Баргажан һуурин

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
У этого термина существуют и другие значения, см. Баргажан.
Һуурин
ород хэлэн Баргузин
Баргажан
Barguzin ridge.jpg
Герб
Герб
53°37′02″ с. ш. 109°38′05″ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Нютагай засагай аймаг Баргажанай аймаг
Хүдөөгэй һуурин Хүдөөгэй һуурин «Баргажанай»
Глава Паргачевская Надежда Владимировна
Түүхэ ба географи
Байгуулагдаһан 1648
Анханай нэрэ Баргузинск
Һуурин 2004
Түбэй үндэр 487
Сагай бүһэ UTC+8:00[d]
Население
Ажаһуугшад
Яһатан ородууд, буряадууд
Шажан мүргэн үнэн алдартан, буряадууд
Катойконим баргажанайхид, баргажанай, баргажанайхи
Албан ёһын хэлэн Буряад хэлэн и ород хэлэн
Тоогой танилга
Телефоной томьеото тэмдэг +7 30131
Хэлхеэ холбооной тоо тэмдэг 671610
Томьёо ОКАТО 81203820001
Томьёо ОКТМО 81603420101
ГКГН-дэ дугаар 0777749
Баргажан һуурин (Россия)
Точка
ород хэлэн Баргузин
Red pog.svg
Москва
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Баргажан (ород хэлэн Баргузи́н) — Буряад Уласай Баргажанай аймагай болон «Баргажанай» сомоной һуурин, захиргаанай түб.
Ажаһуугшад — 4850[2] чел. (2021).

Буряадай түүхэтэ табан хотонуудай нэгэн-1783 онһоо 1927 он болотор хотын зэргэтэй байгаа.

Газарай зүй

Энэ һуурин Улаан-Үдэһөө 315 модоной зайн газарта Баргажанай харгыда, нютаг можын харгы дээрэ Р438, Түрүү шэлын хормойдо Баргажанай хотогорой баруун-урда буланда, Голондын шэлын отрогой гол бии болоһон нарин хүндыдэ ородог Баргажанай баруун эрье дээрэ оршодог. Эндэһээ Байгал хүрэтэр 55 км гуримай голоор уруудаһан. Баргажанай-Адаг тосхон Баргажанай харгыгаар 50 км Зай. хүндыгөөр дээшээ Хурамхаан тосхон хүрэтэр — 97 км.

Баргажанай герб

Эрхүүгэй наместничествын Баргажанай Герб 1790 оной октябриин 26-да II Екатеринын Дээдын Зарлигаар баталагдаа.

Гербын зураглал: "«Халхабша хоёр хубида хубаагданхай: Дээдэ гербтэ Эрхүүгэй. Халхабшын мүнгэн талмайда гүйгөөшэ бабр, харин амандаа булган бии. Хотын оhшон тойрогто ниидэдэг хэрмэнүүд бии гэһэн тэмдэг болгон, һабартаа хушын борбоосгойтой хэрмэнэй доодо талада»[3].

Баргажанай Герб «Баргажанай» сомоной һунгамалнуудай Зүблэлэй 2012 оной июлиин 10-ай № 40 шиидхэбэреэр баталагдаа болон Оросой Холбоото Уласай гүрэнэй геральдикын бүридхэлдэ 8034-дэхи дугаарта оруулагдаа.

Гербын зураглал: «Ногоон газар дээрэхи мүнгэн хээрэ — урда хүлдөө баригдажа байһан зүһэмэг ногоон шэлбүүһэтэй алтан хушын борбоосгой химэлдэг хорхойтой һуугша ниидэдэг хэрмэн».

Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын дэргэдэхи Геральдикын зүблэлэй 2006 оной июниин 28-да баталһан нютагай засагай байгууламжануудай албан ёһоной һүлдэ тэмдэгүүдые (2-дохи хэсэг, VIII Бүлэг, 45-46-дахи пункт) зохёон бэлдэхэ ба ашаглаха талаар Онол аргын зууршалгануудай ёһоор «Баргажанай» сомоной Герб тогтоогдоһон түхэлэй зиндаата титим-түхэлээр һэргээгдэжэ болохо.[4].

