Богдо-Гэгээн VIII-дугаар

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Нгаванг Лобсанг Чокьи
Ньима Тендзин Вангчук
ངག་དབང་བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་
ཉི་མ་བསྟན་འཛིན་དབང་ཕྱུག་
Нгаванг Лобсанг Чокьи Ньима Тендзин Вангчук
Emblem of Mongolia (1911–24).svg
Флаг
 Богдо-хаан
1911 — 1924
Шэрээдэ һуулгаха ёһолол 1911 оной декабриин 16
Урид ажаллаһан хүн Лэгдэн-хаан (XVII -дохи зуун жэл)
Пу И (Хитадай Эзэн хаан)
Халан абагша Пэлжидийн Гэндэн (Монголой Эзэнтэ гүрэнэй захирагша)
Богдо-гэгээн VIII,
Халха- Джебцзун Дамба-хутугта
1874 — 1924 оной апрелиин 17
Церковь Гелуг һургуули
Урид ажаллаһан хүн VII дугаар Богдо Гэгээн
Халан абагша IX дүгээр Богдо Гэгээн
Түрэһэн үдэр 1869 оной октябриин 13(1869-10-13)
Наһа бараһан үдэр 1924 оной апрелиин 17(1924-04-17) (54 наһатай)
Хүдөөлһэн газар Гандантэгченлин
Һамган Цэндийн Дондогдулам, Гэнэнпил
Хүүгэд Ялгуусан-хутухта (үргэмэл хүбүүн)
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Нгава́нг Лобса́нг Чо́кьи Ньи́ма Тензи́н Вангчу́г — VII дугаар Богдо Гэгээн, (ород хэлэн Богдо-гэгэн) (монгол хэлэн Агваанлувсанчойжиннямданзанванчүг, түбэд хэлэн ངག་དབང་བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ་བསྟན་འཛིན་དབང་ཕྱུག་, Вайли: ngag dbang blo bzang chos kyi nyi ma bstan 'dzin dbang phyug; (1869 оной октябриин 13(1869-10-13), Литанг[d], Сычуань[d] түрэһэн — 1924 оной апрелиин 17(1924-04-17) (54 наһатай), Улаан-Баатар наһа бараһан[1]), Богдо-гэгээн VIII — наймадахи Халха можо-Джебцзундамба-хутухта[2], Монголой буддын шажантанай толгойлогшо. Бо́гдо-хан, Монголой (теократиин) гүрэнэй болон шажанай нэгэ доро захирагша (1911—1921), хизаарлагдаһан эрхэ нүхэсэлтэй Монголой Эзэн хаан (1921—1924).Бэеэ дааһан Монголой XVII -дохи зуун жэлэй һүүл болотор ори ганса ехэ хаан.

Намтар

Эртын жэлнүүд ба мэдэрэлгэ

VIII-дахи Богдо Гэгээн 1869 ондо[3] урда үеынгөө, VII Богдо гэгээнэй наһа бараһаар жэл үнгэрһэн хойно түбэд түшэмэлэй гэр бүлэдэ түрэһэн. Наһанайнгаа түрүүшын жэлнүүдые Далай ламын Һасын ордон соо, Поталада түрэһэн эхэтэеэ үнгэргөө һэн[4]. Хүбүүе шэнэ Богдо гэгээн гэжэ албан ёһоор мэдэрэлгэ Поталада XII Далай лама Панчен ламанарай хабаадалгатайгаар болоо[5]. 1873—1874 онуудта Монголһоо Һаса хүрэтэр һүр жабхаланта ехэ жагсаал, тэрэ тоодо Ород гүрэнэй буряад ламанар ошоо һэн[6], хубилганиие Монгол орон дахуулха гэжэ. 1875 ондо VIIIдугаар Богдо гэгээн Урга хотодо(Улаан-Баатарай түүхэтэ нэрэ) ажана амгалан ерэбэ.

Арбан долоотой VIII дугаар Богдо-гэгээн. А. М. Позднеевай гэрэл-зураг

Хэдэн һара болоод, эдир Богдо монгол арадта, изагууртанда, лама санаартанда дурадхагдаа, гэбэшье тэрэ "…"ламанарай гарта нааданхай болоогүй, харин тад һөөргэ, гартаа барижа ябаа. Эдир залууһаа Чингис Хаанай ехэ хаан орониие һэргээн бодхоогоогүй һаа, Ядахын сагта монгол орониие хитадуудһаа сүлөөлжэ, бэеэ дааһан болгохые хүсэдэг һэн. Хубита тайжанар тэрээнһээ айдаг, арад зон дуратай"[7].

