Мухар-Шэбэрэй аймаг
| Нютагай засагай аймаг | |||||
| Мухар-Шэбэрэй аймаг | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ород хэлэн Мухоршибирский район | |||||
| | |||||
|
|||||
| 51°02′50″ с. ш. 107°49′25″ в. д.GЯO | |||||
| Гүрэн |
|
||||
| Ородог |
|
||||
| Орууланхай | нютагай засагай 16 байгууламжанууд | ||||
| Захиргаанай түб | Мухар-Шэбэрй тосхон | ||||
| Нютагай засагай аймагай толгойлогшо | Молчанов Владимир Николаевич | ||||
| Түүхэ ба газар зүй | |||||
| Байгуулагдаһан hара үдэр | 26.09.1927 | ||||
| Талмай |
4539,0[1].
|
||||
| Сагай бүһэ | Эрхүү саг|MSK+5 (UTC+8, зунай саг UTC+9) | ||||
| Экономика | |||||
| ВВП | (Молчанов Владимир Николаевич [2].) | ||||
| Ажаһуугшад | |||||
| Ажаһуугшад |
↘22 044[3] чел. (2021)
|
||||
| Үдхэн байрладаг | 4,86 чел./км² | ||||
| Үндэһэтэд | ородууд (77,1 %), буряадууд (19,7 %), татаарнууд (1,4 %), бусад (1,8 %) | ||||
| Шажан мүргэлэй | шэмээшэгүүд, үнэн алдартан, буддын шажантан | ||||
| Албан ёһоной хэлэнүүд | ород, буряад | ||||
| Тоогой адлидхагшанууд | |||||
| ОКАТО | 81 236 | ||||
| ОКТМО | 81 636 | ||||
| Телефонай томьёо | 30143 | ||||
|
|
|||||
| Официальный сайт | |||||
|
|
|||||
Мухар-Шэбэрэй аймаг (ород хэлэн Мухоршиби́рский райо́н) — Оросой Холбоото уласай Буряад Уласай бүридэлдэ ородог захиргаанай-дэбисхэрэй хэсэг ба нютагай засагай байгууламжа (нютагай засагай аймаг)[4].
Засаг захиргаанай түб — Мухар-Шэбэр һуурин.
Газар зүй
Мухар-шэбэрэй аймаг, 4539 км2 талмайтай, Буряадай урда талада оршодог. Түгнын, Сухаариин голнуудаар болон тэдэнэй шудхалаануудаар уһалагдадаг хабтагар-долгито тала дайдатай Түгнын-Сухаариин хонхор эзэлдэг. Уларил-эрид түби газарай, хүйтэн ута үбэл ба богони халуун зунтай.
Урда зүгтэ Заганай шэлээр аймаг Бэшүүрэй аймагтай хилэлдэг. Хойто зүгтэ Цагаан-Дабаан шэлээр Тарбагатайн ба Загарайн аймагуудһаа тусгаарлагданхай. Баруун зүгтэ, Хёлго голой нуга газарта, Сэлэнгын аймагтай, зүүн зүгтэ (Түгнын голой эхиндэ) Үбэр Байгалай хизаартай хилэлдэг. Уласай байгаалиин ажахын бүһэлүүрнүүдтэ Мухар — Шэбэрэй аймаг тала дайдын ба ой талата бүһэлүүрнүүдтэ хабаатай.
Түүхэ
Буряад-Монголой АССР-эй Мухар-Шэбэрэй аймаг 1927 оной сентябриин 26-да байгуулагдаа.
1927 оной октябриин 8-да Мухар-Шэбэрэй аймагай Зүблэлэй түрүүшын съезд боложо, 33 мянганай зонһоо шиидхэхы дуунай эрхэтэй 36 делегадууд байлсаа. Ниигэмэй байдалаар бүхы таряашад, тэдэнэй 11 үгытэйшүүл ба 25 дунда шадалтан. Түлөөлэгшэд 17 хүнэй бүридэлдэ гүйсэдхэхы хороониие һунгаа, харин эмхидхэлэй Пленумдэ Аймагай гүйсэдхэхы хорооной Президиум Старцев Георгий Петровичой, тэрэнэй орлогшо Дондубон Цыренжабай, Секретарь Аносов Осип Ивановичай бүридэлдэ һунгагдаа.
