Закаменск хото

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
 Эту страницу в данный момент активно редактирует Одхон басаган.
Пожалуйста, не вносите в неё никаких изменений до тех пор, пока не исчезнет это объявление.
В противном случае могут возникнуть конфликты редактирования.
Объявление размещено 04.02.2026 и не должно присутствовать на странице более двух суток.
Для автоматического указания даты установки предупреждения используйте конструкцию {{subst:L}}
Хото
Закаменск
Захаамин хото
Zakamensk.jpg
50°23′ с. ш. 103°17′ в. д.GЯO
Гүрэн

  Орос гүрэн

Нютагай засагай аймаг Захааминай аймаг
Хотын һуурин Хотын һуурин «Закаменск хото»
Хотын һууринай толгойлогшо Цыренов Михаил Сергеевич
Түүхэ ба географи
Байгуулагдаһан 1934
Анханай нэрэ 1944 он болотор — Джидастрой
1959 он болотор — Городок
Хото 1944
Талмай 59,22 км²
Түбэй үндэр 1100 м
Уларилай янза эгсэ эрид
Население
Ажаһуугшад
Яһатан ородууд, буряадууд ба бусад
Шажан мүргэн үнэн алдартан, буддын шажантан
Катойконим захааминайхи, захааминайхид
Тоогой танилга
Телефоной томьеото тэмдэг +7 30137
Хэлхеэ холбооной тоо тэмдэг 671950
Томьёо ОКАТО 81221501
Томьёо ОКТМО 81621101001
Закаменск хото (Россия)
Точка
Закаменск
Red pog.svg
Москва
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Зака́менск хото (1959 онһоо — городок, (ород хэлэн Зака́менск) — Ород Уласай аймагай удха шанартай хото, Буряад Уласай Захааминай аймагай болон «Захаамин Хото» гэһэн хото һууринай захиргаанай түб. 2015 онһоо хото «Ажалай Шэн Зоригой ба Алдар Солын Хото» гэһэн Уласхоорондын Хүндэтэ нэрэ зэргэтэй.

Ажаһуугшад — 11 365[2] хүн. (2021).

Нютагай засагай байгууламжа хотын һуурин газар Закаменск хото Оросой Холбоото Уласай нэгэ шэглэлтэй нютагай засагай байгууламжануудай (моногородуудай) тоолборидо ниигэмэй-эдэй засагай тогтууритай байдалтай нютагай засагай байгууламжануудай бүлэгтэ оруулагданхай[3]. Хилын бүһэлүүрэй хажууда оршодог-тэрэниие эрьехын тула Оросой Холбоото Уласай эрхэтэнэй паспорт гү, али хилын харуулай албанай зүбшөөл харуулха хэрэгтэй.

Түүхэ

Хотын түүхэ Зэдын хүдэриин уулзуурта вольфрам, молибденэй хэбтэшэнүүдые нээхэ, ашаглаха түүхэтэй болон Зэдын уулата уурхайн шанаржуулгын комбинадта вольфрам, молибденэй концентрат үйлэдбэрилгэтэй нягта холбоотой.

1929 ондо геолого-минералологиин эрдэмэй доктор А. В. Арсеньев Буряад-Монголой АССР-эй Захааминай аймагта үндэһэн вольфрамай хэбтэшын бии байһан тухай үндэһэ баримта хэһэн юм.

1932 оной июлиин 9-дэ Геолого-бэдэрэлгын парти М. В. Бесовагай ударидалга доро Зэдын вольфрамай хэбтэшэ нээжэ, пади Гуджиркада вольфрамидай томо кристаллнуудтай түрүүшын кварцева һудаһа нээгээ.

Горнягуудай тосхон

1933 оной мартын 2-то хүдэлмэришэн тосхон Городок байгуулагдаа[4].

1934 оной октябриин 11-дэ СССР-эй хүндэ үйлэдбэриин наркомоор Серго Орджоникидзе Зэдэ нээхэ тухай захиралтада гараа табижа, Зэдын вольфрамо-молибденэй комбинат барилгын эхин табигдаа һэн. Анхандаа Модонкуль голой Зэдэ голдо шудхадаг газарта байһан Модонкуль һууринай һуурида хүдэлмэришэн тосхониие түбхинүүлээ.

1935 ондо Зэдэ голой хүдэлмэришэн тосхон — Модонкуль тосхон Инкур уурхай хоёрой хоорондо, мойһоной үргэн шугы соо байрлаха газар шэлэгдээ һэн. Аяар намар харгы татагдажа, гэр, эдеэнэй газар, магазин болон бани баригдаа. Ерэхэ жэлдэ хүдэлмэришэдтэ гэжэ хониной түхэлэй гэрнүүд бодхоогдоо. Тэрэл жэлдээ Зэдэ гол дээгүүр хүүргэ баригдажа, хүндэ техникэ, хэрэгсэлнүүд асарагдажа эхилээ, Холтосон уурхай хүдэлжэ эхилнэ. Майн нэгэнэй участогта молибденэй зэбсэг нээгдээ. Нютагай вольфрамай хуби бүхы орон дотор олзоборилгын жаран табан хуби болоо.

