Дээрмэшэд хүпеэсэй сүүдүүдыешье, багахан яармагуудыешье тонодог байгаа. Байгалай эгээл мэдээжэ далайн дээрмэшэн гэхэдэ, «Сохатый (Сибирское предание)» Н. А. Полевой гэһэн арадай домогуудай, авантюрна туужануудай болон романуудай герой болоһон Сохатый (Анзата) гэжэ нэрэтэй дээрмэшэн байгаа[4].
Мүн харагты: Енисейдэ уһан онгосоор ябалгын түүхэ
1730-аад онуудаар Сибириин зам баригдажа эхилээ. Харгы Екатеринбург, Тюмень, Тобольск, Омск, Каинск, Колыван (Новосибирскэ можо), Томск, Ачинск, Красноярск, Нижнеудинск Эрхүү хүрэтэр үнгэрөө. 1760-аад оноор замай барилга дүүрэһэн байна. Ашаануудые Оросой Европын хубида хүргэхэ болзор 2-3 һара болотор доошолоо. Хоёр һарын туршада эд бараа Ирбит яармагта асардаг байгаа. XIX зуун жэлэй эхиндэ Хяагта хотодо худалдан абтаһан эд бараанай оройдоол 10-30 хубинь уһан унаагаар шэрэгдэдэг байгаа.
Эд бараа асаралгада горитой мүнгэн гаргашалагдадаг байгаа. Жэшээнь, 1842 ондо Хяагтын худалдаа наймаанай ашаанай эрьесэ 650 мянган пүүд, харин унаа тээбэриин гаргашанууд ассигнацяар 6,4 сая түхэриг гү, али мүнгөөр 1 823 500 түхэриг болоо. Гол хубинь ямщигуудай ажалай түлөөһэндэ гаража, 10 мянган хүндэ хүрэдэг һэн.
Үбэр Байгалай түмэр замай ашаглалгын түрүүшын жэлдэ (1901 он) харгы 2 сая 65 мянган пүүд сай зөөлгэһэн байна. Харгын бүхы наймаанай ашаануудай зуунай арбан хуби сай болодог байгаа. Тэрэниие шэрэһэнһээ ороһон олзо 2 сая түхэригһөө дээшэ байгаа. Сай гол түлэб Хитадай зүүн-урда можонуудһаа — Ханькоу хотоһоо Шанхай гү, али бусад боомтын хотонууд хүрэтэр түмэр замаар, удаань владивосток хүрэтэр далайгаар асарагдадаг байгаа. Тамуужанай складууд Эрхүү, Челябинск хотонуудта хүдэлөө. Одессээр гол түлэб цейлон сай зөөдэг байгаа[5].
КВЖД (1903 он) барилгын һүүлээр сай Түмэр харгыгаар Сретенск станцяар зөөжэ эхилээ. Забайкалиин түмэр зам 1907 ондо 3 сая 989 мянган пүүд сай, 1908 ондо 3 сая 690 мянган пүүд, 1909 ондо 3 сая 048 мянган пүүд, 1910 ондо 3 сая 789 мянган пүүд зөөжэ ерээ[6].
Эд бараа хубаарилга
Хяагтын эд бараанай хахадынь шахуу Орос гүрэнэй Европын хубида эльгээгдэдэг байгаа. Үлэһэн хубинь сибириин хотонуудта худалдагдадаг байгаа. Жэшээнь, 1751 ондо Хяагтаһаа бүхыдөө 450,4 мянган түхэригэй эд бараан хотонуудта эльгээгдэһэн байна:
| Хото | Сэн, мянган түхэриг |
|---|---|
| Орос гүрэнэй европейскэ хуби | 210,7 |
| Эрхүү | 94,3 |
| Ирбидай ярмааг | 66,6 |
| Нэршүү | 24,5 |
| Якутск | 13,8 |
| Тобольск | 11,3 |
| Енисейск | 10,2 |
| Барнаул | 5,9 |
| (Новоселенгинск) Селенгинск | 5,4 |
| Томск | 3,6 |
| Илимск | 1,0 |
| Красноярск | 0,8 |
| Ямышевскын ба Семипалатинскын хэрэмүүд | 2,3 |
Мүнгэн һан
1740-өөд онууд болотор Европын Оросой Хаанта гүрэнһөө Сибирь болон гэдэргээ вексельнэ оршуулгануудта хорилто байгаа. Воеводууд болон губернаторнууд хүпеэсэй вексельнэ операцинуудаар халхалан, Сибирьһээ мүнгэеэ гаргаха аргатай болохо гэжэ засагай газар түбэгшөөдэг байгаа. Сибирь руу мүнгэн гар мүнгөөр шэрэгдэдэг байгаа.