Цинь захиргаанда эсэргүүсэлгэ

Түбэд Оронһоо Урга ерэһээр оройдоол табан жэлэй үнгэрһэн хойно, арбан наһатайдаа, богдо гэгээн хитадай наймаашадай ниислэлдэ зонхилхо тухай һанаагаа зобожо, дасангуудай барилгануудай оршолонһоо, бүхы дэлхэйн барилгануудһаа холо байһан урданай ёһо заншалда түшэглэн эхилээ һэн. 1882 ондо тэрэ цин Эзэн Хаан Гуансюягай нэрэ дээрэ элидхэл үгэхэдөө, хитадай худалдаа наймаанай кварталай хотоһоо нүүхэгүй һаань, Богдо гэгээн өөрөө Ургаһаа Эрдэни-Дзу хүрэтэр табисаяа абаашаха гэжэ дуулгаба. Цин засаг баригшад буулта хэжэ, наймаашадые дасанһаа холодуулаа (орос гүрэнэй худалдаа наймаанай барилганууд һууридаа үлөө)[8].

Богдо гэгээн цин захиргаанай шүүхын тула тэрэниие үгэхэеэ арсажа, хуушан багшаяа ордон соогоо нюугаа; ургын амбан Дэ Линэй алба татабари дээшэлүүлгые эдэбхитэйгээр буруушаагаа, тэрээнтэй уулзалгаһаа арсаа ба һүүлэй һүүлдэ Бээжэнэй үмэглэлгэтэйшье һаа, тэрэнэй тушаалһаа буугаа[9]. Буддын Шажанай Монголой шэнэ эршэтэй ударидагша залуу Богдо гэгээн 1900-аад онуудаар болоһон эзэн хаанта засагай талаһаа тэрэнэй ами наһа хороохо һэдэлгэнүүдыешье тухираа гэһэн мэдээнүүд бии[10].

XIII Далай ламын ерэһэн ушараар болоһон зүрилдөөн

Сууда гараһан европынхидай мэдээсэһээр, Богдо гэгээн Шэнэ XIII Далай ламада дурагүйдэжэ, 1904 ондо түбэдһөө Халха хүрэжэ, британиин энэдхэгэй экспедициин корпус Фрэнсис Янгхасбендын Һасые эзэмдэлгэһээ тэрьелжэ ерэһэн ушарта эли байгаа һэн. « Далай ламын Урга соо байха үедэ тэрэнэй, тэрэнэй хашаагай, хутагтын хоорондо һүүлшынь хашаатай таһаралтагүй арсалдаан боложо байгаа һэн»[11]. Богдо гэгээн Урга хотодо Далай ламын уулзалгын баяр ёһололдо хабаадаагүй, Халха ниислэлдэ байха сагтань нэгэтэшье эрьежэ үзөөгүй, тэрэнэй албан мэдэлэй Ургын дасанһаа бэлдэһэн шэрээ табижа, түбэд зоной дура гутааһанһаа өөрынхиһөө үлүү хүндэтэй гэжэ тоолобо гэжэ заагдаа[12]. Фёдор Ипполитович Щербатской Богдо гэгээн Далай ламые ниислэлһээ гаргаха зорилготой сүлэлгын тусхай тарниин ёһолол («гүрэм») үнгэргөө гэжэ нэгэ хитадай хөөрөө гэршэлэн баримтална[13].

Энэ үедэ Урга ошоһон европынхидай дурсалганууд соо хамтын һуури гэхэдэ, Богдо гэгээн Далай лама хоёр мүргэлшэдэй хандиб, мүн Далай ламын ерэһээр ехэнхи хүндэеэ, нэрэ зэргэеэ алдаһан Богдо гэгээнэй хубиин атаа жүтөөн хоорондоо хубаагаагүй гэдэг. Монгол, түбэд эхэ бэшэгүүдтэ түшэглэһэн бусад мэдээнүүдэй ёһоор, шатануудай хоорондо зүрилдөөн үгы байгаа, харин тэрэниие цин засаг зургаанууд Монголһоо Далай ламые үгы хэхын тула Богдо гэгээнэй оршон тойрониие хэрэглэн тухирдаг һэн[14]. Далай лама Богдо гэгээнтэй, баян түшэмэлнүүдтэй, дээдэ ламанартай хэдэн дахин нюусаар уулзаһан гэжэ монголой эхэ бэшэгэй дансануудһаа мэдээжэ; эдэ уулзалгануудта Монгол Түбэд хоёр Цин эзэнтэ гүрэнтэй холбоогоо таһалха гэжэ шиидэһэн байгаа ха, энээн тухай Хяагта хотодо ородой хилын харуулай комиссар А. Д. Хитрово мэдээсэһэн байна[15].

1911 оной Монголой үндэһэнэй хубисхалай дараа Түбэд Богдо хаанай Монголой тусгаар тогтоолые хүлеэн зүбшөөрбэ.

