Бабушкин хото

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Хото
Бабушкин
Бабушкин хото
Бабушкин, здание паровозного депо, 1.jpg
Герб
Герб
51°43′ с. ш. 105°52′ в. д.GЯO
Гүрэн
Нютагай засагай аймаг Кабанскын аймаг Кабанский
Хотын һуурин Хотын һуурин «Бабушкинское»|«Бабушкинское»
Түүхэ ба географи
Байгуулагдаһан 1760 ондо
Анханай нэрэ 1892 он болотор — тосхон Мысовский
1902 он болотор — хэлхеэ холбооной станци Мысовая
1941 он болотор — Мысовск
Хото 1902 онһоо
Талмай
  • 9
Түбэй үндэр 470 м
Уларилай янза эгсэ уларилтай
Сагай бүһэ UTC+8:00[d]
Население
Ажаһуугшад
Яһатан ородууд, буряадууд ба бусад
Шажан мүргэн үнэн алдартан, буддын шажантан ба бусад
Катойконим ба́бушкинец, ба́бушкинцы[1], мысовчане
Албан ёһын хэлэн Буряад хэлэн и ород хэлэн
Тоогой танилга
Телефоной томьеото тэмдэг +7 30138
Хэлхеэ холбооной тоо тэмдэг 671230
Томьёо ОКАТО 81224503000
Томьёо ОКТМО 81624103001

babushkin-gp.ru
Бабушкин хото (Россия)
Точка
Бабушкин
Red pog.svg
Москва
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Ба́бушкин хото (ород хэлэн Бабушкин (Бурятия); 1941 он болотор — Мы́совск) — Буряад Уласай Кабанскын аймагай нютагай засагай удхатай хото. «Бабушкинское» гэһэн хотын һууринай Захиргаанай түб. Ажаһуугшад — 4368[3] хүн (2021).

Буряад Уласай түүхэтэ табан хотонуудай нэгэн. Хотодо — Транссибириин түмэр замай Мысовой түмэр замай буудал.

Географи

Тойрогой түб, Кабанск тосхонһоо баруун урда зүгтэ 72 км газарта, Улаан-Үдэһөө баруун зүгтэ 170 км газарта оршодог, Байгалай урда эрьедэ Мысовка голой адагта, Хамар-Дабанай уулын хойто хормойдо. Р258 «Байгал» гэһэн холбоото уласай унаагай-зам болон Транссибириин түмэр харгы хото соогуур үнгэрдэг.

Уларил

Байгал далайн эрьедэ оршодог ушарһаа эндэхи үбэлынь зөөлэн байдаг (Эрхүү гү, али Улаан-Үдэ хототой жэшээлбэл). Үбэлэй температура дунда зэргээр −5°C-һаа −25 °C хүрэтэр байдаг. Зундаа һэрюун, аадарг бороо ехээр ородог. Дунда зэргын температура: +15 °C-һаа +25 °C хүрэтэр. Намар хабарһаа дунда зэргээр дулаан байдаг.

Среднесуточная температура воздуха и количество осадков[4]
Һара Янв Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Год
Дунда температура, °C −14,5 −15,8 −8,6 −0,5 6,3 10,7 14,4 14,4 8,9 2,7 −4,0 −7,9 0,6
Шииг нойтон, мм 19,2 10,5 13,9 23,5 42,9 79,1 108,9 101,6 67,6 33,4 32,9 37,7 576
Климат Бабушкина (1980-2018 онууд)
Харуулалта Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек.
Хизааргүй ехэ хэмжээн°C 3,7 6,8 12,4 23,8 29,1 31,6 33,6 32,5 27,7 21,1 12,8 6,2
Дунда эгээл ехэ хэмжээн, °C −10,4 −9,8 −2,9 5,1 12,5 17,0 20,1 19,1 13,6 6,9 −0,2 −4,8
Дунда температура, °C −14,8 −15 −8,4 0,2 7,0 11,8 15,8 15,3 9,5 3,0 −3,9 −8,5
Дунда эгээл бага хэмжээн, °C −19,1 −20,2 −13,9 −4,7 1,4 6,6 11,4 11,4 5,5 −0,8 −7,6 −12,2
Хизааргүй эгээл бага хэмжээн, °C −35,3 −38,6 −30,3 −24,5 −6,2 −1,8 2,4 3,5 −3,1 −13,8 −20,3 −25,8
Шииг нойтоной хэм, мм 22,9 8,8 13,1 26,1 44,6 77,5 100,1 101,0 65,9 28,6 30,3 27,2
Источник: Бабушкин погода и климат (ород хэлэн). Дата обращения: 1 октябрь 2025.