1928 оной апрелиин 1 — эй байдалаар аймагта 28 хүдөөгэй таряашадай бэе бэедээ туһаламжын хороонууд-кресткомууд байгаа. Кресткомуудһаа гадна аймаг дотор хамтын газар элдүүрилхэ нүхэрлэлнүүд — «ТОЗы» эмхидхэгдэдэг байгаа. Олоной коллективизаци 1930-1931 онуудта эхилээ.колхозуудые эмхидхэлгэдэ 25 мянганай ноёд горитой үүргэ дүүргээ. 1932 ондо Хонхолойн ба Гашейн МТС байгуулагдаа. Удаадахи жэлнүүдтэ аймаг, улас дотор МТС-тэ хүдэлһэн стахановцуудай, ажалай ударнигуудай, Лыгден Цыреновэй, Александр Варфоломеевэй нэрэнүүд һайн мэдээжэ һэн. Аймагай хүдөө ажахы бэхижүүлхэ, хүгжөөхэ талаар амжалтатай ажаллаһанайнгаа түлөө Хонхолойн мтс-эй коллектив «Хүндэлэлэй Тэмдэг» ордендо хүртөө һэн.
1981 ондо Түгнын голдо нүүрһэнэй тон баян хэбтэшэнүүд (Олон-Шэбэрэй хэбтэшын хуби) шэнжэлэгдэжэ, 4 жэлэй үнгэрхэдэ, Түгнын отололгоһоо ба тэрэнэй дэргэдэхи хүдэлмэришэн тосхонһоо олзоборилгын үйлэдбэри бодхоохын тула түрүүшын барилгашад ерэһэн байна. 1989 ондо Сагаан-Нуурта түрүүшын нүүрһэ малтажа абаһан юм. Түгнын нүүрһэнэй хахалбариин болбосоруулагдахада, аймаг үйлэдбэриин-хүдөө ажахын болоо.
1963 оной февралиин 1-дэ Мухар-Шэбэрэй аймагай бүридэлдэ Бэшүүрэй аймаг оруулагдаа.
1965 оной январиин 11-дэ Мухар-Шэбэрэй аймаг 1963 оной хилэ соо һэргээгдэжэ, Бэшүүр аймагай хилэһээ илгагдаа.
1977 оной октябрь һарада Буряадай АССР-эй Мухар-Шэбэрэй аймаг Мухар-Шэбэрэй аймаг гэжэ шэнээр нэрлэгдээ.
Ажаһуугшад
| 1939[5] | 1959[6] | 1960[7] | 1961[8] | 1962[9] | 1963[10] |
|---|---|---|---|---|---|
| 23 900 | ↗25 900 | ↗26 500 | ↗27 000 | ↗27 700 | ↗28 200 |
| 1964[11] | 1965[12] | 1966[13] | 1967[14] | 1968[15] | 1969[16] |
| ↗29 000 | ↗29 100 | ↗29 300 | ↘29 200 | ↘29 000 | ↗29 200 |
| 1970[17] | 1971[18] | 1972[19] | 1973[20] | 1974[21] | 1975[22] |
| ↘28 100 | ↘27 900 | ↗28 100 | ↘27 600 | ↘27 300 | ↘26 500 |
| 1976[23] | 1977[24] | 1978[25] | 1979[26] | 1980[27] | 1981[28] |
| ↗26 900 | ↘26 500 | ↘26 400 | →26 400 | ↗26 500 | ↘26 400 |
| 1982[29] | 1983[30] | 1984[31] | 1985[32] | 1986[33] | 1987[34] |
| →26 400 | ↗26 600 | ↗26 700 | ↗27 200 | ↗27 700 | →27 700 |
| 1988[35] | 1989[36] | 1990[37] | 1991[38] | 1992[39] | 1993[40] |
| ↗28 200 | ↗28 800 | ↗29 100 | ↗29 600 | ↗29 900 | ↗30 100 |
| 1994[41] | 1995[42] | 1996[43] | 1997[44] | 1998[45] | 1999[46] |
| →30 100 | ↘29 900 | ↘29 800 | ↘29 600 | ↘29 500 | ↘29 400 |
| 2000[47] | 2001[48] | 2002 | 2003[49] | 2004[50] | 2005[51] |
| ↘29 100 | ↘28 900 | ↘27 230 | ↗28 600 | ↘28 100 | ↘27 600 |
| 2006[52] | 2007[53] | 2008[54] | 2009[55] | 2010[56] | 2011[57] |
| ↘27 200 | ↘26 700 | ↘26 400 | ↘26 000 | ↘24 969 | ↘24 921 |
| 2012[58] | 2013[59] | 2014[60] | 2015[61] | 2016[62] | 2017[63] |
| ↘24 562 | ↘24 395 | ↘24 140 | ↘23 850 | ↘23 646 | ↘23 413 |
| 2018[64] | 2019[65] | 2020[66] | 2021[67] | ||
| ↘23 322 | ↘23 114 | ↘22 856 | ↘22 044 |
Оросой Эдэй Засагай хүгжэлтын яаманай уридшалһан мэдээнэй ёһоор, хүн зоной тоо бүридүүлхэ[68]:
- 2024 — 22,6 мянган хүн.
