Жамцарано Цыбен Жамцаранович

Жамсаранай Сэбээн
ород хэлэн Цыбен Жамцаранович Жамцарано
Түрэһэн һара үдэр	1881 оной[…]
Түрэһэн газар	Судунтуй[d], Агинский район[d]
Наһа бараһан һара үдэр	1942 оной майн 14(1942-05-14) или 1942 оной апрелиин 14(1942-04-14)
Наһа бараһан газар	Орёл[d], Зүблэлтэ холбоото улас
Гүрэн	Зүблэлтэ холбоото улас
Ажал ябуулгын янза	зүүн зүг шэнжэлэгшэ

Жамсаранай Сэбээн (ород хэлэн Цыбе́н Жамцара́нович Жамцарано́; 1881 оной, Судунтуй^[d] түрэһэн — 1942 оной майн 14(1942-05-14) или 1942 оной апрелиин 14(1942-04-14), Орёл^[d], Зүблэлтэ холбоото улас наһа бараһан) — буряад, монгол, зүблэлтын эрдэмтэн, ниитэ-политическэ ажал ябуулагша, үндэһэн гүрэн түрые байгуулагшадай нэгэн монгол, буряад болоно. Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор.

Намтар

Цыбен Жамцарано-орос гүрэнэй зүүн зүгые шэнжэлэгшэ эрдэмтэн, буряад сэхээтэнэй элитэ түлөөлэгшэдэй нэгэн, монгол арадуудай аман зохёол, этнографи, түүхэ, соёл болон хэлэ бэшэг бэлигтэй шэнжэлэгшэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, СССР-эй эрдэмэй Академиин гэшүүн-корреспондент, дэлхэй дүүрэн нэрэтэй Буряад арадай агууехэ олон талын эрдэмтэн, гэгээрүүлэгшэ, Агын дайдын гайхамшаг хүбүүн. Буряад арадай олон талын эрдэмтэй, элитэ хүбүүн 1881 ондо Агын тойрогой (мүнөөнэй Агын буряадай автономито тойрог) дэбисхэр дээрэхи Һүдэнтэ гэжэ һууринда Хойто-Агын угай хүтэлбэрин зайһанай (староста) бүлэдэ түрэһэн юм. Аба эжынь Ц.Жамцарано аймаг соогоо түрүү хүнүүд байгаа. Тэдэ монгол, ород грамотатай байгаа. Цыбен Жамцарано Шэтын хотын гурбан класстай училищи дүүргээд, эхин шатын һуралсал гараһан юм. Удаань Петр Бадмаевай байгуулһан гимназида Санкт-Петербургда һуража байгаа. Зүгөөр, эндэ һураһан элдэб яһатанай оюутадые Үнэн алдарта шажан руу орохо гэһэн баалаха һэдэлгэһээ болоһон зүрилдөөнһөө арсажа, гимнази орхихо баатай болоо һэн.

1898—1901 онуудта Эрхүүгэй багшын гимназида һурахаяа ороо һэн. Эндэ, Эрхүүдэ, Жамцарано буряадуудай аман зохёолой материал суглуулха түрүүшын һэдэлгэнүүдые хэнэ.

Арад зоной бүхы юумэндэ, урданай сагта, үльгэр домогто, бөө мүргэлдэ минии үхибүүн дуран намайе бүри хүсэтэйгөөр, бүри ехээр һонирхуулжал байгаа. Одоошье тэсэжэ ядаад, Эрхүүгэй багшанарай семинариин нэгэдэхи классһаа гэхэ гү, али 1898 онһоо аллерскэ, кудинскэ буряадаар туршалгын аяншалгануудаа эхилээд, туули, бөө мүргэлдэ хабаатай хамаг юумэ бэшэжэ, суглуулжа эхилээб»....

 — гэжэ хожомынь өөрөө бэшэһэн байдаг.

Тус семинари дүүргэһэнэй удаа, Ага нютаг руугаа бусаа.

1901—1902 — онуудта Агын приходско училищиин багша болоо һэн.

