Хүннүүд

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Хүннүүд
Оршон үеын өөрын нэрэ эли бэшэ
Ажаһууһан газар Монголой үндэрлиг, Түб Ази, Хитадай эзэмдэлгэһээ хойто зүгэй дэбисхэрнүүд, Урда Сибирь (Шэбэр)
Үгы хэгдээ манай эрын V -дахи зуун жэл
Археологиин соёл хабтагар шулуун хүүрнүүдэй соёл
Хэлэн хүннүүдэй
Шажан шүтөөн тэнгэриин шүтөөн
Түрэл арадууд гүннүүд, дунху, түүрэг, сяньби, динлины
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Хүннүүд (ород хэлэн Хунну, латаар hunni, согд. hwn, хитад: 匈奴 сюнну, хуушан хитад үгүүлэл **qʰoŋ — naː ) — эртэ урдын нүүдэлшэ арад, манай ээрын урдахи 220 онһоо манай ээрын II зуун жэл болотор Хитадһаа хойшоо тала дайдаар ажаһууһан[1]. Тэдэнэй добтолгонуудһаа хамгаалхын тула Цинь Шихуанди хитадай Агууехэ хана бариба. Хүннүүд хитадай Хань эзэнтэ гүрэнтэй (династи) эдэбхитэй дай хэжэ, хүршэ нүүдэлшэдэй обог отогуудые мэдэлдээ абаһан нэгэ ехэ гүрэн боложо нэгэдэһэн. Хожомынь Хитадтай ба сяньби отогуудтай дайнуудай, мүн хёморолдоонуудай дүнгөөр хүннүгэй ехэ гүрэн һандараа.

Хүннүд тухай эртэ урдын хитадай эхэ бэшэмэл дансануудта ба тэдэнэй хүшөөнүүдэй археологиин малталгануудһаа мэдээжэ, тэдэнэй түрүүшынхинь XIX зуун жэлэй эсэстэ — XX зуун жэлэй эхиндэ Ю. Д. Талько-Гринцевичэй (Хяагта хотын дэргэдэхи суджын булашанууд) үнгэргэһэн, удаань эгээл горитой олдоһон зүйлнүүд XX зуун жэлэй эхиндэ П. К. Козловой (Ноин-ула) ноин-улинскиин) сэлэнгын хүндыдэхи обоонууд)[2].

Хуннууд 1300—300 онууд багаар. до н. э.

Түүхэ

Хүннүүгэй элинсэг хулинсагууд

Мүн харагты:Ордосой соёлой заншал

Оргойтон тайжын хүһөө шулуунай археологиин малталганууд Буряад орондо. 2011 оной Август.

Хитадуудай элинсэг хулинсагууд жунанууд ба ди (хойто варварнууд) мэтын бусад отогуудтай үргэлжэ дай хэжэ байгаа. «Хүн-юй» обог тэмдэглэгдээ, энэ обог жунуудһаа хойшоо тала дайдаар ажаһуугаа. Ханьюнь, хүньюй прахунн обогууд Губи сүл губиин урда захатай зэргэлһэн талада амидардаг байгаа. Хэдэн шэнжэлэгшэдэй ёһоор, хүннүүдэй элинсэг хулинсагууд хадаа хүньюй (сюньюй)бүлгэмдэ ородог отогууд болоно[3], чуньвэй (шуньвэй), гуйфан[4], ханьюнь (сяньюнь), жун, шань-жун[3], цюань-жун (цюаньи, хуньи)[5][6][7], ди (бэйди)[8](байди, чиди хамта)[9].

Манай Эрын үмэнэхи X-дахи зуун жэлдэ хүннүүд Гобиин урда захаһаа хойто заха руу аажамаар нүүжэ эхилбэ[10]. Л. Н.Гумилёв хүнные нүүдэл мал ажал өөрөө шудалжа, сүл губинуудые хүндэлэн гаража һураа гэжэ тоолодог һэн. Хойто зүг руу нүүһэнһээ хойшо 300 жэлэй туршада хүннүүдэй тоо ургажа, манай ээрын урда тээ 822 ондо Чжоу руу добтолоо. Хитадууд добтолгоһоо сухаряа, тэрэнэй удаа хүнные удаадахи 500 жэлэй туршада хитадай түүхэ бэшэгүүд соо дурдагдаагүй. Энэ үедэ зүүн Монголой, Үбэр Байгалай тала дайдаар хабтагар шулуун хүүрнүүдэй соёл бии болоо. Антропологиин талаар хабтагар шулуун булашануудай соёлые абажа ябагшад палеосибириин монголоид яһанай түхэлдэ ородог байгаа, тэрээндэ антропологууд мүн хунна, дунха ба сяньби гээд ородог. Баруун Монголой хүннү, Алтай Ба Синьцзян-Уйгур автономито аймаг (Синьцзяна) европеоидой багахан холисотой байдаг.

Хүннүүдэй ехэ гүрэн

Мүн харагты:Хүннүүдэй - хитадай дайн

Историческое государство
Хүннүүдэй ехэ гүрэн
Hunnu Empire.jpg
манай эрын урдахи 209-дэхи жэлдэ — манай эрын 93-дахи жэл багаар
Ниислэл Chanyu Ting[d]
Хэлэн(үүд) хүнүүдэй
Талмай 4 030 000 км² (манай эрын урдахи 176 жэлдэ), 9 000 000 км² (манай ээрын урдахи 176 оной байдалаар)
Хүн зон хүннүүд
Үе залгамжалдаг ёһо
Сяньби →
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл
Хүннүүдэй шабар бүтээл Хяагтын хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ

Хитадай түүхэ бэшэгтэ хүннү манай эрын урдахи V зуун жэлһээ урид бэшэ бии болоно, Хойто Хитадай һуурижаһан хүн зондо тэдэнэй добтолгонууд хитадуудые амяараа бэхилэлтэнүүдые барижа эхилхыень баадхахада, тэдэ саашадаа хитадай Агууехэ ханада нэгэдүүлэгдэһэн байгаа. Хүннүгэй талаһаа аюул манай ээрын урда тээхи III зуун жэлдэ эршэдээ, тиихэдэ нүүдэлшэд зонхилогшо-шаньюем түрүүтэй хүсэтэй үүлтэртэ холбоо байгуулаа. Хүннүгэй ехэ гүрэн монголой ба Урда Сибириин нилээд ехэ хубиие бүрхөөжэ, зүүн зүгтэ Манжуурһаа баруун зүгтэ Памир хүрэтэр нэмжыдэг байгаа.