Баргажанай туг

Баргажанай туг «Баргажанай» сомоной һунгамалнуудай Зүблэлэй 2012 оной июлиин 10-ай № 40 шиидхэбэреэр баталагдажа, Оросой Холбоото Уласай гүрэнэй геральдикын бүридхэлдэ 8035-дахи дугаарта оруулагдаа.

Тугай зураглал: "10:3 тушаа сагаан ба ногоон үнгэтэй хоёр хэбтэй зуруудуудһаа бүридэһэн үргэнтэй 2: 3 утатай харилсаатай сэхэ буланта хоёр талын бүд. Сагаан һудалай тэгэн дунда ногоон һудал дээрэ һууһан улаан хэрмэн ногоон шэлбүүһэтэй шара улаан борбоосгой химэлнэ[4].

Уларил

Баргажанай ба аймагай уларил бүхыдөө түби газарай эрид шанга, зэргэсүүлһэн шэрүүн, ган гасууртай байдагаараа тодорхойлогдоно. Ута (6 һараһаа үлүү) үбэл шэрүүн хүйтэнөөр, хуурай, сэлмэг тэнгэреэр, аалин намдуу байдалаар илгардаг. Агаарай дулаанай гурим ганса жэлэй туршада бэшэ, харин хаһануудаар — зарим һарануудта ба сүүдхын туршада ехэ хубилалтануудта ородог[5].

Климат Баргажан
Харуулалта Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Год
Хизааргүй ехэ хэмжээн°C 2,3 5,6 12,9 22,1 34,6 35,2 36,8 36,8 27,3 20,5 13,8 5,0 36,8
Дунда эгээл ехэ хэмжээн, °C −22,7 −17,7 −5 5,7 14,8 22,7 24,8 21,9 14,5 4,7 −7,9 −17,4 3,7
Дунда температура, °C −27,7 −23,8 −11,9 −0,2 8,0 15,3 18,3 15,8 8,4 −0,5 −12,6 −22,2 −2,6
Дунда эгээл бага хэмжээн, °C −32,8 −29,8 −18,8 −5,9 1,1 8,1 12,3 10,3 3,2 −5,1 −17,7 −27,9 −8,4
Хизааргүй эгээл бага хэмжээн, °C −50,2 −48,9 −41,5 −29,2 −12,3 −3 2,1 −1,6 −10,3 −29,3 −42,6 −45,5 −50,2
Шииг нойтоной хэм, мм 12,4 5,6 4 9 14 34,2 72,5 63,2 37,8 19,5 28,5 27,9 328,6
Источник: «Thermo Karelia.Ru» World Climate

Түүхэ

1648 оной зунай эхиндэ Иван Галкин атаманай енисейн хасагууд урда зүгһөө Баргажанай хүндыдэ орохо газарта острог байгуулаа һэн. 1734 оной түймэрэй дүнгөөр Баргажанай острогой бэхилэлтэ шатажа, дахин һэргээгдэхэеэ болёо.

Острогой воеводууд[6]

  • 1664—1665 он — Самойлов Нэгэдэхи, сын баянай хүбүүн;
  • 1674 оной ноябриин 24 — октябрь 1676 оной октябрь— Несвитаев Богдан;
  • 1676 оной октябрь — 1678 он — Лисовской Самойла Александрович, стрелецкын и хасагуудай толгой;
  • 1684 оной февраль — Фёдоров Козьма, приказчик, хасагуудай пятидесятниг

1742 ондо ревизиин түрүүшын тоо бүридхэл үнгэргэгдөө һэн.

1742 ондо Бурханай Хубилалгын һүмэ баригдаа[7].

1783 ондо Баргажан Хушуунай хотын, Эрхүүгэй наместничествын Нэршүүгэй можын Баргажанай хушуунай түбэй зэргэтэй болоо һэн. 1790 ондо хото сүлдэеэ олобо.