1938 ондо Зэдэ тосхон албан ёһоор хотын түхэлэй тосхоной зэргэтэй болоо һэн. 1939 ондо Уулата уурхайн шанаржуулгын фабрика Болон Холтосоной уурхай ашаглалгада тушаагдаа. 1941 ондо Нарин харгытай түмэр зам баригдаа, Первомайский молибденэй уурхай байгуулагдаа. Ерэхэ жэлдэ молибденэй шанаржуулгын фабрика хүдэлжэ эхилээ бшуу. Уулата уурхайн шанаржуулгын комбинат эсэслэн бүрилдөө. Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайн эхилжэ, Тырныаузай уулата уурхайн-шанаржуулгын комбинат эзэмдэгдэһэн байжа, нютагай комбинат гүрэн дотор вольфрамай гол хангагша болоно.

1941 оной февралиин 13-һаа Джидакомбинадай саашанхи барилга СССР-эй дотоодын хэрэгүүдэй Арадай комиссариат (НКВД) мэдэлдэ дамжуулагдана. Зэдинлаг эмхидхэгдэнэ, ажалай хүсые хүсэлдүүлгэ түрмэдэ хаагдагшадай ашаар хэгдэжэ эхилээ[5][6].

1943 оной мартһаа 'хилжэ, Зэдэ голдо сэрэгтэ татагдаһан заһан хүмүүжүүлгын-ажалай хүдэлмэринүүдтэ анхан нүүлгэгдэһэн немецүүд, гол түлэб эхэнэрнүүд ерэдэг. Рудатай концентрат олзоборилхо ба угааха ба модо бэлдэхэ ажалтай[7].

Городок

1944 ондо Джидастрой тосхон хотын зэргэтэй боложо, «Городок» гэжэ шэнэ нэрэтэй болоо һэн. Театр, хүүгэдэй сэсэрлигүүд бии боложо, туһа хангамжын һалбари хүгжөө. 1949 ондо Зэдинлаг Буряад-Монголой АССР-эй Дотоодын хэрэгүүдэй яаманай ЛО УИТЛК болгогдоо. Джидакомбинат өөрөө бүри 1945 ондо СССР-эй үнгэтэ түмэр үйлэдбэрилгын Арадай комиссариадай мэдэлдэ дамжуулагдаа һэн. Тиихэдэ японой сэрэгэй плендэ абтагшадай ехэ бүлэг тэндэ ерээ һэн[8]. Комбинадта олон тоото сүлөөтэ ажалшад ажаллаа, зүгөөр ажалда хабаадуулагдаһан түрмэдэ хаагдагшадай тоо үшөөл олон байгаа. 1953 ондо Зэдэ усадхагдажа, комбинадай ажалшадай тоо эрид үсөөрбэ. Кадрнуудые хүсэлдүүлхын тула ондоо можо нютагуудта мэргэжэлтэдэй суглуулбари хэрэгтэй байгаа, энэнь ехэ саг эзэлдэг һэн[9]

Дайнай һүүлээрхи үедэ

1959 ондо Захаамин гэжэ шэнээр нэрлэгдээ. 1950-яад онуудай туршада үйлсын гэрэлтүүлгэ бии боложо, болбосон түхэлтэй 3-4 дабхартай гэрнүүд баригдаа, хадын техникум ба ажаһуудалай хангалгын комбинат нээгдээ.

Захаамин 1963 оной апрелиин 2-то уласай мэдэлэй хото болгогдоо. Горсоведтэ Баянгол, Инкур ба Холтсон пгт захирагданхай[4].

1965 оной январиин 13-да Захаамин хото болон Уласай мэдэлһээ Инкур хото Захааминай аймагта дамжуулагдаа[4]. Захаамин хото аймагай түб болонхой.

1967 ондо 600 һууритай танхимтай соёлой ордон баригдажа ашаглалгада тушаагдаа. 1973 ондо первомайский уурхай ашагта малтамалай олдоһон газарые дүүрэн ашаглаһан ушарһаа хаагдаа. 1974 ондо Зэдэ гол дээгүүр шэнэ хүүргэ, аэровокзалай байшан баригдаа. 1983 ондо «Горняк» кинотеатр 400 һууритай болоо. 1989 ондо комбинат СССР-эй ВДНХ-гай хүндэлэлэй Бүхэсоюзна самбарта оруулалгатайгаар Бүхэсоюзна социалис мүрысөөндэ илагша гэжэ тодороо. 1990 ондо 1500 һурагшадта 5-дахи һургуулиин байшан баригдаа.