Хүннүүд бэрхээр мори унагшад байгаа, харин тэдэнэй сэрэг 300 мянган морин һуршадһаа бүридэдэг һэн. Хитадай армиин үндэһэ һуури болодог тэргэнүүдтэ тэдэнэй добтолгонуудта эсэргүүсэхэнь хэсүү байгаа. Хитадай Агууехэ хана барилга Хитадай хойто хизаарнуудые хүннүүдһээ хамгаалха үүргэтэй аад, энэ зорилго хүсэд шиидхэгдээгүй байгаа. Хитадай зонхилогшод нүүдэлшэдые баян бэлэгүүдээр, дипломатиин аргаар хитад ажабайдалай маягта оруулхые оролдоо, хитадай олон гүнжэнүүд хүннүүдэй ударидагшадта гэр бүлэ болгогдоо.


Манай эрын урдахи 50 оной оршомдо Эзэнтэ гүрэн хоёр хэһэгтэ хубаагдаба: зүүн хүннүүд хитадай эзэн хаанай ноёрхолые хүлеэн зүбшөөржэ, баруун хүннүүд Дунда Ази руу түригдэбэ.

93 Ондо Хитадай нэгэдэл, сяньби, динлин, чешисцев (турфан оазисай ажаһуугшад) Тэдэнэй-Баянай байлдаанда хүннүүдые бута сохёо (Ikh Bayan кит. трад. 稽落山之戰, упр. 稽落山之战, пиньинь jìluòshān zhī zhàn, палл. цзилошань чжи чжан), харин 155 ондо сяньбиин ударидагша тяньшихуай Хүннүүдые бута сохижо, хүннүүдэй хахаралда хүргэбэ угсаатан дүрбэн һалаа боложо, нэгэниинь илажа түгэс нүгшэһэн сяньбиинхидтай ниилэбэ; нүгөөдэнь — хитад руу нүүбэ, гурбадахинь Тарбагатай, хара Иртыш Һабын хадын ой тайга, Хабшал соо үлэбэ; дүрбэдэхинь байлдаантайгаар баруун тээшээ сухарижа, 158 он болотор эжэл, доодо дон хүрэбэ. Тэдэнэй ерэһэн тухай эртэ урдын географ Дионисий Периегет мэдээсэбэ[11]. Үргэнөөр дэлгэрһэн һанамжын ёһоор, хүннүүдэй зариманиинь Европодо хүрэжэ, замдаа түүрэг, зүүн-сармат, угор отогуудтай холисолдон, европодо гунна гэжэ нэрэтэйгээр мэдээжэ шэнэ арадта эхи табиһан байна[12]. Баруун зүг руу ябаха үедэ хүсэ багатай хүннүүдэй дүрбэдэхи хубинь Долоон голой ба Баруун Сибириин дэбисхэрнүүд дээрэ Юэбань улас (160-490) байгуулагдаһаар үлэнэ. Э. Паркер, тюрколог А. Дыбо гэгшэд «юэбань» — мүнөө үеын абяан, харин «авар» — эртэ урдын абяан гэжэ тоолодог[13][14]. Олон тоото булашанууд, мүн баруун зүг руу гуннска хүдэлөөнэй бодото мүрнүүд археологууд олдоо «Таласай хүндыдэ, Түб Тянь-Шаньда, Ферганада, Ташкентын оазиста, Чаткалиин хүндыдэ, Чон-Алайда. Хүннүүдэй бодосто соёлой зарим хубинууд (ноин-улинска түхэлэй шэгэдхээтэй гоёолтонууд) Приаралиин „намагай хотонуудта“ нээгдэнхэй, эдэ зүйлнүүдэй хүгжэлтэ Баруун Казахстанда ажаглагданхай. Доодо Волгодо гуннануудай хүүрнүүдые нээлгэ тон ехэ удха шанартай, тиихэдэ тэдэнэй зариманиинь манай ээрын I—II зуун жэлнүүдтэ хабаатай ба хүннүүдэй Европын зүүн хилэнүүдтэ эртэ нэбтэрһые гэршэлнэ. Зарим, даб дээрээ үшөө таранги хүннүүдэй мүрнүүд Кавказда ба Крымдэ тэмдэглэгдэнхэй»[15]

Хүннүүд Хитадта

Хитадай ехэ гүрэнэй һуларха бүри тэрэнэй зонхилогшод хитадай хойто хизаарнуудые хамгаалхын тула хүннүүдэй ударидагшадые хабаадуулдаг болоо. Эдэ зэбсэгтэ бүрилдэлнүүд хитадуудай урдаһаа нэгэнтэ бэшэ буу зэбсэг үргэһэн байна. Хитадай дотоодын хэрэгүүдтэ тэдэнэй оролсолго Хань уласай унаһанай ба гурбадугаар Хаанта уласай үеын эхилһэнэй һүүлдэ илангаяа эдэбхитэй болоһон юм. 304 ондо Урда хүнн сэрэгэй ударидагшадай нэгэн Лю Юань өөрыгөө хүннүгэй бүхы федерадуудай шаньюем, хойто Хань уласай эзэн хаан гэжэ тунхаглаба. Энээндэ эрхэ тэрээндэ хитадай хаан эзэн хаашуулһаа (эхэнэрэй талаар) уг гарбал үгэдэг байгаа. 329 ондо г. Лю Юань уласые ондоо хүннү сэрэгэй дарга Ши Лэ унагааба. IV-V-дахи зуун жэлнүүдтэ урда хүннүүд хойто Хитадай нютаг дэбисхэр дээрэ уласуудые байгуулба:

  • Хойто Хан (304-318)
  • Эртын Чжао (318-329; заримдаа Хойто Хаантай нэгэ Хань Чжао гэжэ улас болон нэгэдэдэг)
  • Орой Чжао (319-351)
  • Хойто Лян "гү, али" Хэси (397-439)
  • Ся (407-431)

Хүннүүдэй таһархай бүлэгүүд хитадай хизаарнуудта добтолон оролго IV зуун жэлэй туршада үргэлжэлөө, гэбэшье V зуун жэлэй һүүлээр тэдэнэй нэрэ хитадай сурбалжануудта дурдагдахаяа болёо.