- 2035 — 21,56 мянган хүн.
Газар дэбисхэрэй байгууламжа
Мухар-Шэбэрэй аймаг удаадахи захиргаанай-дэбисхэрэй хэсэгүүдтэ хубаагданхай: 13 сомоной зүблэл ба 3 сомон[69][70].
Нютагай засагай аймагта сомонуудай зэргэтэй 16 нютагай засагай байгууламжанууд ородог. Тэдэнэр сельсоведүүдтэ ба сомонуудта таарана[71].
| № | Хүдөөгэй һуурин | Захиргаанай түб | Нютаг һуурингуудай тоо | Ажаһуугшад (хүн.) | Талмай (км²) | Захиргаанай- газар дэбисхэрэй единица |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Хүдөөгэй һуурин «Барай» | Барай | Бар һуурин | 1 | ↘369[3] | 126,15[1] |
| 2 | Хүдөөгэй һуурин «Шэнэ Заганай» | Шэнэ заганай | һуурин Шэнэ Заган | 2 | ↗2089[3] | 158,91[1] |
| 3 | Хүдөөгэй һуурин «Сүүлгын» | Сүүлгын | Сүүлгэ һуурин | 4 | ↘1437[3] | 382,12[1] |
| Бомский сельсовет | Калиновскын хүдөөгэй һуурин) | Калиновскын | Калиновка һуурин | 2 | ||
| 4 | ↗672[3] | 191,00[1] | Кусотинский сомон | Хүдөөгэй һуурин «Мухар-Шэбэрэй» | Мухар-Шэбэрэй | |
| Подлопатинский сельсовет | Хүдөөгэй һуурин «Саганнуурай» | Саганнуурай | тосхон Сагаан-Нуур | 1 | ||
| 5 | ↗788[3] | 189,01[1] | Тугнуйский сельсовет | Хүдөөгэй һуурин «Харашэбэрэй» | Харашэбэрэй | |
| Шаралдайский сельсовет | ||||||
| 49,93[1] | Сагааннурай | Хүдөөгэй һуурин «Тугнын» | Тугнын | Тугнэ һуурин | ||
| 215,35[1] | Калиновский сельсовет | Хүдөөгэй һуурин «Кусотинское» | Кусотинское]] | улус Кусоты | ||
| 6 | Хүдөөгэй һуурин «Бомой» | Бомой | Боом һуурин | 1 | ↗344[3] | |
| 1 | ↘4891[3] | 127,33[1] | Мухоршибирский сельсовет | Хүдөөгэй һуурин «Нарһатын» | ||
| 7 | улус Нарһата һуурин | 2 | ↗369[3] | 101,19[1] | Нарсатуйский сельсовет | |
| 8 | Никольскын | Никольск һуурин (Мухар-Шэбэрэй аймаг) | 1 | ↗1304[3] | 143,41[1] | Никольский сельсовет |
| 9 | Хүдөөгэй һуурин «Подлопатинскын» | Подлопатинскын | Подлопатки тосхон | 3 | ↘868[3] | |
| 10 | 1 | ↗849[3] | 160,50[1] | Харашибирский сельсовет | Хүдөөгэй һуурин «Хонхолын» (Мухар-Шэбэрэй аймаг) | |
| Хошуун-Узуурай | Хошуун-Узуур һуурин | 2 | ↘529[3] | 107,57[1] | Хошун-Узурский сомон | |
| 11 | Хонхоло һуурин (Мухар-Шэбэрэй аймаг) | 1 | ↘1386[3] | 181,51[1] | Хонхолойский сельсовет | |
| 12 | Хүдөөгэй һуурин «Шаралдайн» | Шаралдайн]] | Шаралдай һуурин | 2 | ↘1376[3] |
Нютаг һуурингууд
Мухар-Шэбэрэй аймагта 29 нютаг һуурин бии.
