Аюшеев Бадмын Дамба

Дамба Аюшеев
Дамба Аюшеев
	ород хэлэн Аюшеев Дамба Бадмаевич
	XXIV-дүгээр Пандито Хамбо лама
	c 1995 онһоо
Шэрээдэ һуулгаха ёһолол	1995 оной апрелиин 28
Община	Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта сангха
Урид ажаллаһан хүн	Чой Доржи Будаев
Түрэһөөр нэрэ	Аюшеев Василий Борисович
Түрэһэн үдэр	1962 оной сентябриин 1 (63 наһатай); Шэтын можо[d], РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас;
	РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Экспертиза РАН

Проводится экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Аюшеев Бадмын Дамба (ород хэлэн Дамба́ Бадма́евич (Васи́лий Бори́сович) Аюше́ев; 1962 оной сентябриин 1(1962-09-01) (63 наһатай), Шэтын можо^[d] түрэһэн) — XXIV Бандида Хамба лама, Орос гүрэнэй Буддын шажантанай заншалта сангхын толгойлогшо.

Намтар

1980 ондо Петровск-Забайкальскын багшанарай училищи дүүргээ. Удаань Агын Буряадай автономито тойрогой Хүнхэрэй дунда һургуулида багшаар хүдэлөө.

Агын дасанай шэглэлээр 1983 ондо Буддын шажанай ехэ һургуулида һурахаяа ороо һэн. Улаан-Баатарай Занабадзарай нэрэмжэтэ Буддын шажанай ехэ һургуули (Монгол орон) 1988 ондо дүүргээ. Заншалта түбэд эмнэлгын талаар мэргэжэһэн.

Дмитрий Медведевтэй 2009 оной, август һарада

Владимиром Путинтай 2000 оной декабрь һарада

Жэлэй туршада СССР-эй ЦДУБ- гэй даабаряар (БТСР) Буддын шажанай ехэ һургуулида һураһан совет оюутадай куратор байһан юм. Тэрэнэй удаа Ивалгын дасанда эмчи ламаар хүдэлөө.

1991 ондо тэрэ үедэ һэргээгдэжэ байһан Сүүгэлэй дасанай, Хяагтын аймагай Мүрөөшэ нютагта «Балдан Брэйбун», угсаата Буряад ороной дэбисхэр дээрэ түрүүшын дасан гэжэ ширээтэ лама (шэрээтээр) томилогдоно. Хоёр жэлэй туршада тэрэнэй ударидалга доро 1930-аад онуудаар һандаргагдаһан шэнэ Согшон дуган анхан байһантай сасуулмаар хэмжээнэй ёһоор шэнээр баригдаа һэн.

1995 оной апрелиин 28-да Дамба Аюшеев һунгагдажа, саашадаа Оросой Буддын шажантанай заншалта сангха гэжэ нэрлэгдэһэн Ородой Холбоото Уласай Буддын шажантанай Түбэй хүтэлбэриин (ЦДУБ) Түрүүлэгшэ XXIV — дүгөөр Бандида Хамба ламаар һунгагдана.

Дамба Аюшеевэй энэ тушаалда байха үедэ Дээдэ Онгостой (Улаан-Үдэ) дээрэ Бандида Хамба ламын хоёрдохи үргөө боложо, дасан шэнээр бодхоогдоо, Буддын шажанай хоёр дээдэ һургуули (Ивалгын болон Агын дасануудта) нээгдээ. Тэдээн соо буряад, түбэд, монгол багшанар заадаг юм. Угсаата Буряад ороной дэбисхэр дээрэ шэнэ дасангууд, дуганууд нээгдэнхэй. Буддын шажан Орос гүрэнэй заншалта дүрбэн шажан мүргэлнүүдэй нэгэн гэжэ тодоронхой, уласхоорондын холбоонууд үргэнөөр хүгжэнэ.

1995 оной августын 2-һоо Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын дэргэдэхи шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдтэй харилсаа холбоонуудай талаар Зүблэлэй гэшүүн юм.

1998 оной декабриин 23-һаа Оросой Холбоото Уласай шажанууд хоорондын зүблэлэй президиумдэ ороно.

2004 оной мартын 3-һаа СНГ-гэй оронуудай шажанууд хоорондын зүблэлэй президиумдэ ороно. Буддын шажанай эб найрамдалай хуралдаанай дид-президент юм.