Эрхүүгэй губерниин 1798 ондо байгуулагдаһанай удаа тэрэнэй бүридэлдэ, бусад 17 хушуунуудай дунда, Баргажанай хушууншье ороһон байна. 1822 ондо баргажан хушуунай хото гэжэ болюулагдаа һэн.

1834 ондо I Гильдиин наймаашан Иван Черных мүнгөөр Спасо-Преображенскын һүмэ бодхоогдоо.

1844 ондо, 1828 оной декабриин 8 — най «приходской училищинуудай Уставай» ёһоор, баргажанай буряадай приходской училищи-дүрбэн жэлэй туршада дүүрэн һуралсалай нэгэ класстай холимог һуралсалай эмхи байгуулагдаа һэн. Һурагшад таһагуудта хубаардаг байгаа: аха, дунда, бага. Училищи 1917 он болотор хүдэлөө[8].

Приходской һургуули 1879 оной октябрь һараһаа 1884 оной августын 1 болотор хүдэлөө. Мүнгэнэй үгы дээрэһээ хаагдаа. 1884 оной сентябриин 16-да хотын дума приходской һургуулиин орондо церковно-приходской һургуули нээхэ гэжэ тогтообо. Спасска һүмын шэрээтэ Александр Спасский болон тэрэнэй басаган Таисия Александровна Спасская гэгшэд һургуулида багшалаа. Һургуули Һүмын харгалзалгын байшанда хүдэлөө[9].

1851 ондо тус хото Үбэр Байгалай можын бии болоһон гэжэ тоологдоо.

1894 оной августын 1-дэ наймаашан А. Н. Зайднерэй үүсхэлээр байгуулагдаһан Баргажанай ниитын номой сангай дүрим бүридхэлдэ абтаһан байна. Номой санда нигүүлэсхы сэдьхэлэй тоглолтонууд, зүжэгүүд, хүгжэмтэ-уран зохёолой үдэшэнүүд үнгэргэгдөө[10].

1914 оной январь Һарада Дээдэ-Үдэдэ Баруун Забайкалиин кооператорнуудай съезд боложо, «Прибайкалсоюз» кооперативуудай Байгал Шадарай худалдаа наймаанай-промышленна товарищество байгуулагдаа һэн. Энээнэй һүүлээр «Экономи» гэһэн хэрэглэгшэдэй кооперативна бүлгэмүүд Троицкосавскда, Мысовскдо, Баргажанда бии болоо[11].

1919 оной һүүл багһаа 1920 оной март болотор Баргажанда баруун-Хойто аймагай партизан сэрэгүүдэй Түб штаб хүдэлдэг байгаа[12].

1923 оной хүн зоной тоололгын мэдээгээр Баргажан хотодо 2203 хүн ажаһуугаа. 1926 оной хүн зоной тоо бүридхэл хотодо 2263 хүниие бүридхэлдэ абаа[13].

1927 оной сентябриин 5-ДА РСФСР-ЭЙ ВЦИК-Эй Президиум (21-дэхи протокол, § 22) Баргажан хотые һуурин болгохо гэжэ тогтоогоо[14][15].

Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1973 оной мартын 22-ой зарлигаар Баргажан һуурин хүдэлмэришэн тосхон болгогдоо.

1990 ондо Баргажан Оросой түүхэтэ хотонуудай тоолборидо оруулагдаа.

2004 оной декабриин 23-да баргажан тосхоной хүдэлмэришэн тосхон болгогдоо.

Ажаһуугшад

Численность населения
186018901923192619591970[16]
981↗1548↗2203↗2263↗3921↗4842
20052010[17]2021[18]
↗6000↘5702↘4850
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
1926
2021

1897 ондо хотын 1378 хүн зоной 456-иинь идиш гэжэ түрэлхи хэлэтэй хүнүүд байгаа.[19].