1903 — Санкт-Петербургын ехэ һургуулида һурахаяа ороо. Тэрэ сүлөөтэ шагнагша байхадаа, юридическэ, зүүн зүгэй болон байгаалиин факультедүүдэй лекци, хэшээлнүүдтэ ябадаг байгаа; зунай амаралта буряадуудай арадай аман зохеолой бүтээлнүүдые суглуулжа, шэнжэлэлгэдэ зорюулдаг һэн. Арадай аман зохёол суглуулха зорилготойгоор угсаата Буряадайнгаа аймагуудаар ябажа ерээ. Ехэ һургуулияа дүүргэхэдээ, тэндээ үлэжэ, университедтэ зүүн зүгые шэнжэлэлгын факультедтэ монгол хэлэнэй лекторэй тушаалда томилогдоо һэн. 1907—1908 — Санкт- Петербургын ехэ һургуулиин монгол хэлэнэй лектор. Ц.Жамцарано тэмдэглэлнүүдтээ иимэ оньһон үгэ бии, тэрээн соонь хүн гээшэ угайнгаа таһаршагүй хуби, хүнэй ажабайдалда угайнгаа удха шанар тухай хэлэгдэнэ. Юрэнхыдөө, тэрээндэ ёһо журамай, тэрэнэй ажабайдалда таһаршагүй ёһо журамай ба гоё һайханай шэнжэтэй бага бэшэ оньһон үгэнүүд бии.

1905 онһоо ниитын-улас түрын ажал ябуулга эхилнэ. Хитад, Монгол орон руу эрдэмэй удаан болзорой командировкодо эльгээгдэһэн байгаа. 1913 ондо Богдо хаанай Монголдо «Новое зерцало» гэһэн түрүүшын хугасаата хэблэл гаргаха үүсхэл гаргана. 1917 он болотор Монгол ороноор ехэ аяншалдаг, VIII Богдо гэгээнэй зонхилогшын ордон соо Орос гүрэнэй консульствын зүбшэлэгшын, монголой правительствын һуралсалай асуудалнуудаар зүбшэлэгшын тушаалда хүдэлдэг. Ажал ябуулгынгаа энэ хугасаа соо Орос Монгол хоёрой хоорондохи хани барисаа тогтоолгодо ехэ хубитаяа оруулһан, «Шинэ толь» (Новое зерцало) сэтгүүлэй болон «Ниислэл хүреэний сонин бичиг» (Столичная газета) газетын сэхэ уялгануудһаа гадна, эрхилэгшэ, эрхилэгшэ байһан юм. Тэрэ дархадууд, уряанхай, дербет болон бусад монгол угсаатанай түүхээр эрдэмэй ажалнуудые эндэ бэшэһэн юм. Октябриин социалис хубисхал Үбэр Байгалда угтаа һэн. 1917-1918-Бурнацкомой гэшүүн, Бурнацкомой түрүүлэгшэ, Үбэр Байгалай можын нацкомой комиссар, Эрхүүгэй университедэй багша. Зүблэлтэ засагай тогтоходо, Үбэр Байгалай түрүүшын совет зургаануудай ажаябуулгада хабаададаг. Ц.Жамцарано Буряад ороной ниитэ-политическэ ажалда эдэбхитэйгээр оролсоһон байна. Энэ үедэ тэрэ Бурнацкомой гэшүүн, Бурнацкомой түрүүлэгшэ, Үбэр Байгалай можын нацделнуудаар комиссар, Эрхүүгэй университедэй багша болоно.

1921 оной март Һарада Хяагта хотодо болоһон, тэрэнэй түсэлэй программа абаһан Монголой арадай партиин эмхидхэн байгуулгын съездын делегат байгаа. 1921 ондо — монголой дотоодын хэрэгүүдэй яаманай сайд, 1932 он болотор МНР-эй элдэб гүрэнэй мүнгэн һангай яаманда хүдэлдэг. Гүрэн дотор засаг баригша — Монгол Арадай хубисхалта намай залгамжалагша болонхой. Тиимэһээ тэдэ Ц.Жамцарано түрүүшынгээ программын автор, байгуулагшадайнгаа нэгэн гэжэ тоолодог. Мүн тэрэ Монголой арадай уласай хорооной Эрдэмтэ секретариин тушаал эзэлжэ, МНР-эй элдэб гүрэнэй үри шэридэ хүдэлһэн юм. 1932 ондо «ангиин тэмсэлэй хурсадаһан» үедэ МНР-һээ эльгээгдэһэн байна.