Совет засагай һүүлээрхи саг

1992 оной октябриин 27-до комбинат «Зэдын комбинат» АООТ болгогдоо. Сэрэгэй үйлэдбэриин хубилһан ушарһаа үйлэдбэриин хэмжээн 70 хубяар бага болоно.

Джидакомбинадай хаягдаһан цех
Илалтын дурасхаалай хүшөө 2015 ондо

1995 ондо вольфрамай үйлэдбэри 1989 онойхитой сасуулхада, 4 дахин доошолоо. Госкомрезерв 13500 тонно вольфрам демпингын сэнгээр худалдана, ерэхэ жэлдэ Казахстан мүн лэ 10 000 тонно вольфрам худалдана. Дэлхэйн дэлгүүртэ сэнгүүд гурбанай нэгэ хубяар доошолоо, бэелүүлгэ 2,2 дахин доошолоо, эсэстэнь гаргашанууд бүтээлэй өөрын үнэ сэнһээ нэгэ хахад дахин ехэ. Тиигэжэ гүрэнэй дэмжэлгын үгы байһан эрхэ байдалда засагай газарай бодомжогүй үйлэнүүд үйлэдбэриин эмхиие яахашье аргагүй байдалда оруулаа[10]. 1998 оной февралиин 26-да Зэдын вольфрамо-молибденэй комбинат үгы болоо һэн[11].

2006 ондо ООО «Закаменск» инкурска ашагта малтамалай олдоһон газарта бутархай вольфрам олзоборилхо ажал эхилээ. Хожомынь һүүл хадагалдаг газарнуудые зохёон бэлдэхэ зүбшөөрэл абахадаа, тэрэ хэбтэһэн элһээр түмэр олзоборилхо арга зүй зохёон бэлдэхые захиһан байна. 2008 ондо Зэдын ВМК-гай ажалай үлэгдэл болбосоруулгын үйлэдбэри ашаглалгада тушаагдажа, ябаһан алтатай, мүнгэтэй вольфрам гаргана[12]. Хожомынь, 2010 ондо, «Твердосплав» компани Холтосоной ба Инкурскын хэбтэшэнүүд шадар газар дорохи баялиг ашаглалгын урилдаанда түрүүлжэ, һаяын жэлнүүдтэ хада уулаар баяжуулгын шэнэ комбинат барихаар түсэблэбэ[13]. 2014 оной май һарада «Тамир» гэһэн универсальна спортын комплекс нээгдэһэн байн[14].

2015 оной майн 5-lа Захаамин хото "Ажалай шэн зоригой ба Алдар Солын хото"гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөө[15]. Тэрэл оной майн 7-до Илалтын сэсэрлиг соо баярай оршондо Зэдын вольфрамо-молибденэй комбинадай ара талын ажалшадай ветерануудта зорюулжа, «Генерал-танк» гэһэн Т-62К танк табсан дээрэ табигдаа[16].[17].

Газарай зүй

Физико-географическа байдал

Тус хото Буряадай баруун-урда зүгтэ Монгол оронтой гүрэнэй хилэ шадар, Улаан-Үдэһөө 404 км газарта, Зэдын шэлын түб талада оршодог. Зэдэ мүрэнэй баруун шудхал болохо Модон-Хүл голой хүндын уулата тайгын нютагта байрлана. Уулын хүндын оёорой үндэрынь далайн нюрууһаа 1100 м оршом, 1300—1400 м абсолютна тэмдэгтэй дунда зэргын үндэр хаданууд хото туласа зэргэлнэ.

Закаменск. Хадаһаа үзэмжэ.

Байгаали хамгаалга

Энэ хото хада хүбшэ ой модото бүһэдэ, бусад ажаүйлэдбэриин түбүүдһээ холо, Монголдо эхиеэ абадаг багахан уһанай урасхалай хүндыдэ байрлана. Тиигэбэшье, хотын ехэнхи дэбисхэр дээрэ болон оршон тойронхи байгаалида ээлтэй байдал тон таарамжагүй. Байгаали хамгаалгын талаар Захааминай ба анханай Зэдын вольфрам-молибденэй комбиадай дэбисхэр Байгалай байгаалиин дэбисхэрэй эгээл муу хубинь болоно[18].

Экологииин шиидхэгдээгүй асуудалнууд

Зэдын комбинат байгаалиин оршоной бүхы бүридхэхэ хубинуудые бузарладаг юм. Вольфрам-молибденэй комбинадай зохёон бэлдэһэн хүдэрнүүд соо элдэб аюулай ангинуудта хабаатай химиин зүйлнүүд бии: I класста — кадми, туулган, сайр, фтор; ii класста — молибден, кальци; III класста — бериллий, вольфрам, висмут рубидий, цезий; тэрээнһээ гадна сульфидуудай ехэ удха шанартай үүлтэрнүүд зохёогдоо. Вольфрамо-молибденэй хүдэрые флотациин аргаар баяжуулхада, хорото бодос — керосин, сернэ кислота, ксантогенат, нарһанай тоһон, шэнгэн шэл гэхэ мэтые хэрэглэдэг байгаа, тэдэнь мүн лэ һүүл хадагалдаг газарнуудта сугларһан юм.