Үндэһэтэнэй сүлөөрэлгын хүдэлөөнэй манлайда

Нэмэлтэ мэдээсэл:Монголой Үндэһэтэнэй хубисхал

1911 оной чин уласай синьхай буржуазна хубисхал Монголдо Цин засаглалай химаралда хүргэбэ. 1911 оной июлиин 27-28-ай үдэрнүүдтэ Урга хотодо Богдо гэгээнэй хүтэлбэри доро монголой ламанарай, ноёдой нюуса суглаан болобо. Бээжэнэй Халха хитадай колонизацилга тухай үүсхэлнүүдые зүбшэн хэлсэлгэ суглаанда албан ёһоной шалтаг байгаа. Тус зүблөөн Оросой туһаар Халха Цин эзэнтэ гүрэнһөө амяарлаха тухай шиидхэбэри абаа; Мүн түлөөлэгшэдые Петербург эльгээхэ гэжэ шиидхэгдээ[16].

Бэеэ даанхай байдалтай болохын тула баригдаһан Богдо гэгээн Ордоной илалтын хаалга

1911 оной декабриин 1-дэ Урга хотодо бэеэ даанги байдал соносхоһон уряал тунхаглагдаа һэн. Манжануудай, хитадуудай газар дээрэ урбалта боложо, Монгол орон анханһаа бэеэ дааһан гүрэн байһан тула бэеэ дааһан Монгол гүрэн байгуулха гэжэ шиидэһэн гэжэ тэрээн соо хэлэгдээ[17] Хитадай Ургын гарнизоной зэбсэг хуряалга амгалан үнгэрбэ. 12 һарын 4-дэ манжын амбань Саньдо Хяагта гараба. 1911 оной декабриин 29-дэ Урга Хотодо VIII-дугаар Богдо гэгээниие Монголой ехэ хаанай (Богдо хаанай) шэрээдэ бодхоохо баяр ёһолол үнгэрбэ[18]. Тэрээндэ Монголой дүрбэн аймагай элшэд хабаадаа. Богдо гэгээнэй мэдэлдэ орохо тухай олон аймагууд, сеймэнүүд мэдүүлээ, тиихэдэ ганса Халхада бэшэ: Мүн Хүбсэгэл, Уряанхай, Дариганга, Хулунбуир (Барга), Шилэн-гол (Силингол), Дербедүүд гэхэ мэтэ хоёр палатанууд байгуулагдаа. Дээдэ сайд табан сайдһаа (дотоодын хэрэгүүдһээ, гадаадын хэрэгүүдһээ, юстициһээ, сэрэгэй болон мүнгэн һанһаа) ба тэдэнэй 11 орлогшонорһоо бүридэдэг байгаа. Доодо палатада эдэ табан министерствын ноёд ородог байгаа.

Богдо-хаанай хубиин унаа (Богдо-гэгээнэй Ордон-музей)

Хамаг Монгол орониие нэгэдхэхые оролдон, 1912 ондо Богдо гэгээн Гадаада, Үбэр Монголдо монголшуудай үндэһэтэнэй сүлөөрэлгын хүдэлөөе дэмжэбэ. Тусхайлбал, Дамби-Джанцанай (Джа-ламын] бодото дээрээ хүтэлбэрилдэг нэгэдэмэл монгол сэрэг Баруун Монголой Ховд хотодо байһан Сангийн хэрэм (хитадай амбаниин хэрэм) гарнизон бута сохигдоһон байна. Энээнэй түлөө Богдо хаан тэрээндэ хошуун тайжын нэрэ зэргэ олгоһон болобошье, джа ламын өөрынгөө хошуун-үзүүртэ даагдаһан хэрзэгы журам, тэрэнэй һалан тусгаарлаха түсэб, Богдо хаанай зарлигые үсэрхэхэ тухай мэдээд, хэргэм, онсо эрхэһээ хаһажа, 1914 ондо Оросой засагай газарта тэрэниие барижа, Орос руу сүлэхэ тухай асуулта эльгээбэ[19].