Монголой һүүлээр Ленинград хотодо СССР-эй Эрдэмэй академиин зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэлгын Институдта хүдэлнэ. Эдэ жэлнүүдтэ тэрэ өөрыгөө ехэ эрдэмтэн-шэнжэлэгшэ байһанаа харуулаа. Эхэ сурбалжануудай үндэһэн дээрэ хэдэн шэнжэлэлгын зохёолнуудые бэшээ. 1932 онһоо 1937 он болотор Ленинград хотодо СССР-эй эрдэмэй Академи зүүн зүг шэнжэлдэг дээдэ һургуулида хүдэлнэ. Эхэ сурбалжануудай үндэһэн дээрэ хэдэн шэнжэлэлгын зохёолнуудые бэшээ. СССР-эй эрдэмэй Академиин Президиум ц. Жамцаранодо хэлэ бэшэгэй эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ олгоо. Уданшьегүй СССР-эй Эрдэмэй Академиин гэшүүн-корреспондентээр һунгагдаһан юм. Цыбен Жамцарано хуби хүнэй шүтөөнэй үеын хохидол боложо, хардуулжа, 1937 ондо тушаагдаһан байна. 1942 ондо, Сол-Илецкын түрмэдэ (Оренбургын можо) тэрэнэй ажабайдал Гулагай гэнжэнүүдтэ хосороо.

Гайхамшаг эрдэмтэн

Цыбен Жамцарано шэнжэлэгшэ элитэ эрдэмтэн, арадай аман зохёол дабтагдашагүй суглуулагша, буряад-монгол арадай үндэһэн хүдэлөөнэй эгээл томо ажал ябуулагша гээд түүхэдэ ороһон юм. Тэрэнэй эдэбхитэй ажал ябуулга, нэрэ хүндэ тухайнь түүхын дансанууд гэршэлнэ. Эрдэмэй экспедицинүүдэй үедэ Цыбен Жамцарано аман зохёолой болон бэшэмэл шухаг хүшөөнүүд, архивай болон хээрын материалнууд суглуулагданхай.

Архивые шэнжэлхэдээ, Ц.Жамцарано олон янзын материалнуудаар гайхалтай, түүгшын гайхалтай эрмэлзэл, монгол туургата арадуудай оюун сэдьхэлэй соёлдо мэргэжэлэй талаар гүнзэгы һонирхол, тэрэнэй үндэр хүдэлхэ шадабари тэдээн соо харагдана.

Аман зохёолдо онсо һуури

Цыбен Жамцарано буряад үльгэрнүүдтэ онсо һуури үгэдэг байгаа. Буряад зон эртэ урда сагһаа аман поэзиин баян угтай байһан. Үльгэрнүүд-эпическэ арадай ехэ поэмэнүүд (5-һаа 12-13 мянган хүрэтэр шүлэглэмэл мүрнүүд). «Абай Гэсэр», «Ерэнсэй», «Аламжа Мэргэн», «Айдурай Мэргэн» гэхэ мэтэ үльгэрнүүдые тон ехээр дэлгэрүүлжэ, мэдээжэ болгожо, өөрынхеэрээ шэнэлжэ болохогүй байгаа. Хэр угһаа хойшо буряад үльгэрнүүд дотоодо удхаараа хубилангүй, аман үгөөр дамжуулагдадаг байһан. Буряад туули эзэрхэг уг изагуурай үзэл сурталай аша туһада хазагайраагүй, харин арад зоной аман үгөөр анха түрүүн дамжуулжа ажаһууһаниинь, урданай буряадуудай хараа бодол, ойлгосо яһала сэбэр байлгахадань туһалһан юм. Ородой элитэ зүүн зүг шэнжэлэгшэ А.Рудневэй хэлэһээр Ц. Жамцарано «1903 онһоо эхилжэ, монголой эпическэ үльгэрнүүдые суглуулһанай түлөө» ба «тэрэ» элдэб монгол арадуудта оло дахин ошоходоо, иимэ гайхалтай олон текст суглуулжа шадаһан, ямарыень суглуулаагүйб, ондоо ямаршье арадһаа ондоо суглуулагша бэшэ ха". Хамта дээрээ Ц.Жамцарано 70-аад эпическэ поэмэнүүд бүридхэгдөө.