Эзэнтэ гүрэнэй байгуулалта

Шаньюй

Шаньюем (тон ехэ) хүннү гэжэ 24 аха захатанай голыень нэрлэдэг байгаа. Шаньюя анха ехэ хуралда аха захатаниие һунгаһан болобошье Модэ энэ уламжалалые таһалжа шаньюев уласые байгуулба. Шаньюиин һунгуули урдахи захяада заагдажа байһан шэнэ шаньююда засагые дамжуулхада болзоогой журам болон үлдэбэ.

Хүннүүдэй Эзэнтэ гүрэнэй ниислэл

2010 ондо археологиин шэнжэлэлгэнүүдэй бүлэгэй хүтэлбэрилэгшэ улаан-Баатарай Гүрэнэй Тумур-Очирын Гүрэнэй ехэ һургуулида археологиин кафедрын доцент Идэрхангай Хүннү Уласай улас түрын түбые шэнжэлжэ эхилээ[16]. Эртэ урдын нүүдэлшэ арадай империин ниислэл хүннүгэй һандархай үлэгдэлнүүд Монголдо Архангельгай аймагай Улзийт сомондо Орхон голой хүндыдэ Тумур-Очирын Идэрхангай түрүүтэй бүлэг шэнжэлэгшэд олдоһон юм. Малталганууд бүри 2017 ондо үнгэргэгдөө, зүгөөр тэдэнэй дүнгүүд 2020 оной зун лэ толилогдоһон байна[17].

Хотые монгол хэлэн Луут гү, али хитадаар-Лунчэн (луу Хото) гэдэг. Шэнжэлэгшэд «Луу Хотодо» уһанай сан боложо хэрэглэгдэдэг дабхар хана, хэмэл бассейн олоо. Энээнһээ гадна ханьцзы дээрэхи «Тэнгэри Хү» — «Тэнгэриин Хүбүүн» гэһэн эртэ урдын бэшэг шэмэглэһэн барилгын үлэгдэлнүүд олдоһон юм. Энэ бэшэгынь олдоһон хото хүннүүдэй ниислэл гэһэн гол гэршэ болоһон юм.

Шаньюйниин угууд

Хунну (сюнну) гэжэ нэрэтэй солотой сэрэгшын хубсаһан, зэбсэгынь. манай эрын урдахи II -дохи зуун жэл — манай эрын I -дэхи зуун жэл А. Н. Подушкин

Шаньюев обогые Си Люань-ди гэдэг байгаа. Хүннү Хуянь, Лянь, Сюйбу гэһэн гурбан изагууртай байгаа. Тухайламжаар Лев Николаевич Гумилёва род 藍 "лань»-" хүхэ ногоон " хитадай Хун Тайжа Шун Вэйһээ гаралтай. Шаньюй гансал эдэ отогуудһаа һамгадые абадаг байгаа. Гүрэн доторхи шухала тушаалнууд мүн лэ эдэ обогууд дотор дамжуулагдадаг байгаа, Тиигэжэ Сюйбу шүүгшэд байгаа. Бэшэ отогуудынь өөрын сэрэгтэй аха захатантай байһан юм.

Хүннүүдэй зэргэнүүд

Хитадай түүхэ бэшэгүүд соо хүннүүдэй зиндаагай орёо байгуулгатай байһан тухай дурдагдана. Дээдэ зэргэтэн «зүүн» — томошууд и «баруун» — багашуул гэжэ илгардаг һэн. Шаньюиин дүтын түрэлхид булта дээдэ ноёд байгаа:

  1. Чжуки-князь: жииртээ зүүн Чжуки — хаан шэрээ залгамжалагша тайжа
  2. Лули-князь
  3. Агууехэ ударидагша
  4. Агууехэ Дуюй
  5. Агууехэ Данху

Юрын түшэмэлнүүд «гудухоу» гэжэ нэрэтэй байгаа. Уг изагууртанай тушаал зэргэ шаньюяһаа дулдыдадаггүй байгаа.

Эрхэ

Хүннү Юрын эрхэ хэрэглэдэг байгаа. Сүүд 10 үдэрэй хэм соо үнгэрдэг һэн. Добтолгын гү, али хулгай хэһэнэйнь түлөө үхэлдэ хүртэдэг, мүн ондоошье хэһээлтэнүүд байдаг һэн. Модэ сэрэгэй гэмтэ хэрэгүүдэй түлөө толгойн сааза хараалаа. Патриархальна богоолшолго байгаа, үриин богоолшолго ба богоол худалдалга тухай дурдалга үгы.

Эдэй засаг

Козловой ноин-улин обоонуудта хэһэн олдоһон зүйлнүүд (тодорхойлбол, бүдүүд, Мүнөө Гүрэнэй Эрмитажда) олонхи ушарта Хитадһаа, Иранһаа гү, Али Византиһаа гарбалтай, энэнь хүннү арадай худалдаа наймаанай-гадаадын харилсаанай холбоонуудай дэлисэ гэршэлнэ[18].

Сэрэгэй хэрэг

Монголой үндэһэтэнэй түүхын музейдэ хүннү номоной репликэ

Хун шубуун бүхэн сэрэгшэн байгаа. Хүннүүдэй сэрэг угайнгаа шэнжээр бүрилдэдэг байгаа. Хүннү сэрэгтэ бүхыдөө 24 сэрэгэй дарганар байжа, хүн бүхэниинь ваньци (темник) гэһэн нэрэ зэргэтэй, арбан мянган отрядые ударидадаг байгаа. Хитадууд хүннүүдэй сэрэгые гол түлэб морин һур харбагшадай дүрэ 300 000 моритон гэжэ сэгнэдэг байгаа. Хитадай түүхын олон дансануудтал адли энэ тоо хэтэрүүлэгдэжэ магадгүй. Хүннүү ухаалдиһан үйлэнүүдтэй дай ябуулха гэжэ оролдожо, дайсанаа зүдэрүүлжэ, бутархай жагсаалда холоһоо дайлалдаа. Хүннүүдые хажуу талаһаань хабаадуулга, худал сухарилта, засада амжалтатайгаар хэрэглэдэг байгаа. Байлдаанда абтаһан бүхы юумэн сэрэгшэдэй зөөри болодог һэн. Холоһоо тулалдаанай хэрэгсэлнүүд номо годлинууд, тэдэнэй гол зэбсэг байһан), тоног хэрэгсэлнүүд (һаадагууд) «нүүдэлшэдтэ»жиирэй байгаа. Дүтын байлдаанда хүннүүд һэлмээр, богони жадаар дайлалдаа. Мүн нэгэ һууритай сэхэ палашанууд, кинжал хэрэглэгдэдэг байгаа. Хүннүүдэй сэрэгшэд түмэр багахан хабтаһануудаар хуяг дуулга үмдэдэг байгаа.