Соёл

Энэ һууринда Баргажанай юрэнхы болбосоролой дунда һургуулиин түүхэ-хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей хүдэлнэ[20]. Соёлой-сүлөө сагай нэгэдэл, һуурин хоорондын номой сан хүдэлдэг. 2002 онһоо һэргээгдэһэн һүмын дэргэдэ РПЦ-гэй Буряадай епархиин Спасо-Преображенскын ерэлгэ ажалаа ябуулна.

Болбосорол

Юрэнхы болбосоролой дунда һургуули, хүүгэдэй уран бэлигэй Байшан, хүүгэдэй дүрбэн сэсэрлиг, хүүгэдэй-эдиршүүлэй тамирай һургуули, Үншэн хүүгэдэй гэр.

Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд

Аймагай «Баргажанай үнэн» гэһэн сонин 1931 онһоо хэблэгдэнэ[21].

  • FM 102,6 Ород радио

Унаа тээбэри

Баргажанаар региональна р438 автотрассаар (Баргажанай тракт) гаража, авто — унаагай саг үргэлжын холбоо хүдэлдэг-Улаан-Үдэһөө автобус наашаа ябадаг. Баргажан голһоо хүдөө нютагые Баргажанай Адаг — Майский нютагай удха шанартай харгытай холбоһон автотрасса эхилдэг.

2013 оной июнь һараһаа «ПАНХ» авиакомпаниин cessna 208 Grand Caravan самолёдой Улаан-Үдэһөө Хурамхаан хүрэтэр ниидэлгэ эндэ буужа эхилээ, гэбэшье 2015 ондо саг үргэлжын агаарай зам дахин хаагдаһан байна.

Мэдээжэ ажаһуугшад

  • 1831 онһоо баргажанда декабрист Михаил Карлович Кюхельбекер сүлэлгэдэ ажаһуугаа.
  • 1836 онһоо 1840 он болотор Баргажанда декабрист Вильгельм Карлович Кюхельбекер сүлэлгэдэ ажаһуугаа.
  • 1864 ондо Баргажанда сүлэлгэдэ петрашевец Н. П. Григорьев ерээ һэн.
  • 1878 онһоо 1881 он болотор Баргажанда народоволец Н. С. Тютчев, И. Л. Линев болон Е. К. Брешко-Брешковская гэгшэд сүлэлгэдэ гараһан байна[22], Е. К. Брешко-Брешковская ерээдүйдэ «ородой хубисхалай хүгшэн эжы» гэжэ алдаршаһан. 1881 ондо тэдэ зугадабашье, Баригдажа, Сибириин бусад газарнуудта сүлэгдэһэн байна.
  • 1873 ондо Баргажанда Улас түрын сүлэлгэдэ ябуулагшадай үри һадаһадай гэр бүлэдэ Моисей Абрамович Новомейский — израилиин химиин үйлэдбэриин үндэһэ һуури табигшадай нэгэн түрэһэн юм. Тэрэ 1920 ондо Баргажанһаа Эрец-Исраэль ошожо, мүнөөшье болотор поташ, бром, магни, хлор, натрий болон бусад тон сэнтэй минеральна дабһа олзоборилдог «Үхэһэн далайн Үйлэдбэринүүд» байгуулаа.
  • 1910 ондо Баргажанда Оросой социал-демократическа ажалай намай гэшүүн Н. С. Кабашов болон «Очаков» крейсертэ буһалгаанда хабаадагша С. П. Солощенко гэгшэд сомондо ерэнэ.
  • Сватош, Зенон Францевич (1886—1949) — ородой, зүблэлтын эрдэмтэн, зоолог, Оросой Холбоото Уласай эгээл урданай Баргажанай дархан газарай үндэһэ һуури табигшадай ба түрүүшын захиралнуудай нэгэн.
Декабрист Аха дүү Кюхельбекернүүдтэ хүшөө.