Буряад зоной ажабайдалда үльгэрнүүдэй удха шанар тухай Ц.Жамцарано ургажа ябаһан үетэниие хүмүүжүүлгэдэ бага бэшэ үүргэ дүүргэдэг байгаа гэжэ тэмдэглээ һэн. Рапсодуудай, юрын үльгэршэдэй һонирхол татама, дура буляама хөөрөөнүүдые шагнахадаа, шагнагшад геройнуудай абари зангай эрхим шэнжэнүүдые шэнгээжэ, баатарлиг ябадалайнь, гүйсэдхэлнүүдэйнь омогорхол мэдэрэлдэ абтажа, тэдээн шэнги байха гэжэ оролдодог һэн. Үльгэрнүүд үе залгамжалха, аха захаһаа багада хүрэтэр ёһо журамай эрхим дүримые дамжуулха, хүнэй хамтын байрын хүн түрэлтэнэй, угсаатанай заршамуудые сахин хамгаалха, арьбадхаха хүсэтэй арга байгаа. Харамтайнь гэхэдэ, һүүлэй үедэ аман зохёолой зарим жанрнуудай бага багаар хосоролго тэмдэглэгдэнэ, тэдэнэрэй эдэбхитэй олоной дүршэлһөө, илангаяа үльгэрнүүдһээ үгы бололго гэһэн удхатай.

Аша габьяань сэгнэшэгүй

90-ээд онуудай эхинһээ хойшо үнгэрһэн зуун жэлэй олон талата ажал ябуулгыень шудалха шэнэ шата эхилнэ. Цыбен Жамцараногой толилогдоогүй гар бэшэмэл уг залгамжын ехэнхи хубинь удхаараа олон янза байдаг: статьянууд, тэмдэглэлнүүд, буряад эрхын хүшөөнүүдэй оршуулганууд, ажалай дэбтэрнүүд, бөө мүргэлэй, Чингис хаанай шүтөөнэй, зурхайн, түбэд эмнэлгын зүйлнүүд-Санкт — Петербург, Улаан-Үдэ, Улаан-Баатар хотонуудай архивууд соо хадагалагдадаг.

Цыбен Жамцараногой аша габьяа Ородой Географическа Бүлгэм гэгдэжэ, тэрэнэй шиидхэбэреэр 1905 ондо мүнгэн медальда хүртэһэн, харин 1935 ондо буряад, монголшуудай аман зохёолоор дэлхэй дүүрэн мэдээжэ болоһон элитэ ехэ ажалнуудайнгаа түлөө СССР-эй эрдэмэй Академиин уран зохёол шэнжэлгын эрдэмэй докторой нэрэ зэргэдэ хүртэһэн, элитэ амжалтануудай түлөө СССР-эй эрдэмэй Академиин һурбалжалагша гэшүүнээр һунгагдаһан юм. Мүнөө үеын оршон байдалда залуу үетэндэ үндэһэн уг баялиг, арадай ёһо заншал, ёһо заншал, соёл, баялиг шэнжэлхэ шухала. Уг залгамжалал Ц.Жамцарано хадаа шэнжэлэгшэдэй мэдээсэлэй баян бааза, залуу үетэндэ эхэ орондоо дурлалга, омогорхол болон хүндэлэлгын жэшээ болоно.