Хитад эзэмдэлгэдэ эсэргүүсэлгэ

Нэмэлтэ мэдээсэл:Монголые хитадай эзэмдэлгэ

Оросто Октябриин хубисхалай һүүлдэ Богдо хаан гадаада дэмжэлгэгүй боложо, хитадта анархиин саг, милитарис Хитад Цинь эзэнтэ гүрэнэй бүхы түб залгамжалалда гомдол уридшалан тодорхойлжо, Монгол руу үргэдхэжэ эхилээ. 1918 ондо Монгол орон руу эрхэтэдэй дайнда абтаһан Сибирьһээ улаан, сагаан отрядууд нэбтэрэн ороо. Чэнь Урга хотодо хитадай резидент, 1918 оной хабар хитадай сэрэгүүдые оруулха эрилтэ табидаг болобо. 1918 оной майн 26-да монголой засагай газар ниислэлдэ нэгэ батальон оруулхые зүбшөөбэ. 1918 оной июль-август һарануудта Сибирьтэ зүблэлтэ засаг унаа. Монголой гадаадын хэрэгүүдэй сайд Б.Сэрэндорж Чэнь- Ида ба сэрэгүүдые оруулха хэрэг үгы, юундэб гэхэдэ, большевигүүдһээ ондоо аюул үгы гэжэ мэдүүлбэ. Гэбэшье батальон ябадалаа үргэлжэлүүлжэ, Хяагтын хэлсээ эбдэжэ, август Һарада Урга руу ороо һэн. 1919 оной 10 һарада Чэнь парламентын дээдэ танхимда багтаха монгол тайжануудтай, «Гадаада Монголые Хитадай засагай газар хүндэлжэ, ерээдүйдэ байдалыень һайжаруулха тухай» зарлигаө 64-дэхи пунктые зүбшэһэн юм. Данса Бээжэн эльгээгдэһэн байгаа. Богдо хаан Чэнь И түсэб бэелүүлгые зогсоохые оролдохын тулада тиишэ делегаци эльгээбэ. Гэбэшье энэ Гадаада Монголдо засаг һэргээхэ хитадай түсэбтэ нүлөө үзүүлээгүй: уданшьегүй 15 мянган сэрэгэй манлайда генерал Сюй Шучжэн Урга ерээ һэн. Богдо хаан Монголой бэеэ дааһан сүлөө байдал усадхаха тухай тогтоолой Сюиин даралта доро парламентын дээдэ танхимай баталан абаһан хэблэлдэ тамга табихаяа арсаба. Гэбэшье тус данса Хитад руу эльгээгдэжэ, юрэнхылэгшэ энэ «гуйлтые» хангаха тухай тогтоол гаргаа. 1920 оной 2 һарада Богдо хаан ба монголой засагай газарай түлөөлэгшэдые хитадай эзэмдэгшэд Хитад уласай юрэнхылэгшын (1912—1949) Хитад уласай дүрэ зурагта һүгэдэхэ ёһолол хэхые баадхаа. Сюиие ниислэлһээ абажа бусаһанай һүүлдэ Чэнь Богдо хаан хоёр дахин үйлэ ажаллалгын зарим эрхэ сүлөө абаба. Ниислэлдэ зэбсэгтэ буһалгаа эмхидхэхэ тухай тэрээнтэй холбоотой ургын антикитайн подпольиин дурадхалнуудта тэрэ даб дээрээ хүлеэхэ хэрэгтэй гэжэ харюусадаг байгаа. Энээнтэй хамта шэнээр байгуулагдаһан (МНРП) монголой арадай намай зүблэл Эрхүүдэ (РСФСР) байһан делегадуудта Богдо хаанай хубиин тамгаар (Монголой Эзэн Хаанай тамга) гэршэлэгдэһэн сэрэгэй туһаламжа гуйһан албан ёһоной бэшэг хэрэгтэй болоходонь, иимэ данса хубисхалшадта өөрынгөө да-лама Пунцагдоржоор дамжуулһан байгаа.

Унгернтэй харилсаан

В октябре 1920 года из Забайкалья в Монголию вступила Азиатская конная дивизия под командованием барон Унгерген, тиигээд ниислэл хотые добтолхо азагүй һэдэлгэ хэбэ. Хитадай генералитет Чэниин мэдэлдэ орохоёо арсажа, Богдо гэгээниие дахин барижа хааба. Богдо гэгээн Унгернэһээ туһа эрихэ гэжэ шиидэбэ. 1920 оной һүүл багта Хэрлэн шадар байһан Азиин дивизиин ставка Шабиин албан Зургаанай толгойлогшо Хушиктэн ламада Халхые хитадуудһаа сүлөөлхэ тухай барондо албан ёһоной гуйлтатайгаар, мүн 1921 оной февраль һарада тэрэ Хитадай гарнизониие Урга сооһоо сохижо, Халхын тайжанарые нэгэдэмэл сэрэг байгуулхыень тэрээндэ туһалхыень үреэхэ гэһэн лүндэн эльгээбэ[20]. Унгернын дивизиин январиин 29-дэ Ургын шиидхэхы добтолгын урда У-Буланай хүндыдэ ороходонь, Богдо гэгээнһээ Унгерн хүрэтэр хитадуудые Ургаһаа намнаха юрөөлтэй хубиин бэшэгыень дамжуулһан ондоо лама хүрэжэ ерэбэ.

