Алтаргана
| Алтаргана | |
|---|---|
 | |
| Зэргэ | хүсэндөө байна |
| фестиваль[d] | |
| Сэдэб | буряад заншалта соёл, хэлэ, урлал ба үндэһэн тамирай зүйлнүүдые сахин хамгаалга, хүгжөөлгэ ба дэлгэрүүлгэ |
| Байгуулагшад | Мунхжаргал (Монгол орон); Хэнтэйн аймагай захиргаанай (Монголой) болон Буряадай соёлой хүдэлөөнэй ниитын ажал ябуулагшадай дэмжэлгээр |
| Эмхидхэгшэ | Буряад уласай Засагай газар; Буряад Уласай Арадай Хурал; Бүгэдэ Буряадай соёл хүгжөөлгын эблэл; соёлой эмхи зургаанууд |
| Эмхидхэлэй эхин | 1994 оной |
| Үнгэргэлгын болзор | 2 |
| Урдахи үйлэ ушар | Буряад дуунай һайндэр |
| Байһан газар | |
| Гүрэн | |
 РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл | |
Алтаргана — хоёр жэлэй нэгэ удаа үнгэргэгдэдэг, Орос Гүрэндэ, Монголдо, Хитадта болон дэлхэйн бусад гүрэнүүдтэ ажаһуудаг буряад арадай түлөөлэгшэдые нэгэдүүлдэг уласхоорондын буряад фестиваль. Тус Фестиваль буряад соёл, хэлэн, ёһо заншал сахин хүгжөөхэ, мүн уласхоорондын соёлой холбоо бэхижүүлхэ зорилготой.
Юрэнхы тодорхойлолго
«Алтаргана» хадаа буряад арадай угсаата соёлой эгээл ехэ үйлэ хэрэгүүдэй нэгэн болоно. Буряадуудай заншалта уг баялиг болон мүнөө үеын урлал дэлгэрүүлхэ зорилготой зохёохы мүрысөөнүүд, тамирай мүрысөөнүүд, эрдэмэй болон соёлой хэмжээ ябуулганууд фестивалиин хэмжээндэ үнгэргэгдэнэ.
Элдэб жэлнүүдтэ гүрэнэй болон ниитын байгуулганууд, тэрэ тоодо угтан абадаг газар можонуудай засагай газар, парламентнууд, соёлой эмхинүүд болон буряадуудай эблэлнүүд фестиваль эмхидхэн байгуулагшад, эмхидхэгшэд болоно.
Этимологи
Тус Фестиваль буурсагай бүлын талын боролжын нэрэтэй — карагана карликовая (лат. caragana pygmaea, буряад- монголоор — Алтаргана), ехэ хүсэтэй ба хүгжэнги үндэһэнэй байгуулгатай ургамалнууд[1]. Энэ ургамал буряад арадай түрэл нютагтаяа, түүхэ соёлтоёо бата бэхеэр холбоотойень, мүн элдэб оронуудаар нютагжаха эрхэ байдалда онсо шэнжэеэ сахиха шадабарииень тэмдэглэнэ.
Б. Мунхаргалай хэлэһээр, Хэнтэйн аймагай Дадал сомоной ажаһуугшад һайндэрэй нэрэ зохёожо, анха түрүүшынхиеэ фестиваль үнгэргэгдэжэ, хүн зоной 25 хубинь буряадууд болоно[2].
Түүхэ
Фестиваль үнгэргэхэ бодол Монголдо түрөө. 1994 ондо үнгэрһэн түрүүшын фестиваль үүсхэгшэ, эмхидхэгшэ Б. Мунхаргал — Хэнтэйн аймагай захиргаанай соёлой департаментын мэргэжэлтэн[2].
«Алтаргана» гэжэ түрүүшын дүрбэн фестиваль 1994 онһоо 2000 он болотор Монголой элдэб аймагуудаар буряад дуунай һайндэрнүүд боложо үнгэрөө[2].
2002 ондо тус фестиваль уласхоорондын хэмжээндэ гараа. Алтарганын энэ үндэр хэмжээнэй хүгжэлтэдэ Тэрэ үеын Агын Буряадай автономито тойрогой Толгойлогшо байһан Баяр Баясхаланович Жамсуевай үүргэ хубита ехэ. Эхин түрүүн фестиваль Орос гүрэндэ үнгэргэгдэһэн юм. Тэрэ гэһээр тус фестиваль ород уласай гурбан можо хизаарай нэгэндэ (Буряад Улас, Үбэр Байгалай хизаар, Эрхүү можо) гү, али Монголдо ээлжэлэн үнгэргэгдэнэ. Хитадай Үбэр Монголой хэдэн аймагуудай болон дэлхэйн элдэб оронуудай буряадай диаспорануудай түлөөлэгшэд мүн лэ фестивальда хабаадагшад боложо наадана[2]. Фестивалиин үедэ тамирай мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг (мори урилдаан, үндэһэн барилдаан, һур харбалга, яһа буталалга - һээр хухалалга[3],тоглолтонууд, эрдэмэй хуралдаан[1].