«Эхэ хэлэн — манай баялиг»

Хэлэн тухай хэлэхэдэ, Бандида Хамба ламын үүсхэлээр «Эхэ хэлэн — манай баялиг» гэжэ урилдаан Заяа Хамбын нэрэмжэтэ дээдэ һургуулида заншалта ёһоороо үнгэргэгдэнэ. Энэ наадамда үхибүүд ганса эхэ хэлэеэ шудална бэшэ, үшөө үндэһэн ажалаа хэжэ һурана. Эдэ жэлнүүдтэ хониной арһа элдэжэ һураа, тиигээд малгай, бээлэй, сээжэбшэ хүрбэ арһаар оёно. Хүбүүд модоор ура дарха хэнэ^[1]. Үнгэрһэн жэлэй туршада һуралсалай жэлэй һара бүри, октябрь һараһаа май һара болотор үнгэрдэг энэ гайхамшагта конкурс Угсаата Буряадайнгаа олон зуугаад дунда һургуули дүүргэгшэдые ехэ ажабайдалда гаргажа, Эхэ орондоо дуратай байха, түрэл хэлэеэ хүндэлхэ, түрэл хэлэн дээрээ хөөрэлдэхэ, хүндэлхэ, саашань дамжуулха, арадайнгаа, гэр бүлынгөө, һургуулиингаа, аймагайнгаа, һууринайнгаа түүхын ажабайдалай гал мэтэ арад түмэнөө, оюун соёлоо, үндэһэн ёһо заншалаа хүндэлхэ гэһэн сэдьхэлэй хатуу хэһээлтэтэй. Түрэл хэлэн, тэрэнэй нютаг хэлэнүүд ниитэ буряад арадай үндэһэн, модоной эшэнь гээшэ гэжэ хэзээдэшье, хаанашье мартахагүй.

Конкурсһоо конкурсдо һайндэрэй эмхидхэлэй хороон үхибүүдтэмнай ажабайдалай, ажабайдалайшье, хубиингаашье ургалтын, оюун сэдьхэлэй хүгжэлтын, абари зан байгуулгын һалбаридашье тон ехэ бодото аша туһа асардаг мүрысөөнүүдэй шэнэ шэнэ түхэлнүүдые нэбтэрүүлхые оролдоно гэжэ һануулая — энээн соо Буряад ороной ургажа ябаа үетэнэй хуби хүнэй үндэһэн хүгжэлтэдэ Орос гүрэнэй Буддын шажанай заншалта Сангхын тон шухала хубита харагдана.

«Арадай хонин һүрэг»

Энэ талаар яһала ехэ ажал Буддын шажанай заншалта Сангха ябуулна. Бандида Хамба ламын үүсхэлээр нэн түрүүн буряад үүлтэрэй «бүүбэй» хонид үдхэгдэнэ. «Арадай хонин һүрэг» гэһэн түсэлөөр энэ ажал 2012 онһоо бэелүүлэгдэнэ. Тиихэдэ хэдыхэн хонид тараагдаа һаа, мүнөө 17 мянган толгой бүридхэһэн 40 һүрэг тала майлаар бэлшэнэ. Ниигэмэй хонин һүрэгүүд хүдөөгэй зониие ажалаар хангана. Хонин һүрэг абаһан айл хонидойнгоо олошорходо, нютагайнгаа зониие ажалда абана. Хонидой хурьгалха үедэ, нооһо хайшалхада, залуушуул хэрэгтэй болоно.

2016 ондо Буряад уласта БТСР-эй толгойлогшын дэмжэлгээр буряад хэлэн дээрэ дамжуулдаг «Буряад ФМ» радиостанци хүдэлжэ эхилээ. 2017 ондо Ивалгын дасанһаа (БТСР-эй толгойлогшын гол үргөөһөө) илангаяа үглөөнэй хуралнуудые дамжуулдаг «Сэлэнгэ ТВ» теле-субаг мүн лэ табигдаа. Зураглагдаһан хэблэлэй автор болоно « танай ехэ болоһон түрэл газарайнгаа түлөө бургааһан мэтэ бүхөөр бэеэ бариит!» (2014). 2017 ондо Аюшеев Хамба ламын хүтэлбэри доро, эдэбхитэй хабаадалгатайгаар тэрэнэй түрэл нютаг болохо шергольжин хэлэн дээрэ буряад-ород толи хэблэгдэһэн байна. Хэблэлдэ 6,5 мянган үгэ, мүн Шажанай нэрэ томьёонууд, Буддын шажанай нангин шүтөөнэй нэрэнүүд болон Шаргалзанай топонимууд ороо.

Шажанай үзэл бодол

РАН-ай СО-гой ИМБТ-ГЭЙ түрүү эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ Д. Д. Амоголонова Дамба Аюшеев БТСР-тэ ородоггүй буряад бөө мүргэл ба Оросой буддын шажанай эмхинүүд тухай шүүмжэлхы һанамжатай, мүн "дээрэһээ хүсэ шадалда 60 % этигэдэг хүн бүхэниие Буддын шажантан гэжэ тодорхойлон, шажан шүтэлнүүдэй хоорондо хилэ табидаггүй"гэжэ тэмдэглэнэ. ^[2].