Февралиин 3-най һүни хорунжег Ц.Тубановай ба түбэдэй Саж ламын (Жамьянданзанай) ударидалга доро түбэдүүдһээ, монголнуудһаа, буряадуудһаа ба ородуудһаа холимог бүлэг богдо хааниие Богдо Хаанай Хойто хормойдо (Богдо гэгээнэй Ордон) тушаалгаһаа сүлөөлгэ ба Тэрэнэй Манжушри-хид хиид руу сэрэгэй байха үедэ хадын нүгөө ташаланда абаашалга эмхидхээ унгерна ургын хитад гарнизонтой тулалдаануудые эхилбэ. Богдо хааниие сүлөөлһэн тухай мэдээн хитадуудта тон ехээр доройтуулһан нүлөө үзүүлээ. Үглөөдэрынь Азиин дивизи (Ургые добтолон сүлөөлжэ) ниислэлые эзэлээ[21].

Эсэстэнь Монголдо Богдо хаан түрүүтэй бүрин дүүрэн хаанта засаг һэргээгдэбэ; 1921 оной 2 һарын 22-то Урга хотодо шэнэ засагай газар байгуулагдаба. Азиин дивизиин ондоо генерал захирагша зандаа үлөө. Унгерн монголой диктатор гү, али хаан болоһон гэжэ үргэнөөр дэлгэрһэн хараса эндүүрэл болоно.

Арадай Хубисхалай удаа

Нэмэлтэ мэдээсэл:Монголой арадай хубисхал

Түрүүшээр Орос гүрэндэ Хаанта засаг һэргээхэ Тухай Унгернын һанал бодолые хайрлан, богдо гэгээн зүблэлтэ Сибирь худар Ошолгодонь Унгернда туһа үзүүлхыень монгол хүн зондо захирба. Азиин дивизиин Буряад Орондо илагдаһаниинь эли болоһон хойно, Унгернын һамгантаяа хамта фронтһоо холо, баруун монголой Уляастайда абаашаха гэһэн түсэбһөө Богдо хаан арсаба[22],тиин Ниислэл Монголой арадай армиин хэшээлдэ Дамдинай Сүхэ-Баатарай ударидалга доро Урга хотодо үлэһэн юм. Энээнһээ хойшо гурба хоноод, 1921 оной июлиин 9-дэ Богдо хаан бэшэг абажа, монголой арадай хубисхалай ударидагшад шажан мүргэлһөө бэшэ гүрэн доторхи бүхы гуримуудые шэнээр хаража үзэхэ, шэнэлэн хубилгаха тухай дуулгаһан байна[23]. Үглөөдэрынь ЦК Догсомын Бодоо түрүүтэй Шэнэ засагай газар бии болгохо тухай захиралта гаргаһан, Тэрэ үедэ Богдо хаан хизаарлагдамал хаан гэжэ соносхогдоһон байгаа; июлиин 11-дэ тэрэ дахин ёһололтойгоор шэнээр нэбтэрүүлэгдэһэн байна.

Богдо гэгээнэй 1924 оной 5 һарын 20-до хоолойн хорото хабдарһаа наһа бараһанай һүүлдэ[24]. Улас дотор хаанта засаг усадхагдажа, Монголой баталан абаһан Үндэһэн хуулида баталагдаба. 1928 ондо Монголой арадай хубисхалта нам Монголдо Джебцзундамбын шэнэ тулк бэдэрхэ хорилто табиһан байна. Удаадахинь (Джампэл Намдрол Чокьи Гьялцэн) IX дүгээр Богдо гэгээн Түбэдтэ олдожо, арадшалһан хубилалтын һүүлээр лэ гүрэн дотор Монголой буддын шажантанай оюун ударидагша гэжэ соносхогдоо һэн.

Бүлэ

Урда үеын Занабазар мэтэ, VIII дугаар Богдо гэгээн гэлэнэй һахил буулгаад, гэрлээ һэн. Европын болон хубисхалай һүүлээрхи монгол түүхэ бэшэгтэ энэ гэрлэлгэ улас түрын шалтагһаа (теократическа хаанта засагай үндэһэ һуури, тэрээн соо засаг эсэгэһээ хүбүүндээ уг залгамжалха байгаа, мүн Монголдо тэрээнтэй хамта ерэһэн ба тэрээндэ гэжэ шэнээр баригдаһан байрын (Чойжин лама сум) гүрэнэй оракул болоһон Лувсанхайдав түрэһэн дүү хүбүүнэйнь жэшээ, Ургын хүтэлэгшэ Маймачен Сурэнхорл басагантай гэр бүлэ болоһон тухай тухайламжа бии[25]. Монголой архивай эхэ дансануудые шэнжэлэлгэ эдэ тухайламжануудые баталаагүй[17].