1769 онһоо ассигнациин хандалгада (саарһан мүнгэн) бии болоо. Европын Оросой Эзэнтэ гүрэнэй Сибирь хүрэтэр түлбэринүүдые вексельнэ эльгээхые зүбшөөһэнэй удаа мүнгэгүй тоосоон дэлгэржэ эхилээ, банкын байгуулга байгуулагдажа эхилнэ. 1772 ондо Тобольск хотодо, 1779 ондо Эрхүү хотодо урьһаламжын-вексельнэ операцинуудта гүрэнэй банкын конторонууд нээгдэнэ.
1800 ондо Хитадтай худалдаа наймаанай дүримүүд гансал бартерна үйлэнүүдые зүбшѳѳдэг байгаа, мүнгѳѳр эд бараа худалдажа абалга ба худалдалга, мүн урьһаламжын операцинууд хоригдодог һэн. 1842 ондо Ород наймаашад Англитай дайнай байдалда байһан (түрүүшын хара тамхинай дайн) хитад үнэтэ түмэрнүүд хэрэгтэй гэжэ мэдэжэ байгаад, хитад эд бараа алтан монетээр хуули бусаар худалдан абажа эхилээ һэн. Эд бараанайн эрьесэ 30 хубяар дээшэлээ. Сибириин хэдэн наймаашад алтан зоосоор хуули бусаар наймаалһанай түлөө сүүдэй харюусалгада хабаадуулагдаа.
1842—1850 онуудта Хяагта хотодо жэл бүри 400-һаа 500 мянган түхэриг хүрэтэр мүнгэн гэхэ гү, али эд бараанай ниитэ үнэ сэнгэй 5-6 % тухай мүнгэн хандаһан байна. 1854—1861 онуудта хитадай эд бараанай үнэ сэнгэй 50 шахуу хубинь эдеэ хоолой бэшэ мүнгөөр түлэгдэдэг байгаа, энэнь наймаашадай Хяагта руу эд бараа асаралгын гаргашануудые доошолуулха арга олгодог һэн.
1830 — аад-1860-аад онуудта хотын ниитын банкнууд бии болоно. Хяагтада банк 1844 ондо I гильдиин наймаашан Я. А. Немчиновэй мүнгөөр нээгдэһэн юм. Яков Немчинов (Тара хото) XIX зуун жэлэй Орос гүрэнэө эгээл баян наймаашадай нэгэн болоо һэн. Элдэб сэгнэлтээр тэрэнэй байдал 17-һоо 48 сая түхэриг хүрэтэр байгаа. Тэрэнэй хүрэнгын үндэһэн ород-хитад наймаанда табигдаа.
Хүпеэсэй хамжаанууд
Оросой Хаанта гүрэнэй засагай газар бүри I-дэхи Петрын үедэ Хитадтай худалдаа наймаа хэхын тула Зүүн Энэдхэгэй жэшээгээр хамжаан байгуулха хүсэлтэй байгаа. 1768 ондо ородой наймаашад зургаан бүлгэмдэ эмхидхээ: Москвагай, Тулын, Архангельскын, Вологдын, Тобольскын ба Эрхүүгэй. Москвагай хамтарал Хяагта руу сэмбэ, плис, минжэнүүдэй болон халюунай арһан, Москвагай болон хари гүрэнүүдэй зүйлнүүдые оруулдаг байгаа. Тула- ниигэм-мерлушка ба миисгэй. Архангельскын ба Вологдын-үнэгэнэй һабар, финляндиин үнэгэн, ород халюун, сагаан үнэгэн, москвагай эд бараан. Тобольско ба Эрхүүгэй-хэрмэн, сагаан үнэгэн, мерлушка, үнэгэн, юфть. 1800 оной зарлигаар хүпеэсэй компанинууд эд бараанай сэн тогтоохын тула нэгэ-нэгэ гэшүүнээр һунгаха ёһотой байгаа.[7].