Бүлэ

• Һамганиинь (с 1913) — Варвара Владимировна (Долгор Вандановна) Вампилова]] (1888?- 1914 оной ноябриин 29-дэ (декабриин 12-то), дээдэ гарай мэргэжэлтэй болоһон түрүүшын буряад эхэнэрнүүдэй нэгэн, Агада түрүүшын фельдшерэй пункт (Агын буряадай автономито тойрог) байгуулагша, Урга хотодо халуун үбшэнэй һүжэрэлгэтэй тэмсэхэдээ, 26 наһатайдаа наһа бараа.

Дурасхаал

• Цыбен Жамцараногой аша габьяа мэдэрэлгэдэ эрдэмэй-практическа хуралдаанууд үнгэргэгдэнэ, 2019 ондо улаан-үдэ хотодо дурасхаалай самбар нээгдээ, тэрэнэй нэрээр Улаан-Үдэ хотын гудамжанууд ба Агын тосхон, Һүдэнтын юрэнхы болбосоролой дунда һургуули (түрэл һууринайнь һургуули) болон Үбэр Байгалай хизаарай номой сан Цыбен Жамцараногой нэрэ зүүнэ.
• Улаан-Үдэдэ болбосоролой бодолгын Дээдэ һургуулиин байшанай ханада Жамцаранодо зорюулагдаһан дурасхаалай самбар нээгдээ.
• Тэрэнэй тоонто Үбэр Байгалай хизаарай Агын тойрогой Һүдэнтэ һууринда тэрэнэй нэрээр нютагай һургуули нэрлэгдэнхэй.

Жамцарано тухай дансанууд ба цитатанууд

Тусхай мэдээсэл Н. И. Ежов И. В. Сталинда монгол шэнжэлэгшэ профессор Ц. Ж. Жамсарано барижа тушаалга тухай 28.03.1937

Шифровко № 56472. Шухала нюусаар

ЦК ВКП(б)-гэй СЕКРЕТАРЬТА нүхэр СТАЛИН-да

Ленинградай областиин НКВД-ГЭЙ управлени Ленинградта эрдэмэй Академиин зүүн зүг шэнжэлдэг Институдта мүнөө хүдэлжэ байһан монгол шэнжэлэгшэ профессор ЖАМСАРАНО Цывен Жамсарановичые ба тэрэнэй дүтын шабиие, эрдэмэй Академиин аспирант МЕРГЕН Гомбожан — монголой ехэ тайжын хүбүүн хаалтада абаха зүбшөөл һураа.

ЖАМСАРАНО-до иимэ зүйлнүүд бии: 1932 онһоо Ленинград хотодо ажаһуухадаа, ЖАМСАРАНО монгол һурагшадые тойроод, гуримтайгаар бүлэглэн, японофильско, совет засагта эсэргүү һүлдөөр болбосоруулна.

Ленинградта тушаагдаһан буряад-монгол оюутадай — ЖАМСАРАНО бүлэгэй хойшолонгой баримтануудаар Буряад — Монголдо Зүблэлтэ засагые унагааха, бүгэдэ монгол арадуудые нэгэ бэеэ дааһан гүрэн болгохо японофилиин уряа доро Монголой Арадай Республикада совет нүлөөе усадхаха зорилго табиһан Буряад-монголой хубисхалда эсэргүү түбэй хүтэлбэрилэгшэ гэжэ элирүүлэгдээ.

ЖАМСАРАНО һурагшадай дунда Ленинград хотын монгол хүн таталгануудые үнгэргэжэ, буряад, Монгол руу ламын шажанай болон феодальна нюдаргын зүйлнүүдэй дунда хубисхалда эсэргүү буһалгаата үүрнүүдые эмхидхэхэ даабаринуудтайгаар агентнүүдээ эльгээнэ.

ЖАМСАРАНАЙ хэжэ байһан ажалда эдэбхитэй туһалагшань эрдэмэй Академиин аспирант-МЕРГЕН Гомбожан болоно.