«Агууехэ дакини Цэндийн Дондогдулам» Богдын гэгээнэй һамганай дүрэ. Балдугын Шаравай бүтээл
«Ута Гонгор» ('тэг дунда) — Богдо гэгээнэй бэе хамгаалагшадай нэгэн, үе сагайнгаа дээдын зэргын хүн

Богдо гэгээн Цэндийн Дондогдуламай хүбүү үргэжэ абаба[26], тэрэниие хубилган Ялгуусан хутагтын хубилгаан гэжэ мэдэрэгдэн элирүүлэгдэһэн байгаа. Хубисхалай һүүлээр хуби заяаниинь мэдэгдээгүй.

Дондогдуламай наһа бараһанай һүүлээр хэдэн һарын үнгэрһэн хойно, Богдо гэгээн Гэнэнпил гэжэ нүхэртэй болоһон байгаа, тэрэнь наһа бараһанайнь һүүлээр дахин хадамда гараад, 1938 ондо хамалганда ороһон юм.

Богдын гэгээнэй хубиин шэнжэ тэрэ үеын хүнүүдэй сэгнэлтэнүүдтэ

VIII Богдо гэгээнэй хубиин ажабайдал тухай найдамтай мэдээн үгы шахуу. "Гэгээнэй ажабайдал ордонойнь гүн соо юрын үхэлтэ зондо мэдэгдэнгүй үнгэрдэг …. Тиимэһээ гэгээнэй гэр соохи ажабайдал тухай бүхы мэдээнүүд гансал тэрэниие тойроод байһан нюурнуудһаа абтажа болохо, зүгөөр тэдэ үнэн зүб гү, али худал байха гү, ордоной хүрэшэгүй байһанаар тэдэниие шалгажа, персиин шахын гаремуудай бодото байдал шалгахаһаа хүндэ гэхээр[27]. Олонхи нюдөөрөө хараһан хүнүүдэй һанамжаар, тэрэ гайхалтай, хүдэлсэтэй ухаатай байгаа. Тэрэнэй Орос гүрэнөөр һонирхол бүри бага наһандаа эжынь табиһан байжа болоо, тэрэнэй заабаряар Орос гүрэнэй консульстводо хандажа эхилээ, тэндэһээ европын механическа нааданхайнуудые, зураглагдаһан сэдхүүлнүүдые абадаг байгаа.

Залуудаа агнаха дуратай һэн гэжэ хөөрэдэг һэн. Гэбэшье өөрөө граф А.фон Кайзерлингдэ «агнаа, буудаагүй аад лэ, амитадые өөрөө аладаггүй ха юм. Зүгѳѳр тэрэ хүдэлжэ байһан сагаалсануудаар номо һуршаар гү, али буугаар буудаха ехэ дуратай»[28].

Далай ламын хүрэ-дэ байһан тухай интригүүд Богдо гэгээндэ үнэтэй сэнтэй байгаа: «табижа», зүрилдөөнэй харагдаса бии болоһонһоо боложо, нюдэниинь үгы болоо[29]. Тэрэ катаракттай байгаа, тэрэ европын эмшэдһээ аргалха боломжотой байгаа (түлѳѳһэгүйгѳѳр), харин арсадаг һэн[30]. Богдо гэгээн архи үлүү ехээр хэрэглэлгэһээ һохор болоо гэһэн зарим европынхидай мэдээсэлнүүд монголой эшэ үндэһэндэ харша, гэршэлэгдэдэггүй[17].

Гандантэгченлин хиидтэ нюдэнэй хараа һэргээхын тула Арьяа-Баала бодисадын "Мэгжид Жанрайсэг"гэһэн хорин метртэ хүрэг бодхоогдоо. Энэ хүрэг, дуган бүтээлгые Урга хотодо байхадаа XIII дугаар Далай лама адислаһан юм. Хүшөөе Долоннорто шудхаад, задалжа, Урга руу асараа. Ажалынь удаан байжа, оройдоол 1913 ондо дүүрээ.

Халхын тайжанар һохор шахуу Богдо гэгээн тэдэнэй нүлөө доро орожо болохо гэжэ найдажа, үргэн даамгай хандасаяа мэдүүлээ һэн. Тиигэбэшье үбшэ зоболонтойшье һаа, VIII дугаар Богдо гэгээн эдэбхитэй, бэеэ дааһан политиг байһанаа харуулаа.