| Аймагай нютаг һуурингуудай тоолбори | ||||
|---|---|---|---|---|
| № | Нютаг һуурин | Түхэл | Ажаһуугшад | Хүдөөгэй һуурин |
| 1 | Балта | һуурин | ↘301[72] | Соолгын |
| 2 | Бар (Буряад орон) | Бар | һуурин | ↘369[3] |
| 3 | Гашей | һуурин | ↘534[72] | Соолгын |
| 4 | Зандин | ↘58[72] | Соолгын | |
| 5 | Калиновка | һуурин | ↘410[72] | Хүдөөгэй һуурин (Буряад) |
| Никольскын | Новоспасск | |||
| Хүдөөгэй һуурин «Боомой» | Боомой | Дээдэ Сутай | ||
| Хошуун-Узуурай | Цоолга | һуурин | ||
| Шаралдайн | Шэнэстэ | һуурин | ||
| Цоолгын | Черноярово | һуурин | ||
| Подлопатинскын | Шаралдай | һуурин | ||
| Кусотын | ||||
| 6 | һуурин | ↘446[72] | Калиновскын хүдөөгэй һуурин (Буряад улас) | Калиновскын |
| 7 | Хүһөөтэ | һуурин | ↘356[72] | |
| Нарһата | һуурин | ↘349[72] | ||
| 8 | Никольск (Мухар-Шэбэрэй аймаг) | Никольск]] | һуурин | |
| 9 | Барай | Боом | һуурин | |
| 10 | Мухар-Шэбэр | һуурин | ↘4891[3] | |
| 11 | Кусота | һуурин | ↘703[72] | |
| 12 | ↘4069[3] | Сагааннуурай | Хуушан Заган]] | |
| 13 | ↘113[72] | Тугнын | Түгнэ | |
| 14 | ↘70[72] | Хүдөөгэй һуурин «Нарсатын» | Нарсатын | |
| 15 | ↘57[72] | Тугнын | Шэнэ Заган]] | |
| 16 | ↘1553[72] | Шэнэзаганай | Подлопатки | |
| 17 | ↘1006[72] | Подлопатинскын | Сагаан-Нуур | |
| 18 | ↘312[72] | Шэнэзаганай | Степной | |
| 19 | ↘740[72] | Тугнын | Усть-Алташа | |
| 20 | ↘200[72] | Подлопатинскын | Харашэбэр | |
| 21 | ↗849[3] | Харашэбэрэй | Харьястка | |
| 22 | ↘100[72] | Хошуун-Узуурай | Хонхолой | |
| 23 | ↘1386[3] | Хонхолойн | Хошуун-Узуур | һуурин |
Эдэй засаг
Аймагай ниигэмэй-эдэй засагай хүгжэлтын 5 жэлэй хугасаада. Аймагай промышленна үйлэдбэринүүд продукцияа үйлэдбэрилгын хэмжээ хоёр дахин дээшэлүүлжэ, 2012 он болотор 266 хубяар ургаа. Промышленна продукциин гол хубиие АО "Разрез Тугнуйский"бүлгэмэй коллектив үйлэдбэрилнэ. Түгнэ отололго 1989 онһоо Олон — Шэбэрэй хэбтэшын нүүрһэ малтана. Хүдэлхэ үедөө 156 сая тонно нүүрһэн абтаа, тэрэнь шэнжэ шанараараа Зүүн Сибирьтэ эгээл үндэр шанартай, дотоодын болон гадаадын дэлгүүрнүүдтэ тогтууритай эрилтэтэй юм. Жэл бүриин олзоборилгын хэмжээн 12,5-13,5 сая тонно болоно. Зүһэлгын үедэ хүдэлдэг Түгнын шанаржуулгын фабрика жэлдээ 12 сая тонноһоо дээшэ нүүрһэ болбосоруулна. 2016 ондо Түгнын зүһэлгын горнягууд никольскын хэбтэшын хадын хэһэгһээ түрүүшын сая тонно нүүрһэ на — хада үгэһэн байна. Тус шулуун нүүрһэнэй уурхай Үбэр Байгалай хизаарай Петровск — Забайкальска аймагай болон Буряад уласай Мухар-Шэбэрэй аймагай дэбисхэр дээрэ оршодог. Никольскын ашагта малтамалай олдоһон газарай үйлэдбэриин нөөсэнүүд 270 сая тонно нүүрһэн болоно, тэрэнэй ехэнхи Хубинь Буряад ороной дэбисхэр дээрэ оршодог −173,5 сая тонно.