2022 ондо Украинада болоһон дайнда хабаадалга — россиин буддын шажантанай нангин уялга гэжэ хэлэгдэһэн мэдүүлгэ гаргаһан юм. Хамба Лама Аюшеев: СВО-до илахабди гэһэн этигэл бии^[3].

Шагналнууд

Хүндэлэлэй Орден (Орос гүрэн) (2023 оной мартын 27) — арадуудай хоорондохи хани барисаа, шажан мүргэл хоорондын бэе бэеэ ойлголсолго бэхижүүлгэдэ шэглүүлэгдэһэн ниитын эдэбхитэй ажал ябуулгын түлөө^[4].
Найрамдалай Орден (Орос гүрэн) (2013 оной февралиин 11) — туйлаһан ажалай амжалтануудай, олон жэлэй үнэн сэхэ ажалай ба ниитын эдэбхитэй ажал ябуулгын түлөө^[5].
Орден «Алтан Гадас» ([2011 оной июниин 4, Монгол орон) — орос-монгол харилсаа бэхижүүлгэдэ горитой хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө". Шагналыень монголой генеральна прокурор Дамбын Дарлигжав бүтээжэ байгаа^[6].
Кемеровын можын шагналнууд|Медаль «За веру и добро» — (2011 оной июниин 17, Кемеровой можо, Орос гүрэн). Ивалгын дасанда Кемеровын можын захиргаанай түлөөлэгшэд шангуудые бүтээгээ^[7]

Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын Баярай бэшэг (2010 оной августын 23) — үндэһэн ба соёлой заншалнуудые һэргээлгэдэ, эрхэтэнэй эб найрамдал ба эбтэй байдал сахилгада шэглүүлэгдэһэн оюун ухаанай-гэгээрэлэй эдэбхитэй ажал ябуулгын түлөө^[8].

Ажаглалтанууд

↑ В Бурятии стартовал юбилейный конкурс по бурятскому языку «Эхэ хэлэн – манай баялиг» («Язык матери– наше богатство») (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.
↑ Амоголонова, 2015, с. 32
↑ Хамбо лама Аюшеев: есть уверенность, что мы победим в СВО (ород хэлэн). ria.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.
↑ Указ Президента Российской Федерации от 27 марта 2023 года № 193 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» (ород хэлэн). kremlin.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.
↑ Указ Президента Российской Федерации от 11 февраля 2013 года № 134 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» (ород хэлэн). kremlin.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.
↑ Дамба Аюшеев награждён монгольским орденом «Полярная Звезда».
↑ Губернатор Кемеровской области наградил лам Буддийской сангхи России (ород хэлэн). vtinform.com. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.
↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 23 августа 2010 года № 552-рп «О поощрении Аюшеева Д. Б.» (неопр.) kremlin.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025. Архивировано 18 октябрь 2020 года.

Ном зохёол

Амоголонова Д. Д. Буддизм в Бурятии: российское государство и конфессиональная конкуренция // Страны и народы Востока. Вып. XXXVI: Религии на Востоке / под ред. И.Ф. Поповой, Т.Д. Скрынниковой. — М.: Наука — Вост. лит., 2015. — С. 5—41. — 431 с. — ISBN 978-5-02-039952-5

[1] В Бурятии стартовал юбилейный конкурс по бурятскому языку «Эхэ хэлэн – манай баялиг» («Язык матери– наше богатство») (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.

[Амоголонова—2015——32-2] Амоголонова, 2015, с. 32

[3] Хамбо лама Аюшеев: есть уверенность, что мы победим в СВО (ород хэлэн). ria.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.

[4] Указ Президента Российской Федерации от 27 марта 2023 года № 193 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» (ород хэлэн). kremlin.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.

[5] Указ Президента Российской Федерации от 11 февраля 2013 года № 134 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» (ород хэлэн). kremlin.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.

[6] Дамба Аюшеев награждён монгольским орденом «Полярная Звезда».

[7] Губернатор Кемеровской области наградил лам Буддийской сангхи России (ород хэлэн). vtinform.com. Дата обращения: 23 ноябрь 2025.

[8] Распоряжение Президента Российской Федерации от 23 августа 2010 года № 552-рп «О поощрении Аюшеева Д. Б.» (неопр.) kremlin.ru. Дата обращения: 23 ноябрь 2025. Архивировано 18 октябрь 2020 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]