Алба татабари

Хүннүүд Шаньюю лаошань-шаньюя хүрэтэр татабари түлэдэггүй байгаа. Шаньюй эзэлэгдэһэн арадуудһаа алба татабари суглуулдаг байгаа: дунху мори, арһаар түлэдэг байгаа, Туркестанай оазисуудые — газар таряалангай зүйлнүүдээр, тангадуудые — түмэрөөр, арһаар хойто отогууд түлэдэг һэн. Хитадууд заримдаа сэнтэй «бэлэгүүдые» — торго, гоёлой зүйлнүүдые эльгээдэг һэн. Олзоһоо олзо оршо, эзэлэгдэһэн арадуудһаа алба татабари шаньюиин һанда бүхыдөө ороогүй. Хүннүгэй талада ороһон хитадай тайшаа Юе Лаошань-шаньюя дүтынгөө зониие арад зоноо, адуу малаа, эд зөөриеэ тоогоорнь тойруулхын тула номуудтай болгохые һургаа. Энээнһээ уламжалан, шаньюй «наран һара хоёрой табиһан тэнгэри газар хоёрой түрэһэн, хүннүгэй Агууехэ шаньюй» гэһэн нэрэ зэргэ абаһан байгаа. Шаньюевай засаг арсашагүй нэрэ хүндэтэй байгаа, гэбэшье хүннүүд эртэ урдын эрхэ сүлөөгөө дэмы булигдаагүй. Хүннү ниигэмдэ элбэг баян, гоёмсуу үе саг ерэһэн болобошье, ёһо һуртахуунай доройтолго мүн[19].

Үндэһэн яһатанай хамаадал

Мүн харагты:Хүнүүдэй хэлэн

Густав Рамстедт хүннүүдэй хэлэн түүрэг хэлэнүүдэй монгол хэлэнүүдһээ үшөө таһараадүй бүридэл харуулна гэжэ тухайлаа[20], харин энэ һанамжа мүнөө эли бодо хуушараа, юундэб гэхэдэ алтай хэлэнүүдые хубаарилга мүнөө бүри эртын үедэ хабаатай[21]. «Сюнну» (хүнну) гэһэн үгэ Цзинь (265-420), Вэй (220-266) ба Урда, Хойто обог удамай (420-589) һүүлдэ хойто нүүдэлшэ арадуудай согсолһон нэрэ боложо ходо хэрэглэгдэдэг байгаа[22]. "Лянай Түүхэдэ "(«Жужань Угай бэшэгэй» толгойлогшо) иигэжэ хэлэгдэнхэй: "Вэй Цзинь сюнн хоёрой үедэ хэдэн зуугаад, мянгаад отогуудта хубаардаг, хүн бүхэн өөрын отогуудтай байгаа нэрэ", энээниие гэршэ гэжэ тооложо болоно[22]. «Лянай Түүхэдэ» (бүхы зүүн варварнуудай Угай Бэшэг "толгойлогшо) жужануудые» «сюннын үри һадаһад» бусад «сюнну» гэжэ нэрлэдэг[22]. «Вэй обогой түүхэдэ» («Гаоцзюй Угай Бэшэгэй» толгойлогшо) гаоцзюй арадые «сюнну зээ», «Чжоу-гай Түүхэдэ» («түүрэгүүдэй Угай Бэшэгэй» толгойлогшо) ашинай " бусад сюнну» гэжэ нэрлэдэг[22].

Монголой баримта

Монголшуудай, хуннуудэй тамганууд: Чингис Хаанай, Үгэдэйн, Толуйгай тамганууд

[23].

Хүннүүдэй монгол хэлэтэй байлга-түүхэ бэшэгтэ хүннүүдэй уг гарбал тухай эгээл хуушанай һанамжа. XVIII зуун жэлдэ П. С. Паллас энэ онолые дэбшүүлжэ XIX зуун жэлдэ Рашпунцаг[24], В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, Х. Хоуорс, А. Терри, Н. Я. Бичурин ба бусад энэ монголой баримта хүгжөөдэг байһан. Монголой уг үндэһэн тухай баримта А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, Б. Мункачи[25] гээд гэршэлдэг байһан. Хүннүүдэй уг гарбалай монгол хубилбариие мүнөө үеын хэдэн россиин түүхэшэд: А. н. Окладников, Н. Н. Диков, г. Н. Н. Румянцев, М. Н. В. н. Воробьев, Б. Н. Б. н. Дашибалов болон бусад баримталдаг.

Энэ онолой тала баригшад «хүннүүд» гэһэн үгэ монгол, буряад хэлэнүүд дээрэ «хүн» (хүн) гэһэн удхатай гэһэн һанамжа баримтална. 2011 ондо Монгол орон гүрэн түрынгөө 2220 жэлэй ойн баяр тэмдэглэбэ. Хабтагар шулуун хүүрнүүдэй соёлые хүннүүдэй элинсэг хулинсагуудта ба протомонголнуудта хабаадуулна[26]. «Сун Ном» соо «жужануудай» ондоо нэгэ нэрэ «татаар» гэжэ байдаг, мүн «тартар» гэжэ нэрлэдэг, (болоно) хүннү аймагуудай нэгэн»гэһэн мэдээн бии[27]. Хүннүүд уласай унаһанай дараа 100,000 гэр бүлэ (500,000 үлүү хүн) хүннү сяньбиинхид боложо, «сяньби» гэһэн арадай нэрые хүлеэн абажа, эдэ арадуудай ойро түрэлые заажа магадгүй. Энэ хойто хуннуудай хүн зоной олонхинь байгаа.