Хотын герб

Хотын Түлөөлэгшэдэй Зүблэлэй 2002 оной августын 30-най 161-дэхи тогтоолоор Бабушкин хотын мүнөө байһан герб баталагдаа: «Мүнгэн долгитой үзүүртэ гуле (улаан) талмай дээрэ гурбан (хоёр ба нэгэ) хэрээһэнэй уяатай алтан һэеытэй хара онгосо.»

Мысовскын Герб. 1913 он

Түүхэ

Посольскын һүмын таһарһан Выселок тосхон Мысовский, мүнөөнэй хотын һуурида, 1760—1765 оной хоорондо байгуулагдаһан гэжэ таамагладаг. Эндэһээ Хамар-Дабанаар дамжан, Хяагта наймаашадай Хитадһаа эд бараа зөөхэ гэжэ бариһан Үдүнгын тракт эхилһэн юм. Тиихэдэ Байгал далай дээрэ пристань бариһан байна. Кругоморскын авто-замаар гэмнэгдэгшэдэй колоннонууд Мысовайгаар Нерчинск, Акатуй хүрэтэр үнгэрөө.

Бабушкин хотодо музей

Мысовский һуурин шадар 1892 ондо Хэлхеэ холбооной станци байгуулагдажа, нютагай наймаашад энэ һууринда хотын зэргэ олгохыень мэдүүлгэ оруулжа эхилээ.

Ородой мэдээжэ уран зохёолшо Антон Павлович Чехов 1890 ондо Сахалин арал руу аяншалха үедөө Мысовский тосхон дээгүүр гараһан байна. А. П. Чехов 1890 оной июниин 14-дэ пароходоор Лиственичнаһаа Клюевка ошобо. Тэрэ Клюевкын хэлхеэ холбоонһоо Мысовская станци хүрэтэр Клюевкын харуулшанай тэргэ дээрэ ашаагаа эльгээгээд, өөрөө саашаа ябагаар ябаа ха. Антон Павлович 1890 оной июниин 20-до Амарай пароход «Ермак» дээрэһээ Сибирьһээ Чеховтанда бэшэһэн суута бэшэг соогоо иигэжэ бэшэһэн байна: "Байгал нуурай уһан оюу үнгэтэй, Хара далайһаа тунгалаг… Байгал далайгаар ябалга гайхалтай байгаа, хэзээдэшье мартахагүйб…Клюев тосхондо нэгэ харуулшан манай ашаа тээбэриие станци хүрэтэр абаашаха үүргэ абаа; тэрэ мори жолоодожо, бидэ тэргын хойноһоо ябагаар үзэсхэлэнтэ эрьеэр ябаабди… Ойн харгы: баруун тээнь, хада өөдэ гаража байһан ой; зүүн таладань Байгал руу буужа байһан ой. Ямар жалганууд, ямар хабсагайнууд гээшэб! Байгалай аялга зөөлэн, дулаахан. Сэхыень хэлэхэдэ, ехэ дулаан байгаа. 8 модо ябаад, Мысовска станцида хүрэжэ ерээд, Кяхтын нэгэ ноён эрхим сайгаар хүндэлөө, тэндэһээмнай Боярская хүрэтэр моридые барюулаа. «Забайкалиин хизаарта би хүсэһэн бүхы юумэеэ олооб: Кавказ, Пселэй хонхор, Звенигово тойрог, Дон. Үдэр Кавказ дээгүүр, һүни Дон тала дээгүүр гүйлдэнэш, үглөөгүүр нойрһоо һэрижэ, харахада, Полтава можо ерээд байна, тиигээд лэ мянган модоной зайда»[5].

Мысовойн түмэр замай станци 1900 ондо байгуулагдаа. Байгалые тойруулан түмэр харгын барилгын урда Мысовай пристань Байгалай баруун эрьеһээ поезднуудтай паромнуудые абадаг байгаа.