Аадарай урда тооһотой шуурган

Бүхыдөө Зэдын вольфрамо-молибденэй комбинадай хүдэлхэ үедэ 44,5 сая тонно үлэгдэлнүүд бии болоо. Зарим хубидаа техногеннэ үлэгдэлнүүд харгынуудые, хотын талмайнуудые адхахын, гэрнүүдые барихын тула хэрэглэгдэдэг байгаа. Һалхинай таралгын, газар дээрэхи ба газар дорохи уһаар зөөлгын ба нураалгын үедэ хүрьһэн, ургамал, агаар, газар дорохи ба нюруугай уһан ба хорото нэгэдэлнүүдээр халдаһан байгаа[18][19].

Модонкуль гол
Модонкуль голой һабада дабһанай хальһаар хушагдаһан хайр шулуунууд.

Бузарлалгын гол сурбалжанууд гэхэдэ, хаагдаһан Джидакомбинадай шанаржуулгын фабрикануудай ажалай үлэгдэлнүүдэй техногеннэ элһэн, Мүн Гуджирка, Инкур ба штольни горходой уурхайн, штольнёвой, карьерын, подотвальна уһан, хүдэриин зүйлнүүдэй уһанда хайладаг түхэлнүүдтэй, Мүн Хотын дэбисхэр дээрэхи хүрьһэнэй нюруугай ба газар дорохи урадхалаар ба Модонкуль Ба Мыргеншено мүрэнүүдэй уһаар бузарладаг. Эгээн ехэ бузарлалгаар уурхайн уһан ба һүүлнүүд тодорхойлогдоно. Уурхайн уһануудта бузарлалгын сурбалжануудта дүтэ аюулай I—III ангиһаа зарим зүйлнүүдэй (Cd, Pb, Zn, F, Cu, W, Mn г. м.) зүбшөөмөөр Туйлай үдхэрэлгэ арбаад ба зуу дахин хүрэдэг[18][20].[21], һүүлнүүд соо хүндэ металлнуудай удха 100 ба дээшэ ПДК хүрэдэг, геохимическэ бузарлалгын харуулалтануудаар хото шадархи газарай хүрьһэнэй ба хотын өөрынь байдал аюултай, зарим тээгээ айхабтар аюултай гэжэ сэгнэгдэдэг[22][23].

Экологиин талаар муу байдалтай дэбисхэрэй талмай 867 га болоно, Тэрэ тоодо Закаменск хотодо 487 га (хотын дэбисхэрэй 68,53 %), 380 га — хадын бүтээлнүүд ба шүүбэритэй үүлтэрэй хаядаһан[18][24].

Хотын дэбисхэр дээрэ химиин зүйлнүүдээр бузарлалгын хамтын харуулалтаар (Cu, Zn, As, Pb, Mo, W, Cd, Sb) илгардаг:

— 281,3 га талмайтай байгаали хамгаалгын аюулай бүһэлүүр (хотын дэбисхэрэй 39 %)

— 205,8 га талмайтай байгаали хамгаалгын онсо ушаралта байдалай бүһэлүүр (хотын дэбисхэрэй 29 %)[18].

1958 ондо хаагдаһан түрүүшын һүүл хадагалдаг сөөрэмэй тон урагшагүй байһан ушар байдалые бүри һүжэрөөнэ — үндэр газарта, хотын захада. Эсэстэнь бороогой үедэ хүндэ металлнууд аадар болон хүрьһэн дорохи уһантай хотын хүн зоноор үдхэн аймагуудаар нүүжэ, хотын баруун эрьеые уһанда хайладаг металлнуудай нэгэдэлнүүдэй таралгын урасхалаар халдана. Мүн шанга һалхинда 15 км утатай хадын хормойгоор техногеннэ элһэнэй таралгын һүүл бүрилдүүлһэн тооһотой шуурган үсөөн бэшэ[18].

Һүүлэй һүүлдэ Модонкуль горхон Байгалай нютаг можын дэбисхэр дээрэ эгээл бузарлагдаһан уһанай объектнүүдэй нэгэн болоно.[18]. Шэнжэлгэнүүд элирүүлээ.