Н. Я.Бичуровай ёһоор, «монголшууд хүннү, Дун-ху» гэһэн нэгэ угтай хоёр гэрэй дээдэ засаг доро байгаа. Хүннүүе тэрэ монголшуудай эртэ урдын арадай нэрэ нэрлэнэ. Бичурин иигэжэ бэшэнэ: «Хүньюй, Хяньюнь, Хүннү» гол удхань мүнөө монголшуудай нэрээр алдаршаһан нэгэ арадта гурбан ондоо нэрэ бии. Элдэб отогууд — хүннүүд, дунху, хүннүүд, сяньби, жужанууд, түгю, — Бичуровай баримтаар, монгол отогуудһаа ондоо юумэн бэшэ һэн. Тугюу гэрые тэрэ Ашина» гэжэ нэрлэгдэһэн Хүннүүдэй гэрэй амяараа һалбари гэжэ нэрлэнэ. Хитад шастирта «тукюе» 突厥 гэжэ нэрлэгдэдэг арад монгол байһан, дулга гэжэ арадай нэрэ доро мэдээжэ байһан гэжэ тэрэ тоолодог һэн: «Тугюу» гэрые монголоор нэрлэдэг, доро харахадамнай, дулга [Тукюе]. Баруун Европын ориенталистнууд хитадай түүхын бата этигэлые тоонгүй, түгнын түрхэлтэй зохилдохые анхаржа, дулга гэжэ арадай нэрээр алдаршаһан монголшууд түрэгүүд байһан гэжэ үндэһэндэ абаба; харин дулга гэрэй элинсэг хулинсагууд хүннүүдэй гэрһээ гараһан тула хүннүүд түүрэг угсаатанай арад байгаа. Энэ-тэрэ монголшуудай түүрэгүүдтэй худхарал баруун Европын эрдэмтэдые Дунда Азида эртэ урда сагта амидардаг монгол угсаатанай арадууд тухай буруу ойлгосонуудта дахуулаа». Тиихэлээрээ, эртэ урдын түүрэгүүдтэ ба монгол отогуудта хабаатай ойлгосонуудай худхарһые обёорходоо, Бичурин Түүрэг каганадай зонхилогшо отогой монгол хэлэтэй байһан тухай тобшолол хэнэ. Засаг баригша Ашинай угай монгол хэлэтые мүн лэ хэдэн ондоо эрдэмтэд дэмжэдэг байгаа. Л. Н.Гумилёвой ёһоор, Ашинай нэгэдэлэй «түүхын талмай дээрэ гарахада, бүхы түлөөлэгшэдтэнь тэрэ үеын яһатан хоорондын хэлэн — сяньбиин гэхэ гү, али эртэ урдын монгол хэлэн ойлгосотой байгаа»[28]. Протомонгольско (сяньбийска) тогоонууд тугю хоёрой хоорондохи этногенетическэ холбоонууд тухай ажалдаа Н.В.Абаев бэшэнэ[29].

Чингис хаанай даосой Чан-чунь хубарагта эльгээһэн бэшэг соонь «...манай шаньюй Модын үедэ» гэһэн үгэнүүд дурдагдана[30].

Хүннүүдэй, дундада зуунай болон мүнөөнэй монголшуудай олон тоото соёлой зүйлнүүд тудалдажа, тэдэнэй хоорондо соёлой талаар элитэ залгамжалал бии: жэшээнь, тамга, тэргэ дээрэхи һэеы гэр, бүридэлэй номо һадаг, нааданай талмайтай столой наадан, утаар татаһан уртын дуун гэхэ мэтэ[31].

Монгол арадуудай мүнөө үеын һүлдэ тэмдэг соёмбо наран һара хоёрой дүрэтэй хүннүүдэй һүлдэ тэмдэгһээ эхитэй (хар. Монголой Туг, Монголой Герб, Соёмбо, Буряадай Туг, Буряадай Герб ба Урда монголой арадай намай Туг)[32].

Түүрэг баримта

Хүннүгэй гаралтай түрэг (Тюрк) онол мүнөө үедэ дэлхэйн шэнжэлхэ ухаанай ниигэмлигтэ хамагай алдартай, үлүү бага баримталагдаһан нэгэ юм. Хүннүүдэй уг гарбалай түүрэг онолые дэмжэгшэдэй тоодо Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюз, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, Л. Н. Гумилёв болон бусад ороно[33]. Мэдээжэ тюрколог С. Г. Кляшторный хүнниие түүрэг хэлэтэ отогууд гэжэ тоолодог байгаа[34].

Түүрэгүүд тухай мэдээсэлэй гол сурбалжанууд мүнѳѳ үедэ байһан хитадай сурбалжанууд түүрэгүүд хүннүүдэй үри һадаһад байгаа гээд, баталхада нилээн хатуу. Энэнь улас түрын залгамжалалһаа үлүү үндэһэтэниие зааха һанаатайгаар бэшэгдэһэн юм. Юэбань тухай секцидэ цзюанда Си Юй («Баруун хизаар») Бэйшидэ, Юэбань хойто хүннү гэжэ нэрлэгдэнхэй, тэдэнэй хэлэн гаоцзюй гэхэ гү, али түүрэг (Бэйши, цзюань 97) шэнги байгаа. "Гаоцзюй урдань улаан Ди байһан, тэдэнэй хэлэһэн үгэ сюнну шэнги аад, бага илгаатай байгаа» (тэндэл, цзюань 98). "Сюннугай үри һадаһанай бэе" (тэндэл, цзюань 99). "Баруун нуурһаа хажуугаар ажаһуудаг түүрэгүүд сюннын амяараа һалаатай" (тэндэл). Таншада түүрэгүүдэй хүннүгэй уг гарбал дахин хэлэгдээ (Таншу, цзюань 215а). Уйгурнууд мүн лэ хүннү гарбалтай угсаатан гэжэ нэрлэгдэнхэй (тэндэл, цзюань 217а).