Сагай ошохо бүри фестиваль программаяа горитойгоор үргэдхөө: дуунай мүрысөөнүүдэй хажуугаар үндэһэн спортын зүйлнүүдээр мүрысөөнүүд, үзэсхэлэнгүүд, моодын, киногой, уран зохёолой болон шэмэглэлэй-хабсарга урлалай мүрысөөнүүд оруулагдаа[2].
Программа
Фестивалиин программада хоёр гол блогууд ороно[4]:
- Зохёохы харалганууд
Элдэб шэглэлээр үнгэргэгдэдэг, тэрэ тоодо:
- арадай ба мүнөө үеын дуун;
- арадай аман зохёол;
- эпическэ урлал (үльгэрнүүд);
- поэзи ба литература;
- кино;
- шэмэглэлэй-хабсарга урлал;
- үндэһэн моодо;
- «Дангина» гэһэн гоо һайханай мүрысөөн.
- Тамирай мүрысөөнүүд
Заншалта ёһоор оруулагдадаг:
- «Бүхэ барилдаан» гэһэн буряад барилдаан
- «һур харбалга» сурхарбаан"
- «Мори урилдаан»
- буряад шатар «шатар»
- «шэлын яһа буталалга һээр шаалга»
- шагай наадан «шагай наадан»
Фестивалиин үнгэрхэ жэлнүүд ба газар зүй
Фестиваль хоёр жэлэй нэгэ дахин үнгэргэгдэдэг[2]:
- Алтаргана-1994 — Дадал сомон, Хэнтий аймаг (Монгол орон)
- Алтаргана-1996 — Биндэр сомон, Хэнтий аймаг (Монгол орон)
- Алтаргана-1998 — Батширээт сомон, Хэнтий аймаг (Монгол орон)
- Алтаргана-2000 — Дашбалбар сомон, Дорнод аймаг (Монгол орон)
- Алтаргана-2002 — Агын Буряадай автономно тойрог (Орос гүрэн)
- Алтаргана-2004 — Чойбалсан (хото), Дорнод аймаг (Монгол орон)
- Алтаргана-2006 — Улаан-Үдэ хото, Буряад Улас, (Орос гүрэн)
- Алтаргана-2008 — Эрхүү хото, Эрхүү можо, (Орос гүрэн)
- Алтаргана-2010 — Улаан-Баатар (Монгол орон)
- Алтаргана-2012 — Агын Буряадай тойрог, Үбэр Байгалай хизаар, (Орос гүрэн)
- Алтаргана-2014 — Дадал сомон, Хэнтий аймаг (Монгол орон)
- Алтаргана-2016 — Улаан-Үдэ, Буряад Улас (Орос гүрэн)
- Алтаргана-2018 — Эрхүү хото, Эрхүү можо (Орос гүрэн)[5]
- Алтаргана-2020 — Ага тосхон, Үбэр Байгалай хизаар (Орос гүрэн) (COVID-19 пандемиһээ боложо, фестиваль 2022 ондо хойшолуулагдаа)
- Алтаргана-2024 — Булган хото, Булган аймаг (Монгол орон)
- Алтаргана −2026 — Улаан-Үдэ хотодо, Буряад Улас, Орос гүрэндэ үнгэрхэ
Удаадахи жэлнүүдтэ фестиваль үнгэргэхэ заншал угтан абагша талануудай һэлгэлдэн үргэлжэлүүлэгдээ.
Галерей
Алтаргана боролжо (харгана)
Бүхэ-барилдаан гэһэн үндэһэн барилдаанай барилдаашад. Алтаргана-2022
Мэргэн-харбагша. Алтаргана-2022
Уран гартан Лариса Аюрова айлшадые һүнэй ундаар — айрагаар хүндэлнэ. Алтаргана-2022
Ажаглалтанууд
- ↑ 1 2 Амоголонова Д. Д. Современная бурятская этносфера: дискурсы, парадигмы, социокультурные практики. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского госуниверситета, 2008. — С. 260—261. — 292 с. — ISBN 978-5-9793-0082-5
- ↑ 1 2 3 4 5 6 "История фестиваля "Алтаргана"". 2026-05-05.
- ↑ «Алтаргана» как праздник единения (ород хэлэн). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 5 май 2026.
- ↑ Положение о XVI Международном бурятском фестивале «Алтаргана-2026» в Республике Бурятия (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 5 май 2026.
- ↑ Вести.Ru: Международный фестиваль "Алтаргана-2018" проведут в Иркутске с 5 по 8 июля. Дата обращения: 5 май 2026. Архивировано 12 февраль 2018 года.