Байгаали хамгаалгын бэрхэшээлнүүдэй газарнуудые усадхаха талаар хэмжээ ябуулганууд

«Буряад Уласай Захааминай аймагта Зэдын вольфрам-молибденэй комбинадай техногеннэ һүүлнүүдэй муу нүлөө усадхалга» гэһэн түсэлэй ажалай түхэл (түрүүшын ээлжээн) үшөө 2007 ондо уласай Гүрэнэй Байгаалиин хорооной захилаар бэлдэгдээ[25]. 2010 ондо һүүл хадагалдаг газар усадхаха тухай асуудал уласай засаг зургаанууд (ФЦП) Федеральна зорилгото программада "Байгал нуурые Хамгаалга ба Байгалай байгаалиин дэбисхэрэй социально-экономическа хүгжэлтэ"гэһэн дурадхал болгон оруулаа һэн. Холбоото уласай засаг зургаанууд 2020 он болотор түсэлэй хэмжээ ябуулгануудта 4 млрд түхэриг һомолхоор түсэблэбэ. Тус түсэл байгаали хамгаалгын сугларһан хохидол усадхаха талаар холбоото уласай зорилгото программада туршалгын байха.

Усадхагдаһан һүүл хадагалдаг газарай дэбисхэр
Усадхагдаһан һүүл хадагалдаг газарай дэбисхэр дээрэ һэргээлгэ

2009—2011 онуудта болон 2017 он болотор хугасаада буряад уласта Байгаали хамгаалгын аюулгүй байдал "гэһэн улас түрын программын хэмжээндэ холбоото уласай ба нютаг можын мүнгэ һомололгын нөөсэнүүдые хабаадуулан, " Зэдын вольфрам-молибденэй комбинадай ажал ябуулгын байгаали хамгаалгын хойшолонгуудые Усадхалга "гэһэн түсэлэй нэгэдэхи шатын хэмжээ ябуулгануудые бэелүүлгэ эхилһэн байна. Энэ түлэбөөр ажал бэелүүлгын Конкурс "Закаменск " ЗАО-гой шүүһэн байна, тэрэниие гүйсэдхэлгын үедэ Зэдын һүүл хадагалдаг 3,2 сая тонно хэмжээнэй үүлтэрнүүд нүүлгэгдэжэ, 452 га талмайе хушаһан, "Закаменск"ЗАО-гой шанаржуулгын түхеэрэлгэдэ тэдэниие саашадаа болбосоруулха зорилготойгоор пади Барун-Нарын хаяада хаяада ороһон байна[18][26]. Зэдын вольфрам-молибденэй комбинадай ажаябуулгын байгаали хамгаалгын хойшолонгуудые усадхалга. Буряад Уласай байгаалиин нөөсэнүүдэй яаман[27].

«Буряад Уласай Захааминай аймагта Зэдын вольфрам-молибденэй комбинадай ажаябуулгын байгаали хамгаалгын хойшолон усадхаха талаар хэмжээ ябуулгануудай хоёрдохи ээлжээн» гэһэн гүрэнэй хэлсээгээр 2011 ОНДО «Гидроспецстрой» ООО бэелүүлэгшэ болоо[27]. Ажалай хоёрдохи шатын түсэлдэ хүн зониие эмнэлгын ба ниигэмэй талаар һэргээлгын программа оруулагдаагүй, энэнь олониитын эршэмтэй сэсэ буляалдаанда хүргөө[28][29]. Эсэстэнь Буряадай Засагай газар Захааминай ажаһуугшадай элүүр энхые сэгнэхэ талаар эмнэлгын шэнжэлгэнүүдтэ мүнгэ һомолхоёо найдуулаа. ФБГУ-гай «Хүнэй бэеын элүүрэй, гэр бүлын ба репродукциин асуудалнуудай Эрдэмэй түб» гэһэн РАМН-тай Буряадай филиал энэ ажал зохилдуулха[30][31].

Хоёрдохи шатын хүдэлмэри дүүргэхэ үедэ Зэдын һүүл хадагалдаг газарһаа техногеннэ үлэгдэлнүүдые шэрэжэ гаргалга, хото шадар сэбэрлэлгын хэдэн комплекснуудые ба аадар бороогой, шахтын, уурхайн болон уһан дорохи уһа сэбэрлэлгын уурхайнуудые барилга, нуралгада эсэргүүсэлгын хэмжээ ябуулганууд, хаясаанай байшангуудые ба комбинадай барилгануудые усадхалга, 613,8 га талмайда, тэрэ тоодо хотын оршондо амита байгаалиин аргаар һэргээлгэ байгаали хамгаалгын байдал саг үргэлжэ адаглан шалгажа байха[27].