Һонин баримтанууд

  • Занабадзар- I дүгээр Богдо Гэгээн XVII зуун жэлэй һүүл багта Һайн дураараа Цин эзэнтэ гүрэнэй албатанда оробо. XX зуун жэлэй эхиндэ тэрэнэй залгамжалагша тулку VIII дугаар Богдо Гэгээн хитадай эсэргүү хүдэлөөниие ударидажа, уласай мэдэл доро байһан статусые усадхаба.
  • VIII Богдо гэгээн амитадта, тодорхойлбол, үүлтэртэ нохойнуудта дуратай байгаа; тиигэжэ тэрэ 200-гаад түхэригтэ дог нохойтой байгаа[31] Богдо хаанай амитадай байра соо тэрэ үеын Монгол Ороной эгээл үндэр хүн болохо Абарга (Ута) Гонгорой харууһалдаг зааншье байгаа[32].
  • Урга соо Богдо гэгээнэй элдэб һонин, юрэ буса, гайхмшаг юумэндэ шунахайрдаг байһаниинь олондо мэдээжэ һэн. «Гэгээндэ барандаа наймаашад-ородшье-хитадшье наймаашадые абаашадаг. Хэрбээ ямаршьеб онсо юумэн дэлгүүр дээрэ алаабхинууд соо дайралдадаг байбал, иимэ юумэн Хутагтада, тэрээндэ худалдаха зорилготойгоор асарагдаа гэһэн удхатай».[31] Швециин миссионер Ф. А. Ларсонай бэлэглэһэн Урга соохи түрүүшын автомобиль. Богдо гэгээн суутай жэгтэй һонин зугаануудтаа хэрэглэдэг байгаа: Богдо хаан ламанарта зайн галай татагдаһан машинын кузов гараараа барижа шалгахыень дурадхадаг һэн[33].
  • Богдо гэгээнэй хубиин шажанай нэрэ, — Нгаванг Лобсан Чокьи Ньима Тензин Вангчук, — тэрэнэй наһа баратар үргэн дүхэригтэ мэдэгдээгүй байгаа. Богдо хаанай нэрые нюусаар сахин хамгаалга муу һанаатайшуул тэрэниие тэрэнэй хаягаар һандаргама тарнинуудай бүридэлдэ хэрэглэдэггүй гэһэн найдуулга болодог байгаа.
Богдо-гэгээнэй үбэлэй ордон, мүнөөнэй — Улаан-Баатарта VIII дугаар Богдо-Гэгээнэй музей. Монголой ниислэл хотын ажаһуугшадай хэлэһээр, энэ гэр европын мяагаар зохёогдоһон, элдэб янзын европын зүйлнүүдтэй, рояль хүрэтэр табигдаһан байгаа[31]

Олондо мэдээжэ соёлдо

  • Монгол уласые хитадай засагһаа сүлөөлжэ, улаантанай тэмсэл тухай домоглоһон 1968 оной Совет-монголой «Эсэс» фильмдэ VIII дугаар Богдо гэгээнэй дүрэ монголой зүжэгшэн Баяжихын Пурэв наадаа(монгол хэлэн Баяжихын Пүрэв[34]).

Мүн харагты

  • Богдо-гэгээн
  • Монгол Улас Богдо-хаанай засаглалай хаһада (1911—1924)