Эрхүү хотодо усадхагдаһан хубисхалда эсэргүү буһалгаата панмонголой түбэй хэрэгээр мүрдэлгын материалнуудаар ЖАМСАРАНО Буряад-Монголдо энэ эмхиин үзэл сурталшан, сэхэ хүтэлбэрилэгшэ боложо үүргэ гэршэлэгдэнэ.

Монголой Арадай республикын эрхэтэд проф. ЖАМСАРАНО, МЕРГЕН Гомбожан гэгшэдые барибшалхые зүбшѳѳхыень гуйнаб.

СССР эй дотоодын хэрэгүүдэй арадай комиссар

Генеральный комиссар гос. безопасности ЕЖОВ

АП РФ. Ф. 3. Оп. 58. Д. 204. Л. 91—92. Эхэ бэшэг. Машинкаар бэшэлгэ.

Түрүүшын хуудаһанда резолюци бии: «Тушааһанай түлөө. Ст.»

— ЛУБЯНКА: Сталин и Главное управление госбезопасности НКВД. Архив Сталина. Документы высших органов партийной и государственной власти. 1937-1938. —М.: МФД, 2004

Гол хүдэлмэринүүд

• Айдурай Мэргэн/ Подготовил текст, перевод, — Улан-Удэ: Бурят, кн. изд-во, 1979. — 128 с.
• Аламжи Мэргэн молодой и его сестрица Агуй Гохон: Бурятский героический эпос / Сказитель Е. Шаблыков. — Новосибирск. 1991. — 310 с — Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока.
• Буряты и освободительное движение // Сибирские вопросы. — 1907. — № 7. — С.3-10.
• Материалы к изучению устной литературы монгольских племен (Образцы народной литературы бурят — Эхирид и Булгад) // Восточное отделение Император. Рус. Археолог, о-ва. — СПб., 1907. — Т.17. — С. 109—128.
• Монгольские летописи XVII века. — M.;Л, 1936. — 121 с.
• Народническое движение бурят и его критик // Сибирские вопросы. — СПБ, 1907. — № 21. — С. 19-21; № 22. — С.20; № 24.
• О бурятской интеллигенции // Байкал. — 1990. — № 1. — С. 80-82.
• О правосознании бурят // Сибирские вопросы. — 1905. — № 2. — С. 167—184.
• О том как развивалось самосознание и правосознание сибирских инородцев — бурят // Право. — 1905. — № 48-49.
• Образцы народной словесности монгольских племен. Тексты. T.I. Произведения народной словесности. Вып.1. Эпические произведения Эхрит-булгатов. Аламжи-Мэргэн (Былина). — СПб., 1913. — 158 с.
• Образцы народной словесности монгольских племен. Тексты. Т.I. Произведения народной словесности. Вып. II. Эпические произведения Эхрит-булгатов. Айдурай Мэргэн и Иренсей (Былины). — Пг., 1914. — С. 159—502.
• Образцы народной словесности монгольских племен. Тексты. Т.I. Произведения народной словесности. Вып. II. Эпические произведения Эхрит-булгатов. Ха-Ошир Хубун, в двух редакциях (Былина). — Пг., 1918. — С. III—XXXIV; 503—648.
• Образцы народной словесности монгольских длемен. Тексты. Т.II. Произведения народной сло¬весности бурят. Вып.1. Эпические произведения эхрит-булгатов. Гэсэр-Богдо: Эпопея. — Л., 1930. — 166 с.
• Образцы народной словесности монгольских племен. Тексты. Т.II. Произведения народной словесности. Вып.2. Эпические произведения эхрит-булгатов. Ошир-богдо хубун и Хурин-Алтай хубун. — Л., 1931. — 164 с.
• Пайзы у монголов в настоящее время // Зап. Вост. отд-ние Императорского Русского Археологологического общества. Т.22. — СПб., 1914. — С. 155—159.
• Улигер «Хэедээр Мэргэн» / Перевод М. Н. Намжиловой // Улигеры хори-бурят. — Улан-Удэ: Бурят, кн. изд-во, 1988. — С. 22-80.
• Улигеры ононских хамниган. Новосибирск, 1982. — 274 с.
• Этнографические заметки о чахарах //Бурятский комплекс. НИИ СО АН СССР. — Вып.3. — Улан-Удэ, 1960. — Вып.3. — С. 226—295.