2016 ондо Роспотреб-Хиналтын «Хүн зоной элүүр энхын аюулнуудые хүтэлхэ Эмнэлгын-һэргылэмжын арга зүйнүүдэй Холбоото уласай эрдэмэй түбэй» эрдэмэй мэргэжэлтэдэй үнгэргэһэн эмнэлгын-социологиин ба биогеохимическэ үргэлжэ шэнжэлгэнүүдэй түрүүшын дүнгүүд тунхаглагдаа[32]. Эрдэмэй шэнжэлгэнүүдэй үедэ оршон тойроной объектнүүдэй шанарай ариг сэбэрэй сэгнэлтэ (атмосфернэ агаар, хүрьһэн, ууха уһан, эдеэ хоолой зүйлнүүд) хэгдээ, Закаменск хотын ба Михайловка һууринай хүүгэдэй ба томо зоной элүүр энхын байдал сэгнэгдээ, тоо бүридхэлэй мэдээнүүдэй ба эрдэмэй толилолгонуудай шэнжэлэл хэгдээ.

Ууха уһанай сурбалжануудай шэнжэлгэнүүд худагуудһаа туршалгануудта Fe, Ni, Cd ба Pb талаар хэмһээ үлүүдэһые элирүүлээ. Түблэһэн уһаар хангалгын байгуулалда уһан ариг сэбэрэй эрилтэнүүдтэ зохихо, Хубиин худагуудта FE удхын талаар ПДК-гай үлүүдэһэн ушар бүридхэгдөө. Газарай хүрьһэн, тэдэнэй баримтануудаар, эршэмтэйгээр бузарлагданхай, харин нютагай жэмэс-овощой, һүнэй болон мяханай зүйлнүүдэй туршалгануудые шэнжэлхэдэ, гажа буруу зүйлнүүд элирүүлэгдээгүй. Агаар мандалай агаарай тооһондо дарагдаһые саг үргэлжэ адаглан шалгажа байлга агаарай оршоной тогтомол бэшэ тооһондо дарагдаһые элирүүлээ, туршалгануудай хубида зүбшөөмөөр туйлай ехэ концентрацинуудһаа ехэ бэшэ хүндэ металлнуудай удха бүридхэгдөө. Нютагай хүн зондо нари үбшэнэй аюул бии гэжэ мэдүүлэгдэнэ. Эсэстээ эрдэмтэд байгаали хамгаалгын шиидхэгдээгүй асуудалнуудай бии байһые гэршэлээ, зүгөөр тогтоһон байдалые байгаали хамгаалгын аюул гү, али байгаали хамгаалгын сүйд аюул гэжэ тодорхойлногүй[33].

Ажаһуугшад

Численность населения
1959[34]1970[35]1979[36]1989[37]1992[38]1996[39]
13 751↘12 746↗13 227↗15 591↗16 300↘15 500
1998[40]2000[41]2001[42]20022003[43]2004
↘15 000↘14 600↘14 500↘12 675↗12 700↗12 900
2005[44]2006[45]2007[46]2008[47]2009[48]2010
↗13 000↗13 100→13 100↗13 300↘13 136↘11 510
2011[49]2012[50]2013[51]2014[52]2015[53]2016[54]
↘11 497↗11 540↘11 493↘11 455↘11 369↘11 234
2017[55]2018[56]2019[57]2020[58]2021[59]2023[60]
↗11 249↘11 164↗11 195↗11 204↗11 365↘11 054
5000
10 000
15 000
20 000
1992
2002
2007
2012
2017
2023

2020 оной Бүхэроссиин хүн зоной тоололгын мэдээлэлээр, 2021 оной октябриин 1-дэ хүн зоной тоогоор хото Оросой Холбоото Уласай 1118 хотонуудай 877-дохи һуурида байгаа.[61].

Ажаһуудалай кварталнууд

Нэрэ суута юумэн

Түб аймаг 3-5 дабхар жэшээтэ гэрнүүдһээ бүридэнэ, бусад хотые промзон ба хубиин хэлтэс эзэлнэ.

Маанин дуган

2019 ондо «Закаменск Хото» гэһэн хото һууринай МО-гой ветерануудай Зүблэл" гэһэн Эсэгэ ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнда Илалтын 75 жэлэй ойдо зорюулан эмхидхэгдэһэн «Живи и помни» гэһэн авто-урилдаан «Сэрэгэй-түүхын Эрхим зам» гэһэн шэглэлээр «Жэлэй Зам» гэһэн Бүхэроссиин аяншалгын VI шанда 3-дахи һуури эзэлээ[62].

Хотын парк

Хотын түбэй зүүн тээ «Уулын агаар» гэһэн дайнай болон ажалай ветерануудай хотын сэсэрлиг болон пансионат оршодог.

Маанин дуган

Хотын түб руу ороходо, Маанин дуган (Ленинэй гудамжа, 14) байдаг.

Аршаан булаг

Шанаагай аршаан хото шадар оршодог[63].

Никольскын Һүмэ

Николай Чудотворец / Никольскын церковь — үнэн алдартанай сүмэ, Ородой үнэн алдартанай церковиин Буряадай метрополиин Улаан-Үдын епархида хабаатай. Түбһөө урагшаа Гэгээн Николай Чудворотецэй һүмэ бии (Крупскаягай гудамжа, 5).