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Батсайхан О. Последний великий хан Монголии Богдо Джебцзундамба-хутухта VIII. Жизнь и легенды.. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2018. — С. 27—28.
  2. ↑ Согласно тибетской буддийской традиции, 23-й в линии перерождений Джебцзундамба-хутухт
  3. ↑ В некоторых источниках неверно указывается 1870 год — датировку см. Сонинбаяр Ш., Пунсалдулам Б. 2009. Монголын тусгаар тогтнол оюун санааны их удирдагч VIII Богд Жэвзундамба хутагт. Улаанбаатар. Кроме того, могла быть просто не учтена разница в календарях
  4. ↑ По данным А. М. Позднеева; цит. по: Монгуш М. Известный и неизвестный Богдо-гэгэн // Этнографическое обозрение Online. 2006. Сентябрь. С. 3 (ород хэлэн). web.archive.org. Дата обращения: 11 январь 2026.
  5. ↑ Князев Н. Н. Легендарный барон // Легендарный барон: неизвестные страницы гражданской войны. М.: КМК, 2004 ISBN 5-87317-175-0 с. 67
  6. ↑ Сазыкин А. Г. В Лхасу за гэгэном // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XIII. — Л., 1990. C. 202—214.
  7. ↑ Торновский М. Г. «События в Монголии-Халхе в 1920–1921 годах. Военно-исторический очерк (воспоминания)». — М., 2016. — ISBN 978-5-4475-8754-3
  8. ↑ Позднеев А. М. Очерки быта буддійскихъ монастырей и буддійскаго духовенства въ Монголии въ связи съ отношеніями вего последняго къ народу. — Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1887. — С. 371.
  9. ↑ Архив внешней политики Российской империи, ф. Китайский стол, оп. 491, д. 1454, л. 62 (из донесения российского консула в Урге В. Ф. Любы)
  10. ↑ Записка кяхтинского пограничного комиссара, полковника генерального штаба А. Д. Хитрово о Далай-ламе и его деятельности 1904—1906 гг.. — М.: Ин-т востоковедения; Ин-т Дал. Востока., 2005. — С. 108. — ISBN 5-02-018440-3
  11. ↑ Записка кяхтинского пограничного комиссара, полковника генерального штаба А. Д. Хитрово о Далай-ламе и его деятельности 1904—1906 гг.. — М.: Ин-т востоковедения; Ин-т Дал. Востока., 2005. — С. 108. — ISBN 5-02-018440-3
  12. ↑ Козлов П. К. Тибет и Далай-лама.. — М: КМК, 2004. — С. 72. — ISBN 5-87317-176-9
  13. ↑ Архив СПбВ РАН, ф. 725, оп. 1, ед. хр. 129, л. 16 — дневниковая запись от 16 июня 1905 года
  14. ↑ Кузьмин С. Л., Ж. Оюунчимэг Богдо-гэгэн VIII — великий хан Монголии // Азия и Африка сегодня. — 2009. — Т. № 1.. — С. 59—64.
  15. ↑ Хитрово А. Д., Белов Е. А. Записка подполковника Генерального штаба Хитрово о Далай-ламе и его деятельности 1906 года.. — Восток, 1996. — Т. № 4.. — С. 136—141.
  16. ↑ Белов Е. А. Россия и Монголия (1911—1919 гг.. — М.: Вост. лит., 1999.. — С. 37—38.
  17. ↑ 1 2 3 Батсайхан О Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба.. — Улаанбаатар:: Адмон..
  18. ↑ Кузьмин С.Л. Богдо-гэгэн Джебцзундамба-хутухта VIII и преемственность великоханской власти в Монголии.. — Тр. Института востоковедения РАН, вып. 25, 2019.
  19. ↑ АВПРИ, ф. Китайский стол, 143, оп. 491, д. 637, л. 16
  20. ↑ Торновский М. Г. События в Монголии-Халхе в 1920—1921 годах // Легендарный барон: неизвестные страницы гражданской войны. — М.: КМК, 2004. — С. 202. — ISBN 5-87317-175-0
  21. ↑ Торновский М. Г. События в Монголии-Халхе в 1920—1921 годах // Легендарный барон: неизвестные страницы гражданской войны. — М., 2016. — С. 209—212. — ISBN 978-5-4475-8754-3
  22. ↑ Князев Н. Н. Легендарный барон // Легендарный барон: неизвестные страницы гражданской войны. — М.: КМК, 2004. — Т. № 1.. — С. 107. — ISBN 5-87317-175-0
  23. ↑ Ц. Насанбалжир Революционные мероприятия народного правительства Монголии в 1921—1924 годах. — М, 1960. — Т. № 1.. — С. 11—13.
  24. ↑ Кузьмин С. Л., Ж. Оюунчимэг Буддизм и революция в Монголии. — 2009. — Т. № 1.. — С. 59—64.
  25. ↑ Дурлалын сvмд тавтай морил. web.archive.org. Дата обращения: 13 январь 2026.
  26. ↑ Кузьмин С. Л., Ж. Оюунчимэг Богдо-гэгэн VIII — великий хан Монголии // Азия и Африка сегодня. — 2009. — Т. № 1.. — С. 59—64.
  27. ↑ Позднеев А. М. Ургинские хутухты. Исторический очерк их прошлого и современного быта.. — СПб: типография Пантелеевых, 1879. — С. 25—26.
  28. ↑ Кейзерлинг А. Воспоминания о русской службе.. — М.: Академкнига, 2001. — С. 213.
  29. ↑ Кузьмин С. Л., Ж. Оюунчимэг. Богдо-гэгэн VIII — великий хан Монголии // Азия и Африка сегодня. — Москва: Наука, 2009. — Т. № 1. — С. 59—64.
  30. ↑ Ломакина И. И. Монгольская столица, старая и новая.. — М.: КМК., 2006.. — ISBN 0321-5075
  31. ↑ 1 2 3 Козлов П. К. Тибет и Далай-лама.. — М: КМК, 2004. — С. 107. — ISBN 5-87317-176-9
  32. ↑ M.Нямаа Хөвсгөл аймгийн лавлах толь. — Улаанбаатар, 2001. — С. 49.
  33. ↑ Larson F.A., Larson, Duke of Mongolia. — Boston, 1930. — С. 128—129.
  34. ↑ Төгсгөл /Монгол кино, Мосфильм студи/ (ород хэлэн). Монгол кино нэгтгэл (29 январь 2015). Дата обращения: 25 декабрь 2025.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Богдо-Гэгээн_VIII-дугаар&oldid=367336" хуудаһанһаа абтаһан