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Бутуханов Д. Б. 50 просветителей Бурятии//Жамцарано Цыбен (1881—1942). — Улан-Удэ, 1998. — С. 11.
• Ванникова Ц. П. Материалы полевых дневников Ц. Жамцарано как источники по изучению буддизма у агинских бурят. — Агинское; Улан-Удэ; Чита: Мир буддийской культуры: Материалы междунар. симп. 10-14 сент. 2001 г, 2001. — С. 127—141..
• Гармаев Ж. А. Изучение истории и культуры Монголии и Тибета бурятскими учеными-путешественниками :Кон. XIX-нач. XX вв. Автореферат. — Улан-Удэ, 2005.
• Кульганек И. В. Жамцарановский песенник из рукописного фонда Санкт-Петербургского филиала Института востоковедения РАН.Междунар. конгресс монголоведов: (Улан-Батор август 1992 г.. — М, 1992. — Т. Вып.2. — С. 68—75.
• Я. В. Васильков и М. Ю. Сорокина Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период. 1917—1991.. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003.
• Найдаков В. Ц. Изучение и издание фольклорного наследия Ц. Жамцарано // Монголика: Междунар. ежегодник монголовед, исслед.. — Улан-Батор, 1991—1992.. — Т. Вып.2 (23), 3 (24). — С. 269—275.
• Решетов A. M. Наука и политика в судьбе Ц. Ж. Жамцарано. — СПБ.: ORIENT: Альманах., 1998. — Т. Вып. 2-3: Исследователи Центральной Азии в судьбах России. — С. 5—55.
• Решетов A. M. О переписке Ц. Ж. Жамцарано с С. Ф. Ольденбургом и Б. Я. Владимирцовым. — СПБ: ORIENT: Альм., 1998. — Т. Вып. 2-3: Исследователи Центральной Азии в судьбах России.. — С. 56—92..
• Тумунов Ж. Т. Распространение светского образования в Аге в 1842—1917 годы: Б. Ц. Жамцарано — основоположник бурятской общественно-политической мысли.. — Чита, 2001. — С. 61—73.
• Улымжиев Д. Б., Цэцэгма Ж. Цыбен Жамцарано: научная просветительская и общественно-политическая деятельность в Монголии (1911—1934 гг.).. — Улан-Удэ: Изд-во БГУ, 1999. — С. 168.
• Цыбен Жамцарано: жизнь и деятельность: Докл. и тез. науч. конф., посвящ. 110-летию выдающегося ученого, общественного и научного деятеля бурят-монгольского и халха-монгольского народов Цыбена Жамцарановича Жамцарано. — Улан-Удэ: АН СССР. Сиб. отд-ние. Бурят, науч. центр. Бурят, ин-т обществ. наук., 1991. — С. 192.
• Цибиков Б.Д. Детская любовь ко всему народному: [О первом бурятском докторе филолог, наук, член-корреспонденте АН СССР Ц. Жамцарано. — Бурятия, 1993.
• Цибиков Б. Д. Цыбен Жамцарано: (К 80-летию со дня рождения) // Цибиков Б. Д. Бурятские ученые национал-демократы.. — Улан-Удэ, 2003. — С. 172—198..
• Цибиков Б. Д. Цыбен Жамцарано. — НЦ СО РАН, 1997. — С. 40.
• Цэцэгмаа Ж. Ц. Жамцарано — основатель образовательных учреждений в Монголии // Мир Центральной Азии. Материалы междунар. науч. конф.. — Улан-Удэ, 2002. — Т. Т.II. история. Социология.. — С. 159—163.

Ссылкэнүүд

• Воспоминания о Цыбене Жамцарано - Новости Монголии, Бурятии, Калмыкии, Тывы (неопр.). asiarussia.ru.
• Статья // на сайте «Биографика СПбГУ.