Хүшөөнүүд

Архитектурын хүшөөнүүд
  • Бутлицкын гэр. Баргажан, Красноармейская ул., 57;
  • Спасо-Преображенскын Һүмэ. 1834 ондо классицизмын маягаар баригдаһан.
Спасо-Преображенскын Һүмэ
Түүхын хүшөөнүүд
  • М. К. Кюхельбекерэй Хүүр.
  • Баргажанай заповеднигэй эмхидхэгшэ З. Ф. Сватошын хүүр.
  • Аха дүү Кюхельбекернүүдэй декабристнуудай Баргажанда байһанай хүндэлэлдэ хүшөө. Баргажан, Красноармейская үйлсэ.
  • Баргажанай хошуун-үзүүртэ Совет засаг тогтоолгые ударидаһан сэрэгэй-революционно комитедэй байгуулагдажа, һуужа байһан гэр. Баргажан, Ленинэй гудамжа, 35.
  • Сүлэлгэдэ байһан большевиг К.Грабовскиин гэр. Баргажан, Красноармейская үйлсэ. Monument to brothers Kuchelbecker.jpg
  • Ленинэй хүшөө скульптор А. Л. Котихин.

Ажаглалта

  1. ↑ Wayback Machine
  2. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
  3. ↑ П. П. Винклер. «Гербы городов, губерний, областей и посадов Российской империи, внесенные в полное собрание законов с 1649 по 1800 год» (ород хэлэн). СПб (1891). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  4. ↑ 1 2 Материалы сайта Союза геральдистов России.
  5. ↑ Республика Бурятия: Баргузинский район (ород хэлэн). egov-buryatia.ru. Дата обращения: 7 февраль 2026.
  6. ↑ Списки городовых воевод и других лиц воеводского управления Московского государства XVII столетия // составил Александр Барсуков, Санкт-Петербург. 1902.
  7. ↑ Возвращение епископа Иннокентия Неруновича из Якутска // Прибавления к Иркутским епархиальным ведомостям. № 26, 28 июня 1869 года. стр.320
  8. ↑ Путеводитель по дореволюционным фондам НАРБ\\ Национальный архив Республики Бурятия. 1998
  9. ↑ Первая церковно-приходская школа в иркутской епархии. // Прибавления к Иркутским епархиальным ведомостям. № 44, 3 ноября 1884 года. стр.494-496
  10. ↑ Балдаева Т. В. Из истории библиотек Баргузинского края // Баргузин: страницы истории. Материалы научно-практической конференции, посвященной 350-летию основания города Баргузин. Улан-Удэ, 1989.
  11. ↑ Басаев Г. Д., Хуташкеева С. Д. Кооперативное движение в Западном Забайкалье накануне и в годы Первой мировой войны // Гуманитарный вектор. Серия: История, политология . 2012. № 2. С.105-109.
  12. ↑ Путеводитель по фондам Национального архива Республики Бурятия 1917—2007 гг. Улан-Удэ, 2008.
  13. ↑ Население в городах Бурятии // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 1 (971). 1 января 1927 года. Стр. 1
  14. ↑ Баргузин переименовывается в село // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 219 (1189) 28 сентября 1927 года. стр. 4
  15. ↑ Постановление президиума ЦИК БМАССР № 138// Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 230 (1200) 11 октября 1927 года. стр. 4
  16. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населенных пунктов - районных центров по полу.
  17. ↑ Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи человек и более.
  18. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  19. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей (ород хэлэн). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  20. ↑ Историко-краеведческий музей Баргузинской СОШ. (ород хэлэн). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  21. ↑ 95 лет «Баргузинской правде» (ород хэлэн). Дата обращения: 7 февраль 2026.
  22. ↑ Деятели революционного движения в России: биобиблиографический словарь: От предшественников декабристов до падения царизма: [В 5 т.]. — М.: Изд-во Всесоюзного общества политических каторжан и ссыльно-поселенцев, 1927—1934.

Ном зохёол

  • С. Евдокимова Выбрав угоже место… // Байкал, № 5, сентябрь-октябрь 1986 года, стр. 110—115

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Баргажан_һуурин&oldid=367441" хуудаһанһаа абтаһан