Мысовой станциин һуурин 1902 оной майн 31-дэ Дээдын тогтоолоор Үбэр Байгалай хизаарай тойроггүй тосхоной нэрэ зэргэтэй боложо, албан ёһоной — Мысовск нэрэтэй болоо[6]. Хотын ажаһуугшадай гол ажалынь худалдаа наймаа байгаа; Ород, Монгол, Хитад гүрэнүүдэй хоорондын худалдаа наймаанай харилсаанда асари ехэ үүргэ дүүргэһэн, энээ руу эгээл богонихон аян зам — суута «Агууехэ сайн харгы» үнгэрдэг байгаа. Тэрээн соогоо жэлэй туршада 40 мянган тонно хүрэтэр сай зөөдэг, һөөргөө ябахадаа арһа, малай арһа, дабһа болон бусад олон бараа зөөдэг һэн. Хубисхалай урда тээхи хаһада энэ хотодо дамжуулагдадаг түрмэ байһан, тэрээнээр дамжан гэмнэгдэгшэд Акатуй, Нерчинск болон бусад аймшагтай газарнуудаар ябадаг байгаа. Эндэ 1906 ондо 1905 оной хубисхалай баатар И. В. Бабушкин буудуулагдаһан байна. Тэрэнэй хүндэлэлдэ хото 1941 ондо Бабушкин гэжэ нэрлэгдээ, удаань тэрэнэй нэрэмжэтэ музей байгуулагдаа.

Ород-Японой дайнай үедэ хото соо 200 хүнэй һууритай Смоленскын Улаан Хэрээһэнэй госпиталь хүдэлдэг байгаа[7].

Мысовск 1905—1907 оной хубисхалай үедэ Забайкалиин хубисхалай хүдэлөөнэй түбүүдэй нэгэн байгаа. 1906 оной январиин 18-да эндэ зургаан хубисхалшадые, тэрэ тоодо И. В. Бабушкиные генерал Меллер-Закомельскийн хэһээлтэдэ буудаһан байна.

1914 оной январь һарада Верхнеудинск хотодо Баруун Үбэр байгалай хизаарай кооперативуудай съезд боложо, «Прибайкальсоюз» гэжэ кооперативуудай Прибайкальскын наймаанай-үйлэдбэриин нэгэдэл байгуулагдаа. Энээнэй һүүлээр Троицкосавск, Мысовск, Баргажан хотонуудта «Экономия» гэжэ хэрэглэгшэдэй Верхнеудинскын хамтарал бии болоо[8].

Үнэн алдартанай бүлгэмһөө 1917 ондо эхэнэрнүүдэй Мысовско Успенскын һүмэ байгуулагдаа[9].

1918 оной август һарада станци болон хото Чехословакиин корпусай буһалгаа үүсхэһэн Сагаан чехүүдтэ абтагдаһан юм. Эрхэтэнэй дайнай үедэ Мысовск хотые Америкын экспедиционно «Сибирь» сэрэгүүдээр, Сибирь руу добтолһон японшуудаар, Роман Федорович фон Унгерн-Штернбергын сэрэгэй унгернүүдээр, Семёнов, Григорий Семеновай сэрэгшэд -семеновтануудаар болон Каппел Владимир Оскаровичай сэрэг каппелинүүдээр гээд эзэмдэгдэһэн байгаа. Мысовск хотодо 1920 оной февралиин 11-дэ генерал С. Н. Войцеховский өөрынгөө зарлигаар зүүн Ородой Сагаантанай хүдэлөөнэй эгээл үндэр шагналнуудай нэгые — «Сибириин Агууехэ мүльһэн ябадалай түлөө» гэһэн тэмдэг байгуулаа.

1927 он болотор тус хото Эрхүүгэй губерниин Эрхүү тойрогой бүридэлдэ ородог байгаа. 1925 оной июниин 6-да хото ажалшадай һуурин болгогдоо. Мысовск хото 1927 оной мартын 15-да Буряад-Монголой АССР-эй бүридэлдэ орожо, тэрэл жэлэй сентябрь һараһаа шэнээр бии болоһон Буряад-Монголой АССР-эй Кабанскын аймагай бүридэлдэ оробо.

Мысовск хотодо 1931 ондо Зүүн-Сибириин загаһа баридаг трестын онгосо бүтээдэг верфь хүдэлжэ эхилээ.

1941 оной январиин 18-да РСФСР-эй Дээдэ Зүблэлэй Президиумай Зарлигаар Мысовск хото дахинаа хотын нэрэ зэргэтэй боложо (мүнөө уласай мэдэлдэ) «Бабушкин» мүн, мэргэжэлтэ хубисхалшанай Иван Васильевич Бабушкин хүндэдэ нэрлэгдэбэ, тэрэ 1906 ондо Мысовой станцида буудуулагдаһан байгаа.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ 1-дэхи һургуулида 200 хүнэй хэбтэхэ оронуудтай 1943-дахи эвакогоспиталь байрладаг һэн. Эндэ хоёр таһаг: травматологиин ба хирургиин гээд байрладаг байгаа.