VI зуун жэлэй тэнгээр хүннүүдэй үри һадаһад Түүрэг Каганат байгуулаа[35], тиигээд өөрыгөө (эртэ урдын түүрэгүүд) тэнгэриин түүрэгүүд" гэжэ нэрлэжэ эхилээ.

Эртэ урдын түүрэгүүдэй ба хүннүүдэй олон ёһо заншалнуудай адли байлга түүхэшэд тэмдэглэһэн, гэбэшье һүүлшынхидэй хэлэнэй хамаадал тухай асуудал мүнөө дээрээ нээлтэтэй зандаа. Хүннүүдэй түүрэг хэлэтэй байлга тухай һанамжа дэлгэрэнги байбашье, тэрэниие дэмжэгшэд иранай зарим урьһаламжануудые буруушаанагүй[36]. Түүрэг хамаадалай тодорхой үндэһэ баримта А.В. Дыбо «Эртын түүрэгүүдэй хэлэ бэшэгэй харилсаанууд» гэһэн ном соо үгтэнэ (ч. 1, 2007). Зарим эрдэмтэд (Б.А. Серебреников) чуваш (булгар) хэлэнэй хүннү хэлэнэй уг залгамжалагша гэжэ тоолодог. Прототюрк-чуваш хэлэн онсо хуушанай ба «хун» үндэһэтэй олон үгэнүүдтэй: хунаща — хадам эсэгэ, хунама — хадам эжы, хүнать — олошорхо. Мүн хүннүүд, булгарнуудтал адли, наранда шүтэдэг байһан гэжэ мэдээжэ, мүн олон түүрэг хэлэнүүдтэ, тэрэ тоодо чуваш хэлэндэ, наран гэрэлтэдэггүй, хаража байдаг.

Зүүн Иранай баримта

Хүннү хэлые иранай (сака дүтын обог отогуудта) гү, али енисейн (Пуллибланк) гэжэ тоолохо тухай тухайламжанууд мүн лэ дэбжүүлэгдээ.Г. Бейли[37], Беквит[38], Schuessler, Я. Харматта ба Г. Янковски хүннүүдэй үгэнүүдэй сакска этимологинуудһаа эхитэй. Харматтын ёһоор, хүннүүдэй олонхинь сакскида дүтэ зүүн Иранай нэгэ нютаг хэлэн дээрэ дуугараа, энэнь шэнжэлэгшэдые мүнөөдэр энэ (иранай) онол ба түүрэг онол холбоотой гэһэн нэгэ һаналда ерэхыень баадхаа[39][40] Иран үгэнүүдэй жэшээнүүд:

  • Оршон үеын хитад. шаньюй, бусад хитад *tān-wa — пратюрк. *darxan (оройшог орхон.-тюрк. tarqan) иранһаа согдийн хэлэн руу trγ’n, «титул»[41].
  • бусад хитад *γāt-tə:j («жена шаньюя») — пратюрк. *xatun из согдийского *xuten мүн түрэл иран үгэнүүдые харагты[42].
  • бусад хитад. *ţoŋh («молоко, кумыс») — праиран. *dauγ-na («молоко одного удоя»)
  • бусад хитад *bjəś şa («гребень») — от праиран. корня *paś- («расчёсывать»)

Хүннүүдэй эрхим түлѳѳлэгшэд иран гарбалтай байгаа гэһэн ниитэ һанамжа эрдэмтэдэй дунда би[43].

Енисейн баримта

Хүннү хэлэнэй енисейн гэр бүлэдэ хабаатай байһан тухай онолые Пуллибланк хамгаалаа[44] болон Александр Вовин[45].

Амяарал хэлэн

Г. Дерфер хэлэнэй түрэл тухай ямаршье тухайламжанууд баталагдаагүй гэжэ тоолоно[46].

Хитад домог

Хитадтай хүршэ бүхы арадууд Хитадуудһаа гарбалтай, хитадай заншалай ёһоор, хүннүүд хитад хилын саана нүүжэ ошогшодой тала дайда болон талын нүүдэл отогууд руу холисолдоһонһоо бии болоһон гэжэ заншалта хитад түүхэ бэшэг бэшэнэ. Хитадай эхэ һурбалжалнуудай ёһоор, хүннүгэй гарал хахад домогто Ся уластай болон эртэ урдын Хүньюй, хожомой Хяньюнь обогуудтай холбоотой. Манай ээрын урдахи III-дахи мянган жэлдэ үльгэр домогто Эзэн Хаан Хуан-ди хитадуудые зонхилоо. Хитадай домогуудай ёһоор, багсаахада (манай ээрын урдахи XVIII зуун жэл(манай ээрын урдахи 1764 он. хитадта Ся династи унагаагдаа, Ся Цзе-гай һүүлшын зонхилогшын хүбүүн Шун Вэй (淳維) хойто зүг руу зугадаа, тэрээнтэй олон албатан зугадаа. Гобиин урда захада тэдэнэр хүньюй (сюньюй) отогуудтай уулзаад, байн тэдээнтэй худхаралдаба[3]. Хяньюнь (сяньюнь) обог тухай эгээн эртын дурдалганууд манай ээрын урда тээхи IX -дэхизуун жэлдэ хабаатай. Хяньюнь (сяньюнь) Чжоу угтай сэрэгэй зүришэлдѳѳнүүд тухай Ши цзин соо хэлэгдэнэ ("Дуунай ном»).

Генетикэ

Эртын хүннүүдэй дунда Хоёр кластер элирүүлэгдээ: нэгэниинь Алтай-Саяанай можотой, хоёрдохинь Евразиин тала дайдын зүүн хубитай холбоотой[47]. Хитадай эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүдэй дүнгөөр, Пэнъянда малтагдаһан зургаан нүүдэлшэдтэ митохондриин гурбан гаплогруппа тодорхойлогдоо: С (мтДНК)|C Гаплогруппа, D (мтДНК)|D4 Гаплогруппа Ба M (мтДНК)|M10 Гаплогруппа, харин дүрбэн эрэшүүл Булта Y-хромосомно Гаплогруппын эзэд Байшоо. Эдэ хүнүүд эртэ урдын хүннүүдтэй ба мүнөөнэй хүнүүдтэй нягта холбоотой байгаа Гэжэ Авторнууд тоолоно. + хойто азиинхид[48].