Эдеэ хоолой болон болбосоруулгын үйлэдбэриин үйлэдбэринүүдээр үйлэдбэриин хэмжээн 4,2 дахин дээшэлжэ, 84,9 сая түх. Спк «Колхоз Искра» соо мүнөө үеын үүсэлэлгын цех хүдэлжэ, һү буйлуулха шугам худалдан абтажа, хүдэлжэ эхилэнхэй.
Гашалуулһан һүнэй бүтээлнүүдэй янзанууд: пастеризованно һүн, тараг, ряженка, шара һүн, ээзгэй, зөөхэй, сагаан тоһон, мүн хахад болбосоруулагдаһан мяханай зүйлнүүдэй үргэн янзанууд.
Аймагай хүдөө ажахын һалбарида хүдөө ажахын 6 үйлэдбэри, ИП — гэй таряашадай-фермерэй 45 ажахы, 3840 ЛПХ хүдөө ажахын үрэ бүтээл үйлэдбэрилдэг. Аймагай хүдөө ажахын предприятинуудай хүгжэлтын гол шэглэлнүүд гэхэдэ, орооһо, һү, мяха, огородой эдеэ үйлэдбэрилгэ болоно. Аймагай ажахынуудта үйлэдбэрилэгдэһэн хүдөө ажахын үрэ бүтээлэй хэмжээн жэлдээ нэгэ миллиардһаа дээшэ түхэриг болоно. Аймагай ажаһуугшадай өөрын үйлэдбэриин хүдөө ажахын продукцяар хангагдаса болоно:
- Хартаабхаар-568,4 %
- Һүөөр — 76 %
- Мяхаар-207,7 %
- Огородой эдеэгээр-141 %
Дэлгүүрэй эдэй засагай хүгжэхэдэ, олзын хэрэг эрхилэлгэ эдэй засагай хүгжэлтэдэ улам ехэ һуури эзэлнэ. Бага олзын хэрэг эрхилэлгын һалбарида 129 бага үйлэдбэриин ба 438 хубиин олзын хэрэг эрхилэгшын ажал ябуулга бэелүүлдэг. Ажахы эрхилдэг субъектнүүдэй бүхы тооһоо худалдаа наймаанай, ниитын эдеэ хоолой ба ажаһуудалай туһа хангамжануудай талаар ажал ябуулгаяа бэелүүлдэг бага олзын хэрэг эрхилэгшэд эгээл ехэ хубиин шэгнүүр эзэлдэг. Эдэй засагай шухала һалбари хадаа эд хэрэглэлгын дэлгүүр болоно. Хүн зоной худалдаа наймаанай хангалгые бутархай наймаанай 228 үйлэдбэри ба ниитын хооллолгын 23 үйлэдбэри бэелүүлдэг. Аймагай бутархай наймаан мүн лэ мүнөө үеын «Титан», «Барис» гэһэн худалдаа наймаанай сүлжээнэй томо үйлэдбэринүүдээр харуулагдана, 2 һуурин газарта ниигэмэй 2 дэлгүүр хүдэлнэ. Мүнөөдэрэй байдалаар аймагай эдэй засаг эршэтэй эршэтэйгээр хүгжэжэ, ажалай шэнэ һууринууд байгуулагдажа, элдүүрилэгдэдэг хэбтэшэнүүдэй талмайнууд ехэ боложо, мүнөө үеын нөөсэ гамнадаг шэнэ технологинууд хэрэглэгдэнэ, инвестиционно уларил һайжарна. Мухар-Шэбэрэй дайдын гол баялигынь ажалай зон бии, байхашье. Мухар-шэбэрэй аймаг эдэй засагай бүхы һалбаринуудта ажаһуудаг, хүгжэдэг.