Петропавловскын Һүмэ

Элшэн Павел / Петропавловскын сүмэ — үнэн алдартанай сүмэ, Ородой үнэн алдартанай һүмын Буряадай метрополиин Улаан-Үдын епархида хамаарна.

Соёл

Аймагай соёлой ордон, урлалай һургуули, номой сан[64].

Болбосорол

Һургуулиин урдахи болбосорол

  • хүүгэдэй сэсэрлиг № 2 «Чебурашка»
  • хүүгэдэй сэсэрлиг № 3 «Солнышко»
  • хүүгэдэй сэсэрлиг № 10 «Дюймовочка»
  • хүүгэдэй сэсэрлиг № 12 «Ягодка»
  • хүүгэдэй сэсэрлиг № 15 «Туяна»
Хүүгэдэй сэсэрлиг № 2

Дунда болбосорол

  • Юрэнхы болбосоролой дунда һургуули № 1
  • Юрэнхы болбосоролой дунда һургуули № 4
  • Юрэнхы болбосоролой дунда һургуули № 5
  • VIII янзын тусхай (заһан хүмүүжүүлгын) юрэнхы болбосоролой һургуули-интернат
Тамирай комплекс «Тамир»

Нэмэлтэ болбосорол

  • нэмэлтэ болбосоролой түб;
  • һуралсалай-үйлэдбэриин комбинат.

Дунда мэргэжэлэй болбосорол

  • Агропромышленный техникум.

Эдэй засаг

Үйлэдбэри

Үйлэдбэриин гол һалбаринууд: уула уурхайн, эдеэ хоолой.

Томо үйлэдбэринүүд:

  • Зэдын вольфрам-молибденэй комбинат-хото баридаг үйлэдбэри. Хүдэриин концентрадууд гол түлэб Ураалай заводуудта ородог байгаа. 1998 ондо хаагдаа
  • Закаменск " үйлэдбэри-Зэдын ВМК — гай үлэгдэлнүүдые олзоборилго ба болбосоруулга
  • Шудхалаашан " гэһэн үйлэдбэри-шанаржуулгын ба хадын-шахтын түхеэрэлгэнүүдэй нөөсэ хубинуудые гаргадаг Буряад орондо ори ганса үйлэдбэри.
  • мясокомбинат
  • пивзавод
  • хлебозавод № 7

Бутархай наймаан

  • наймаанай түб «Абсолют»;
  • наймаанай түб «Сеть техники»;
  • наймаанай түб «Титан»;
  • наймаанай түб «Экстра»;
  • мяханай дэлгүүр;
  • зошод буудал ба ресторан «Сона».
  • наймаанай түб «Светофор»
  • Мегатехника
  • Все для дома
Супермаркет «Абсолют»

Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд

Хэблэл

Радио

  • 963 кГц — Ород Радио / Буряад Радио (абяа гарадаггүй)
  • 66,68 МГц — Ород Радио / Буряад Радио
  • 101,8 МГц — Европа Плюс|Ород Радио /Буряад Радио