Монголдо Дурлинг Нарз, Эгийн Гол, Ноин-Ула гэһэн гурбан булашада генетикын шэнжэлэл хэгдээ.

Монголой Зүүн-Хойто Зүгтэ Дурлинг Нарзда хүннү эрхим түлөөлэгшэдэй 2000 жэлэй булашада олдоһон гурбан араг яһанай генетикын шэнжэлэл нэгэ эрэ Хүн u2e1 митохондриальна гаплогруппын ба Y-хромосомно Гаплогруппын эзэн байшоо, хоёрдохи эрэ хүн митохондриальна Гаплогруппын d4 ба Y-хромосомно Гаплогруппын c2 эзэн байгаа, эхэнэр мүн митохондриальна гаплогруппын эзэн байшоо гаплогруппанууд d4[49].

Keyser-Tracqui et al ажалда. (2003) Эгын-Голой (Монгол) үхээридэ малтагдаһан яһанай үлэгдэлнүүдэй гаплотипууд дурадхагдана. Үхээриин газарта 2 мянган жэлэй саана изагуурта хүннү (сюнну) хүдөөлүүлһэн гэжэ багсаагдана. С һалбарида хүдөөлүүлэгдэһэн зургаан хүн (46, 47, 50, 52, 53, 54), Y-STR гаплотипуудай тудалдаһаар ба аутосомно микросателлидүүдэй шэнжэлэлгээр бодоходо, нэгэ отогто хабаатай.

Хүдөөлүүлгэһээ Гаплотип Petkovski (2006) ажалда биаллельнэ полиморфизмда (SNP) нэмэжэ шэнжэлэгдэһэн байна. Тэрэ с (RPS4Y) парагруппада хабаатай гэжэ элирээ. Эдэ 6 эртэ урдын хүннэр с3*(хС3с) гаплогруппатай байһан гэжэ мүнөө тодорхойлхоор.

«Archaeological and Anthropological Sciences» сэдхүүлдэ сибириин эрдэмтэдэй статья гаража, хүннүүдэй түлөөлэгшэдэй — эртэ урдын түбэй азиин нүүдэлшэдэй митохондриальна ДНК шэнжэлээд, Тэдэнэй эхэнэрэй генофондын Түб Азиин мүнөө үеын монгол хэлэтэ хүн зонтой ехэ адли байһые элирүүлээ. Тус малталганууд Ноин-Ула хотодо болоо.

2023 оной статья Соо Science Advances сэдхүүлдэ хүннү ороной захадахи эгээл баян хүүрнүүд эхэнэрнүүдэй, тиихэдэ уг гарбалай талаар гүрэнэй түбһөө хүннүүдтэ дүтэ гэжэ мэдээсэгдэнэ. "Империин захада гарахадатнай, эхэнэрнүүд хаанай уг гарбалнуудтай холбоотой ори ганса хүн ха» — гэжэ ажал зохёогшодой нэгэн обёорбо. Энээн дээрэ үндэһэлэн, хүннүүдэй зонхилогшод түрэл гаралаа гүрэнэй хубинуудые нэгэдүүлхын ба хинахын тула хэрэглэхэ аргатай байгаа гэһэн тобшолол хэгдээ[50][51].

Хүннүүдэй бэшэг

Гол толилолго:Хүннүүдэй бэшэг

Хүннүүдэй бэшэгэй бии байһан тухай арсашагүй баримта үгы, зүгөөр хитадай түүхэ бэшэгүүд соо зарим мэдээсэлнүүд тэрэниие зааһан тэмдэгүүд гэжэ тайлбарилагдажа болохо.