Эд бараа
Орос гүрэнһөө Хитад руу абаашагдаа:
Мал
Худалдаа наймаанай эхин шатануудта (Нэршүү, Урга) мал наймаалалга ехэ үүргэ дүүргэдэг байгаа. 1699 ондо Эрхүүһээ Нэршүү руу 488 толгой эбэртэ мал, 236 адуун эльгээгдэһэн байна. Хяагта руу худалдаа ябуулһанай һүүлээр мал наймаалалга дээшэлээ.
Хитадуудай дунда морид һайн эрилтэтэй байгаа. 1758 ондо Ганса Красноярскын хошуун-Үзүүртэ 60-аад мянган моридые андалдахын тула худалдан абтажа, 5-7 түхэригһөө 15 хүрэтэр сэнгүүдэй ургалтада хүргөө һэн. 1759—1761 онуудта морид оросой гадаадада эд гаргалгын хоёр бүхэли, арбанай табан хуби болоо һэн.
1813 ондо оросой засагай газар Хяагта хотодо орооһо ба мал наймаалгые бага болгохые захирба. Мал наймаалалга нилээд бага болоо-1847-1850 онуудта тэрэнэй хубида оросой эд гаргалгын 0,23 % байгаа.
Арһан
Түүхэй арһан саашадаа элдэхын тула наймаалагдадаг байгаа. Зарим хубидаа элдэгдээгүй арһан багсалалгын зүйл болгожо хэрэглэгдэдэг байгаа-сайтай хайрсагууд арһаар хүбөөлэгдэдэг һэн. 1850-яад онуудай эхеэр сай багсалхын тула жэл бүри 80 мянган хүрэтэр арһан хэрэгтэй байгаа.
Сайн наймаанай талаһаа эрилтэ арһанай сэнгүүдэй ургалта түрүүлээ. XIX зуун жэлэй түрүүшын хахадта зүүн-Урда Сибирьтэ арһанай сэн 1 түхэриг ассигнацитай 5 түхэриг мүнгэн болотор ургаа. Энэнь Эрхүүгэй губерниин болон Үбэр- Байгалай можын арһанай үйлэдбэриин доройтол түрүүлээ-үнэтэй болоһон түүхэй эд тэдэнэй бүтээлнүүдые үрдилдэхэ шадалгүй болгоо.
Малай арһан
Мерлушка (элдэһэн хониной арһан), хониной арһан ехээр андалдадаг һэн. 1770-1780-яад онуудта жэл бүри Хяагта хотодо 600 мянганһаа 1 сая хүрэтэр арһан асарагдадаг байгаа. XVIII зуун жэлэй эсэстэ жэл бүриин экспорт 1 сая 200 мянган арһан болотор ургаа. XIX зуун жэлдэ арһа гаргалга бага болоо, зүгөөр үшөөл горитой зандаа байгаа: 1850 ондо 600 мянган арһан. XIX зуун жэлдэ мерлушкын хахадһаа бага хубинь Үбэр Байгалда худалдан абтадаг байгаа.
Юфть
Юфть XIX -дэхи зуун жэлэй түрүүшын хахадта Орос гүрэндэ гадаадада эд гаргалгын 7-һоо 16 % хүрэтэр байгаа. 1850—1852 онуудта сибириин наймаашад жэл бүри Хяагта хотодо дунда зэргээр 116,7 мянган юфти болон бусад элдэһэн арһа унагаадаг байгаа.
Үһэ нооһото арһан
Үһэ нооһото арһан 1762 ондо арһа мяханай гадаада худалдаанда гүрэнэй монополиие болюулһанай һүүлдэ Хяагтын худалдаанай үндэһэн байгаа. Үһэ нооһото арһанай жэлэй эрьесэ 1,4 сая түхэригһөө 8,4 сая түхэриг болотор ургаа. 1757—1784 онуудта пушнина Оросой Хитад руу эд гаргалгын 85 % шахуу байгаа. Саашадаа тэрэнэй хуби доошолоо, гэбэшье тэрэ түмэрѳѳр, бүдѳѳр, малаар болон бусад эд бараагаар наймаанай хэмжээнһээ нилээн дээгүүр байгаа.