Сотово операторнууд

  • МегаФон
  • МТС
  • Билайн
  • Теле2
  • Yota

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Wayback Machine
  2. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 12 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2022 года.
  3. ↑ О перечне монопрофильных муниципальных образований Российской Федерации (моногородов) (с изменениями на 13 мая 2016 года), Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года №1398-р. garant.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Численность населения Республики Бурятия в разрезе районов (погрешность 50 человек). Дата обращения: 5 февраль 2026.
  5. ↑ История Баянгола. bayangolskoe-r81.gosweb.gosuslugi.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  6. ↑ Джидинский исправительно-трудовой лагерь (ород хэлэн). memo.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  7. ↑ Третий этап функционирования «Трудовой армии» немцев (ород хэлэн). rusdeutsch.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
  8. ↑ "'Японские военнопленные в Джидлаге' из материалов Закаменской МЦБ - Краеведческий портал Бурятии и Улан-Удэ. Информационный портал Родное село". 2026-02-05. 
  9. ↑ Дабалаева Н. Воспоминания о жестоком времени // Вести Закамны : газета. — 2014. — № 27 (9933). — С. 5—6.
  10. ↑ Деятельность Джидинского ВМК (ород хэлэн). zakamvmk.narod.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  11. ↑ Из истории города Закаменска (ород хэлэн). Дата обращения: 5 февраль 2026. на сайте Закаменской районной централизованной информационно-библиотечной системы
  12. ↑ 80 нoвыx paбoчиx мecт пoявитcя в Зaкaмeнcкoм paйoнe (ород хэлэн). arigus.tv. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  13. ↑ В Бурятии хотят возродить добычу ценного металла в Джидинском районе (ород хэлэн). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  14. ↑ Глава Бурятии находится с рабочим визитом в Закаменском районе (ород хэлэн). bgtrk.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  15. ↑ Закаменск получил звание «Город Трудовой Доблести и Славы». Телеканал Ариг Ус (ород хэлэн). Телеканал Ариг Ус. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  16. ↑ В Бурятии покрасили «Генерал - танк» (ород хэлэн). baikal-daily.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  17. ↑ «Генерал — танк» прибыл в Закаменск (ород хэлэн). baikal-daily.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  18. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Постановление Правительства Республики Бурятия от 31 июля 2009 г. N 301 "О Республиканской целевой программе "Экологическая безопасность в Республике Бурятия на 2009-2011 годы и на период до 2017 года" (ород хэлэн). Дата обращения: 5 февраль 2026.
  19. ↑ Информация о результатах проведения исследований окружающей среды в г. Закаменск при проектировании и реализации мероприятий проекта «Ликвидация экологических последствий деятельности Джидинского вольфрамо-молибденового комбината». mcu-zakamna.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  20. ↑ «Закаменск: зона бедствия». Интервью с первым замминистра природных ресурсов Бурятии Александром Лбовым (ород хэлэн). ulan.mk.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
  21. ↑ Тяжёлый песок Закамны (ород хэлэн). Вести Закамны. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  22. ↑ Убугунов Л.Л., Убугунов В.Л. Техногенное загрязнение почв Бурятии тяжёлыми металлами: источники, современное состояние, ремедиация // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. — 2013. — № 8. — С. 19—21. — ISSN 1996-3955.
  23. ↑ Доржонова В.О. Фитоэкстракция и фитотоксичность тяжёлых металлов в загрязнённых почвах. — Улан-Удэ: ФГБУН Институт общей и экспериментальной биологии СО РАН, 2013. — С. 22.
  24. ↑ Проблему Джидинского вольфрамового комбината в Бурятии хотят решить за счёт федеральных денег (ород хэлэн). vtinform.com. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  25. ↑ Задачу ликвидации вреда от Джидакомбината возложили на Бурятию (ород хэлэн). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  26. ↑ О Внесенийи изменений в постановление "О республиканской целевой программе "Экологическая безопасность в Республике Бурятия на 2009 - 2011 годы и на период до 2017 года" (ород хэлэн). docs.cntd.ru. Дата обращения: 8 январь 2026.
  27. ↑ 1 2 3 Ликвидация накопленного экологического ущерба (ород хэлэн). Вести Закамны. Дата обращения: 8 январь 2026.
  28. ↑ Общественный вердикт “Медико-социальная реабилитация населения города Закаменска” (ород хэлэн). Дата обращения: 5 февраль 2026.
  29. ↑ Сергей Басаев. Общественность остановила экологическую катастрофу в Закаменске (ород хэлэн). newbur.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  30. ↑ Некоторые итоги Общественных расследований. Так-так-так (27 декабрь 2013). Дата обращения: 4 февраль 2026.
  31. ↑ Общественное расследование закончено. Что дальше? Так-так-так (27 декабрь 2013). Дата обращения: 4 февраль 2026.
  32. ↑ О ходе выполнения работ по выявлению, количественной оценке и доказательству связи нарушений здоровья населения г.Закаменск с факторами среды обитания, обусловленными воздействием отходов Джидинского вольфрамо-молибденового комбината. rospotrebnadzor.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  33. ↑ Аюшеева Анастасия. Опасно ли жить на юге Бурятии (ород хэлэн). Информ Полис (13 июль 2016). Дата обращения: 5 февраль 2026.
  34. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  35. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  36. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  37. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  38. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  39. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  40. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  41. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  42. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  43. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  44. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  45. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  46. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  47. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Закаменск.
  48. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  49. ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  50. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  51. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
  52. ↑ Бурятия. Население на 1 января 2011-2014 годов.
  53. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  54. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  55. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  56. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  57. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  58. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  59. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  60. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx.
  61. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  62. ↑ Всероссийская премия туристических маршрутов. Russian Travel Tour Awards. Объявлены победители Всероссийской туристской премии «Маршрут года» 2019. tourawards.ru. Дата обращения: 4 февраль 2026.
  63. ↑ Лечебные источники (ород хэлэн). zakamnacrb1. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  64. ↑ МБУК "ЦБС" МО "Закаменский район" - Главная. zakamnalibrary.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.
  65. ↑ Газета Закаменского района "Вести Закамны". vestizakamny.ru. Дата обращения: 5 февраль 2026.

Ном зохёол

  • Бесова, Мария. Как мы открывали Джиду// журнал «Байкал». Улан-Удэ. 1972, № 1 стр. 110—127

Топографическа картанууд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Закаменск_хото&oldid=367489" хуудаһанһаа абтаһан