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Лев Николаевич Гумилев История народа хунну.
  2. ↑ Юсупова Т. И. Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в археологических открытиях: Монголо-Тибетская экспедиция П. К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы истории естествознания и техники.. — 2010. — № 4. — С. 26—67.
  3. ↑ 1 2 3 Бембеев Е. В., Команджаев А. Н. Происхождение хунну в свете данных археологии, антропологии и анализа письменных источников. cyberleninka.ru. Дата обращения: 4 январь 2026.
  4. ↑ Гомбожапов А. Д. Кочевые цивилизации Центральной Азии в трудах Л. Н. Гумилева. — IMBT, 2009. — 330 с. — ISBN 9785792503335
  5. ↑ Фань Вэнь-лань Древняя история Китая. — Рипол Классик, 2013. — 300 с. — ISBN 9785458243278
  6. ↑ Таскин В. С. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам) / Думан Л.И. — Москва: Наука, 1968. — С. 177.
  7. ↑ Минаев С. С. Исследование Ван Говэя о ранней истории сюнну // Академическое востоковедение в России и странах ближнего зарубежья (2007–2015): Археология, история, культура. — 2015. — С. 390—394.
  8. ↑ Думан Л. И, Воробьёв М. В. Л.Н. Гумилёв. Хунну. Срединная Азия в древние времена (Народы Азии и Африки, №3, 1962). kronk.spb.ru. Дата обращения: 4 январь 2026.
  9. ↑ Шабалов А. С. Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э. — Иркутск: Издательство Иркутского государственного технического университета, 2014. — С. 248.
  10. ↑ Гумилёв Л.Н. Хунны в Азии и Европе. gumilevica.kulichki.net. Дата обращения: 4 январь 2026.
  11. ↑ Гумилёв Л. Н. Тысячелетие вокруг Каспия. — М., 1990.
  12. ↑ Россия. Полный энциклопедический иллюстрированный справочник. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002. — С. 7. — 416 с.
  13. ↑ Parker E. Thousand Years of the Tartars. — Shanghai, 1895. — С. 168.
  14. ↑ А. В. Дыбо «Лингвистические контакты ранних тюрков». — 2007.
  15. ↑ Мерперт Н. Я Вестник древней истории. — Вестник древней истории., 1953. — Т. № 2.
  16. ↑ CentralAsia: Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, - археолог (ород хэлэн). Дата обращения: 5 январь 2026.
  17. ↑ Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона» (ород хэлэн). ИА Красная Весна. Дата обращения: 1 январь 2026.
  18. ↑ Екатерина Пустолякова. Империя хунну: найти ветер в поле. Наука в Сибири. (ород хэлэн). Издание Сибирского отделения Российской Академии наук. (11 декабрь 2012). Дата обращения: 1 январь 2026.
  19. ↑ Гумилев Л. Н. [https://www.litres.ru/book/lev-gumilev/istoriya-naroda-hunnu-138799/chitat-onlayn/ История народа Хунну. VI. Господство над народами] (ород хэлэн). Дата обращения: 5 январь 2026.
  20. ↑ Ramstedt M. G. Uber der Ursprung der Turkischen Sprache. Helsinki,. — 1937. — С. 81-91.
  21. ↑ Тюркские языки.Серия «Языки мира». — Москва: Индрик, 1997. — С. 8.
  22. ↑ 1 2 3 4 Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии (ород хэлэн). Дата обращения: 6 январь 2026.
  23. ↑ Тамги монгольских Великих Ханов и ханов государств Монгольской империи. Дата обращения: 4 январь 2026.
  24. ↑ Овчинникова М.А. Структура монгольской летописи XVIII в. «Хрустальные чётки» Рашипунцага (ород хэлэн). Дата обращения: 4 январь 2026.
  25. ↑ Baasansuren «The scholar who showed the true Mongolia to the world». — Mongolica'. — С. 40.
  26. ↑ Tumen D. "Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia. Дата обращения: 4 январь 2026.
  27. ↑ Книга Сун, глава "Жоужань. — С. 39.
  28. ↑ Гумилёв Л.Н. Древние тюрки. II. Предки. gumilevica.kulichki.net. Дата обращения: 2 январь 2026.
  29. ↑ Абаев Н.В. Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона (ород хэлэн). Дата обращения: 2 январь 2026.
  30. ↑ Х.Ховорс. «История монголов IX—XIX вв.» (ород хэлэн) ((1880)). Дата обращения: 4 январь 2026.
  31. ↑ Н.Сэр-Оджав Древняя история Монголии.. — 1977.
  32. ↑ Археология хунну вступает в новую эпоху (ород хэлэн). Дата обращения: 4 январь 2026.
  33. ↑ Pritsak O. Народность сюн в провинции Шаньдун (ород хэлэн). Дата обращения: 4 январь 2026.
  34. ↑ Кляшторный С. Г. История Центральной Азии и памятники рунического письма (ород хэлэн). Филологический факультет СПбГУ (2003). Дата обращения: 1 январь 2026.
  35. ↑ Боханов Александр Николаевич История России с древнейших времен до конца XVII века.
  36. ↑ Публичные лекции. Аннa Дыбо (ород хэлэн). Дата обращения: 1 январь 2026.
  37. ↑ Harold. W. Bailey Indo-Scythian Studies: being Khotanese Texts, VII, Cambridge. — Cambridge, 1985. — С. 25-41.
  38. ↑ Беквит, Кристофер И. (16 марта 2009 г.). Империи Шелкового пути: история Центральной Евразии от эпохи бронзы до наших дней. Издательство Принстонского университета. ISBN 978-0-691-13589-2. Дата обращения: 6 январь 2026.
  39. ↑ Iver B. Neumann, Einar Wigen The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE. — Cambridge University Press, 2018-07-19. — 327 с. — ISBN 978-1-108-42079-2
  40. ↑ Alexander Savelyev, Choongwon Jeong Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West // Evolutionary human sciences. — 2020-05-07. — Т. 2. — С. E20. — ISSN 2513-843X. — doi:10.1017/ehs.2020.18
  41. ↑ Гипотеза Э. Пуллиблэнка (в части связи с тюркским словом) и В. И. Абаева (в части связи с согдийским словом (ород хэлэн). Дата обращения: 4 январь 2026.
  42. ↑ Расторгуева В. С., Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков.. — М., 2007. — Т. 3. — С. 426.
  43. ↑ Encyclopaedia Iranica Foundation. Welcome to Encyclopaedia Iranica (амер. англ.). iranicaonline.org. Дата обращения: 2 февраль 2026.
  44. ↑ Pulleyblank E. G. < The Consonantal System of Old Chinese.. — М.: Зарубежная тюркология, 1986. — Т. Вып.1.
  45. ↑ Vovin, Alexander. Говорили ли сюнну на енисейском языке?. — Central Asiatic Journal, 2000. — С. 87-104.
  46. ↑ Дёрфер Г. О языке гуннов. // Зарубежная тюркология.. — М: Древние тюркские языки и литературы., 1986. — Т. Вып.1.. — С. 71-134.
  47. ↑ Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe(англ) // bioRxiv. — 2020-03-26. — С. 2020.03.25.008078. — doi:10.1101/2020.03.25.008078
  48. ↑ Yong-Bin Zhao, Hong-Jie Li, Da-Wei Cai, Chun-Xiang Li, Quan-Chao Zhang Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China(англ) // Journal of Human Genetics. — 2010-04. — В. 4. — Т. 55. — С. 215–218. — ISSN 1435-232X. — doi:10.1038/jhg.2010.8
  49. ↑ A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia (ород хэлэн). Дата обращения: 4 январь 2026.
  50. ↑ Политически подкованные принцессы объединили огромную древнюю империю (англ.). www.science.org. Дата обращения: 4 январь 2026.
  51. ↑ Juhyeon Lee, Bryan K. Miller, Jamsranjav Bayarsaikhan, Erik Johannesson, Alicia Ventresca Miller, Christina Warinner, Choongwon Jeong Генетическая структура населения империи хунну на имперском и местном уровнях(англ) // Science Advances. — 2023-04-14. — В. 15. — Т. 9. — С. eadf3904. — ISSN 2375-2548. — doi:10.1126/sciadv.adf3904

Ном зохёол

Ссылкэнүүд

  • Хунну (ород хэлэн). Дата обращения: 2 январь 2026.
Монголой түүхэ
State emblem of Mongolia.svg
Соёл · Түүхэ · Газар зүй
Урдын түүхэ
Хабтагар хүүрнүүдэй соёл
Хүннүүдэй гүрэн
209 до.н.э–93 н.э
Сяньбинай гүрэн
93-234
Жужаньский каганат
330-555
Восточно-түүрэгэй каганат
603-746
Уйгурай каганат
744-840
Киданиин каганат
907-1125
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хүннүүд&oldid=367495" хуудаһанһаа абтаһан