Унаа тээбэри
Мухар-Шэбэрэй аймагаар федеральна харгы гарадаг Р258 «Байгал» ба хоёр региональна харгынууд-Р258 Мухар — Шэбэр-Бэшүүр (Буряад Орон)-Хяагта ба 03К-006Улаан —Үдэ — Тарбагатай-Окино Ключи. Аймагай засаг захиргаанай түбтэй болон уласай ниислэлтэй пассажирнуудай холбоон автобусуудаар болон маршрудтай таксинуудаар хангагдана.
Оһолто ушарнууд
2024 оной августын эхеэр Мухар-Шэбэрэй аймагта Аадар бороогой һүүлээр Уһанай нюруугай дээшэлһэнһээ боложо, Хонхолойн водохранилищида дамба дээгүүр халижа эхилээ, энэ ушараар Буряад орондо онсо байдал соносхогдоо һэн. Уһанда орохо аюулда 2024 оной августын 3-да зургаан һуурин байгаа[73].
Дурасхаалай гайхамшагта зүйлнүүд
Түүхэтэ-соёлой дурасхаалай гайхалнууд
- И. К. Калашниковай бууса-музей Шаралдай һуурин.
- Никольскын һүмэ Мухар-Шэбэр һуурин, Ородой үнэн-алдарта һүмэ[74].
- Покровскын Һүмэ Шэнэ Заган һууринда (Оросой урдын үнэн алдартанай һүмэ)[75].
- Түгнын дасан. Түгнэ-Галтайн дасан (түбэдэй нэрэ — «Даши Чойнхорлинг») Харьястахан нютагта байдаг. Оросой Буддын шажанай заншалта сангхада хабаатай. 2000 ондо бүридхэлдэ абтаһан. Түгнэ-Галтайн дасан эрхүүгэй генерал-губернаторай 1773 оной мартын 12-ой зарлигаар баталагдаа һэн. Анха түрүүн Дээдэ-Үдын тойрогой Хориин албан Зургаанай галтай нютагта арадай аргаар баригдаһан юм. 1842 ондо дасанда 38 ламанар алба хэжэ, дасанай ерэхэдэ, анха түрүүн хориин 8 отог ородог байһан аад, Хохюртайн, Суулгын дасангуудай бии болоходо, 5 отог үлэһэн байна. 1934 ондо дасан һууридаа хүрэтэр һандаргагдаа һэн. Арадай барилгын аргаар һэргээгдээ. Һарадаа хоёр дахин эндэ хуралнууд болодог.
Байгаалиин гайхамшаг газарнууд
- Баин-Хара хада.
- Гэр-Шулуун хада.
- Тайхан хэрэм.
- Шара-Тэбсэг агы нүхэн.
- Мэргэдүүдэй хэрэм
- Табан-Хурган хабсагай.
- Түгнын бахананууд.
Дархан газарай дэбисхэрнүүд
- Алташын дархан газар.
- Тугнын дархан газар.
Ажаглалтанууд
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Республика Бурятия. Общая площадь земель муниципального образования. web.archive.org. Дата обращения: 17 декабрь 2025.
- ↑ КТО ЕСТЬ КТО на Русском Дальнем Востоке (ород хэлэн). Дата обращения: 17 декабрь 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
- ↑ Социально-экономические показатели Мухоршибирского района (ород хэлэн). Дата обращения: 17 декабрь 2025.
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек).
- ↑ Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи человек и более.
- ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
- ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
- ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
- ↑ Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект). Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 18 декабрь 2018 года.
- ↑ Реестр административно-территориальных единиц и населённых пунктов Республики Бурятия. Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 29 сентябрь 2021 года.
- ↑ Закон Республики Бурятия от 10 сентября 2007 года N 2433-III «Об административно-территориальном устройстве Республики Бурятия». Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 27 июль 2021 года.
- ↑ Закон Республики Бурятия от 31 декабря 2004 года № 985-III «Об установлении границ, образовании и наделении статусом муниципальных образований в Республике Бурятия». Дата обращения: 14 декабрь 2025. Архивировано 20 январь 2015 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Всероссийская перепись населения 2010 года. (ород хэлэн). 03.rosstat.gov.ru. Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано 3 январь 2025 года.
- ↑ "В Бурятии ввели режим ЧС республиканского уровня", 2024-08-03. 2025-12-15.
- ↑ Храм Святителя Николая Архиепископа мирликийского с. Мухоршибирь (ород хэлэн). Дата обращения: 17 декабрь 2025.
- ↑ Храм Покрова Пресвятой Богородицы. Новый Заган (ород хэлэн). Дата обращения: 17 декабрь 2025.