Нооһото арһан наймаанда гүрэнэй монополиие болюулхаһаа урид хуули бусаар арһа наймаалалга үргэнөөр ябуулагдана. Тиигэжэ 1750 ондо Орос гүрэнэй наймаашад 164,3 мянган түхэригэй арһа андалдаһан байна.
Нооһото арһан 1840-өөд онууд болотор Оросой Хитад руу эд гаргалгын гол статья зандаа байгаа — нооһон ба хүбэн бүдүүд түрүү һуурида гараа. 1850-яад онуудта текстильнүүд орос гүрэнэй гадаадада эд гаргалгын табин хуби хүрэтэр болоно.
| Жэлнүүд | 1757 — 1784 | 1790-е | 1824 — 1828 | 1836 — 1840 |
|---|---|---|---|---|
| Нооһото арһанай хуби | 85 % | 70 % | 50,7 % | 34,5 % |
Хүсэнэг: Оросой хитад руу эд гаргалгын нооһото арһанай хубиин шэгнүүр
| Жэлнүүд | 1757-1759 | 1826 | 1830 | 1835 | 1840 | 1845 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Сэн | 96,3 | 2900 | 3161 | 4291 | 1107 | 950 |
Хүсэнэг: хитад руу нооһото арһа гадаадада эд гаргалгын сэн, мянган түхэриг
Нооһото арһан яармагуудта худалдан абтадаг байгаа: Туруханска ба Енисейскэ, Яхадһаа, Камчаткаһаа асарагдадаг һэн.
Мүн Хяагтаһаа Хитад Монгол руу түмэр, зэд, шэрэ, толи, шэниисэ, улһан, хүнэһэн, тюмениин хибэс, томскын крупчатка, зүгын бал, тоһон, хүрэһэн загаһан, стеарин дэнгүүд, мылэ, түмэр эдлэлнүүд, түмэр эд бараан гэхэ мэтэ. Шэниисэ хилэ шадархи хитад зондо асарагдадаг байгаа.
Хитадһаа гадаадын наймаа
Хитадһаа Ород гүрэн руу оруулагдадаг байгаа: торгон ба хүбэн бүд, шаажан, сай, леденец саахар, алтан, мүнгэн, субад, үнэтэ шулуунууд. XIX зуун жэл болотор бүхы гадаадаһаа оруулалгын 2/3 хубинь бүдэй хубида тудадаг. 1824 онһоо 1850 он болотор хитадай бүд гадаадаһаа оруулалга зургаа дахин бага болоо. Росси өөрөө 1 сая аршам хүрэтэр бүд Наймаалжа эхилээ. Хитадай хойто хубида Оросой бүдүүд үргэн хэрэглээнэй зүйл болоһон.
Орос гүрэндэ гэшүүнэ наймаалха гүрэнэй монополи 1687 ондо нэбтэрүүлэгдээ (Костомаровай мэдээсэһээр 1657 ондо[8]). 1704 ондо сибириин хотонуудта жэлдээ адагынь 300 пүүд һанда гэшүүнэ худалдажа абаад, Москва абаашахыень захирагдаһан байгаа. 1727 ондо түрын монополи болюулагдаһан болобошье, 1731 ондо монополи дахин нэбтэрүүлэгдэбэ. Хяагта хотодо гэшүүнын комисси байгуулагдаа һэн. Хяагтада худалдажа абаһан бүхы гэшүүнэ Москва, Медицинскэ контородо ошодог, багахан хубинь Эрхүүгэй полевой аптекэдэ үлэжэ, тэндэһээ бүхы Сибирьтэ хубаарилагдадаг һэн. 1782 ондо зарлиг гаража, «россиин хилэ доторшье, газаашье ревенеэр, жүтөөрхэһэн үрэһөөр сүлөөтэ наймаа зүбшөөгдэбэ». 50 жэлэй үнгэрхэдэ, Эрхүүдэ гэшүүнэ эбхэлеэтэ гол газарынь болоо һэн.