Бабушкин тосхон 1959 ондо уласай мэдэлэй хотын нэрэ зэргэеэ алдаба.

1965 оной январиин 13-да Бабушкин тосхон, хотын түхэлэй Выдрино, Селенгинск, Каменск, Танхой һууринууд, мүн Посольскын хүдөөгэй зүблэл Байгал шадарай аймагһаа Кабанскын аймаг руу дамжуулагдаа.

Ажаһуугшад

Численность населения
1931[10]1959[11]1970[12]1979[13]1989[14]1992[15]
290082387943738672987200
1996[16]1998[17]2000[18]2001[19]20022003[20]
730073007300730050005000
2005[21]2006[22]2007[23]2008[24]2009[25]2010[26]
490049004900490049184831
2011[27]2012[28]2013[29]2014[30]2015[31]2016[32]
482748224746471246514623
2017[33]2018[34]2019[35]2020[36]2021[37]2023[38]
454245134486445443684282
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
1989
2001
2007
2012
2017
2023

Ажаһуугша хүн зоной тоогоор 2014 оной 1 һарын 1-нэй байдалаар Оросой Холбоото Уласай 1100 хотоһоо 1064-дэхи һуури эзэлдэг байгаа.

Экономико

Түмэр харгы замай станци Мысовая. Ойн ажахын үйлэдбэри.

Һонирхолтой газарнууд

  • Хотодо И. В. Бабушкинай дурасхаалай музей ажалладаг[39].
  • На месте расстрела И. В. Бабушкина установлен обелиск.
  • Маяк, эндэ Сагаан чехууд (чех легионернүүд) 1918 оной августын 16-да Ородой эгээл томо «Байгал» мүльһэн таһагшын паром руу буугаар буудаһан маяк (1899 ондо уһа руу табигдаһанай удаа ашаанай хүшэ, хэмжээгээрээ дэлхэйн хоёрдохи томо онгосо гэжэ тоосогдодог).

Ажаглалтанууд

  1. Городецкая И. Л., Левашов Е. А.  Бабушкин хото // Русские названия жителей: Словарь-справочник. — М.: АСТ, 2003. — С. 37. — 363 с. — 5000 экз. — ISBN 5-17-016914-0
  2. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx
  3. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
  4. World Climate. Дата обращения: 1 октябрь 2025. Архивировано 5 июнь 2011 года.
  5. Владимир Безбожный. Страницы истории города Бабушкин (ород хэлэн). proza.ru (22 ноябрь 2014). Дата обращения: 4 октябрь 2025.
  6. Корреспонденции // Восточное обозрение. — 1904. — № 34. — С. 3.
  7. Павлов Е. В. На Дальнем Востоке в 1905 г. : Из наблюдений во время войны с Японией.. — СПб.: книгопеч. Шмидт, 1907. — Т. приложение. — С. 56.
  8. Басаев Г. Д., Хуташкеева С. Д. Кооперативное движение в Западном Забайкалье накануне и в годы Первой мировой войны. — Гуманитарный вектор, 2012. — Т. Серия: История, политология.№ 2. — С. 105—109.
  9. Дроботушенко Е. В. Хозяйственная деятельность православных монастырей Забайкальской епархии во второй половине XIX — начале XX века // Гуманитарный вектор. — 2008. — Т. Серия: Педагогика, психология.. — № 2. — С. 86—95.
  10. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  11. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  12. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  13. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  14. Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  15. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  16. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  17. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  18. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  19. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  20. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  21. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  22. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  23. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  24. Народная энциклопедия «Мой город». Бабушкин.
  25. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  26. Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи человек и более.
  27. Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  28. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  29. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
  30. Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  31. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  32. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  34. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  35. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  36. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  37. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  38. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx.
  39. Музей И.В.Бабушкина. museum.ru/. Дата обращения: 25 февраль 2026.

Ссылкэнүүд

Ном зохёол

  • Бабушкин // Города России: энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия (хэблэл), 1994. — С. 32. — 559 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-026-6
  • Безбожный В. Т. Страницы истории города Бабушкин. — М.: ПП «Вымпел», 2011, 424 стр., илл. — 2000 экз. ISBN 978-5-905254-04-8.