Хитад гадаадаһаа оруулалгада сайн хуби жэлдээ 400 мянган пүүд болотор дээшэлээ. XIX зуун жэлэй тэн багаар сай Хитадһаа оросой гадаадаһаа оруулалгын сэнгэй 95 % тухай байгаа..
| Жэлнүүд | Сай Орос гүрэн руу оруулалга, түх |
|---|---|
| 1792 | 540236 |
| 1802 | 1872600 |
| 1802 — 1807 | 2165300 |
| 1812 — 1820 | 3838000 |
| 1821 — 1831 | 5953500 |
| 1831 — 1840 | 6218400 |
| 1909 | 62080 |
Хүсэнэг: Сай жэлдээ дунда зэргээр оруулга[9].
Ажаглалтанууд
- ↑ Курц Б. «Государственная монополия в торговле с Китаем» (ород хэлэн). vostlit.info. Киев (1929). Дата обращения: 26 декабрь 2025.
- ↑ 1714, февраля 8. Об отправлении в Китай купеческого комисара Гусятникова для продажи казённых товаров // Памятники сибирской истории XVIII века. — СПб, 1885. — Т. Книга 2. 1713-1724.. — С. 34.
- ↑ Петряев Е. Д. «Кяхтинский листок». — Улан-Удэ, 1963.
- ↑ Полевой Николай Алексеевич Сохатый. — Москва: Денница, 1830.
- ↑ Н. Розанов Перевозка чая по Забайкальской жел.дор. // Вестник Забайкальской железной дороги. — 1912. — № №8. — С. 1—3.
- ↑ Н. Розанов Характер и периоды товарного движения по Забайкальской жел.дор. // Вестник Забайкальской железной дороги. — 1912. — № №4. — С. 9.
- ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири. — Иркутск: Издание ВСРГО, 1883. — С. 214—215.
- ↑ Костомаров Н. И. Очерк Торговли Московскаго государства в XVI и XVII Столетиях.. — С-Петербург, 1862.
- ↑ А. К. Старицкий Река Селенга в Забайкальской области. — Санкт-Петербург: Типография М.П.С. (Т-во И.Н. Кушнерев и К⁰), 1913. — С. 73—74, 99.
Ном зохёол
- Андрей Мартынов Живописное путешествие от Москвы до китайской границы.. — 1816.
- Иван Носков Кяхта. — 1861.
- Дмитрий Стахеев Кяхта. — 1865.
- А. В. Старцев, Ю. М. Гончаров История предпринимательства в Сибири» (XVII — начало XX в.). — Барнаул: Изд-во Алт. ун-та, 1999. — ISBN 5-7904-0087-6
- В. Н. Разгон «Сибирское купечество в XVIII-первой половине XIX в. Региональный аспект предпринимательства традиционного типа». — Барнаул: Изд-во Алт. ун-та, 1998. — ISBN 5-7904-0109-0
- Единархова, Нина «О чае и чайной торговле» // Земля Иркутская. — 1996. — № № 5.
- Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири.. — Новосибирск, 1995.
- Тагиров Ж. З. «Кяхтинское купечество: социально-психологический портрет» // Проблемы культуры городов Росси. — Омск: материалы II всероссийского научно-практического семинара, 1996. — Т. Часть I..
- Старицкий А. К. Река Селенга в Забайкальской области. — СПб: Типография М.П.С. (Т-во И.Н. Кушнерев и К⁰), 1913.
- Александр Милевский Золотопромышленник Я.А. Немчинов.
- «Краткий очерк возникновения, развития и теперешнего состояния наших торговых с Китаем отношений через Кяхту». — Москва, 1896.
- Курц Б. «Государственная монополия в торговле с Китаем». — Киев, 1929.
- Акты исторические собранные и изданные Археографическою Комиссиею.. — Спб, 1842. — Т. 5 Царская грамота Верхотурскому воеводе Илариону Лопухину, об отбирании в казну ревеня, провозимого из Сибири в Россию, и о взыскании с таможенного головы пени за тайный пропуск его чрез Верхотурскую заставу..