Есүүхэй Баатар

Есүүхэй
монгол хэлэн Есүхэй баатар?, ᠶᠢᠰᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ?
Хамаг-монголшуудай ударидагша
— 1171
Түрэһэн үдэр	1134 оной Хамаг монголой гүрэн[d]
Наһа бараһан үдэр	1171 оной Хамаг монголой гүрэн[d]
Хүдөөлһэн газар	эли бэшэ
Уг изагуур	Боржогон
Түрэхэдэ үгтэһэн нэрэ	Есүүхэй
Эсэгэ	Бартан-баатар
Наһанайнь нүхэр	Өөлэн ба Сочихэл
Үхибүүд	Өөлэн эхын : Тэмүүжэн, Зүүчи-Хасар, Хачиун, Тэмүүгэ, Тэмулун Сочихэл эхын: Бэхтэр, Бильгутай
Шажан мүргэлдэ хамаадал	тэнгэриин шүтөөн
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Есүүхэй баатар (ород хэлэн Есугей-баатур; монгол хэлэн Есүхэй баатар^?, ᠶᠢᠰᠦᠭᠡᠢ
ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ^?, Багатур, баатар (багатур); 1134 оной, Хамаг монголой гүрэн^[d] түрэһэн — 1171 оной, Хамаг монголой гүрэн^[d] наһа бараһан) — «баатар», «шэн зоригтой сэрэгшэ», «баатар»; 1134—1171 онууд багаар) — Тэмүүжэн-Чингис Хаанай эсэгэ. Монгол угсаатанай ехэнхи хубиин ударидагша. «Монголой Нюуса тобшо» соо Есүүхэйе «баатар» «хаан» хоёр гэдэг. Хяад-Боргожонй угайхидай үндэһэ табигша.

Уг гарбал

Есүүхэй баатар Бартаан баатарай гурбадахи хүбүүн, хабуул хаанай, бүгэдэ монголшуудай түрүүшын хаанай аша хүбүүн байгаа. Хабуул хаан Хияад отогой эхи табиһан долоон хүбүүтэй байгаа.

Иимэ олон сэхэ уг залгамжалагшадтайшье Һаа, Хабуул хаан гурбадугаар Аха Амбагайе зонхилхо тухай захяа һэн. Хабуул хаан Амбагай хоёрой түрэл гаралынь Хамтын Элинсэг Хайдаһаа эхитэй. Хайду гурбан хүбүүтэй байгаа: Байшингор-Догшин, Чарахай-Линху Ба Чаоджин-Ортегай. Хабуул хаан Байшингор Догшинай аша, Амбагай Чарахай Линхын аша байгаа. Амбагай Хаан Ба Чарахай Линхын бусад үри һадаһад тайжа отог байгуулаа.

Удаадахи Хаан Хутула хаан Есүүхэйн абга, Хабуул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн байгаа. Есүүхэйһээ гадна Бартаан баатар үшөө гурбан хүбүүтэй, Аханарынь-Мангету-Киян, Некун — тайжа, багань-Даритай-одхон.

Намтар

Татаарнуудтай (түб азиин отогууд) Дайнай урда есүүхэй агнууриин үедэ олхонут угай Мэргэд Эке-Чиледу болон тэрэнэй бэри Өөлэнтэй уулзаа. Басаганай хоморой гоё һайханиие гайхаад, Некун тайжа Даритай отчигин хоёроо дахуулаад, залуу эхэнэрые буляажа абаба.

Делюн-Болдок хүнды, Есүүхэйн ууган Хүбүүн-Тэмүүжэнэй түрэһэн тухайлагдаһан газар.

Тэжүүһэнһээ гадна Өөлэн Есүүхэйдэ үшөө гурбан хүбүүдые түрэбэ: Хасар — 1164 ондо, Хачуун — 1166 ондо, Тэмүүгэ — 1169 ондо болон Тэмүлүүн басаганиинь — 1170 ондо. Хоёрдохи һамганиинь Сочигэл Есүүхэйдэ Бектер, Бельгутей гэжэ хоёр хүбүүдые түрэбэ.

Нэгэтэ Амбагай хаан өөрынгөө нэгэ һаналаар хадамда үгэһэн басагаяа үдэшэхэеэ татаарнуудта өөрөө ошобо, үгы гэбэл, татаар басагадай нэгые һамган болгожо шэлэхын тула. Тэрэ татаарнуудта харата муухайгаар баригдажа, жүрхинэй «Алтан хаанда» Улда дамжуулагдажа, саазалуулагдаа һэн.

Есүүхэй Амбагай абгынгаа шуһанай түлөө татаарнуудтай дайлалдаба. Амбагай Хаанай хүбүүн Хадан тайжа татаарнуудта арбан гурбан урагшагүй аяншалга үнгэргөө, Есүүхэй энэ дайнда бүри амжалтатай байгаа. 1162 ондо Татаар хоёр сэрэгшэд, Темужин-Уге ба Хори-Буха хүреэлэндэ ороо һэн. Тэрэл үедэ өөлэн тэрээндэ ууган хүбүүн түрэбэ, тэрэниие түрэхэдэнь алуулһан изагуурта татаар Темуүжинай нэрэ нэрлэбэ.

Есүүхэй баатар хэрээдүүдэй Хаанай (Ван-хан) Тоорил гэжэ аха дүү байһан, тэрэнь хожомоо хүбүүнэйнь, Темуджинай ажабайдалда ехэ үүргэ дүүргэһэн юм. Тоорил хаан шэрээдэ һуухадаа, эсэгынгээ нэрэ солые уг залгамжалхадань һаад ушаруулһан хэдэн түрэл гаралаа саазалаа һэн. Амиды үлэһэн зоной дунда гурхан нэрэ солотой Тоорил абга байба. Тэрэ Тоорилые унагаажа шадаа, гэбэшье 1171 ондо Есүүхэй сэрэгтэй Туул голдо ерээд, гурханиие гобиин саана, тангад руу үлдэжэ, Хан түрыень Торилоо бусаагаа.

Есүүхэй залуу наһандаа мордоо һэн, тэрэнэй ехэ хүбүүн Темүүжинай юһэтэй байхада. Есүүхэй Өөлэнэйшье гараһан олхонууд отогой бэриие буулгахаяа ошобо. Харгыдаа тэрэ унгирадай Дай-Сэцэнтэй уулзашаба. Дай-Сэцэн хубуунтэеэ хонохыень урижа, Тэрэ зуурандаа Бортоёо басагыень харалсаба. Бортодо Есүүхэй һайшаагдажа, үглөөгүүрынь Борте Темуджиные хүхэжэ, хүрьгэдөө айлшалуулхаяа орхёод, һөөргөө гэртээ хариба. Харгыдаа, Цекцерэй талада, привал дээрэ татаарнууд уулзашаба. Талын эртэ урдын заншалаар Есүүхэйе хоол барихыень уриһан аад, татаарнууд танижа, нюусаар хорлоо гээшэ аабза. Тэдээнһээ мордоходоо тэрэ муу шэнги боложо, гэртээ хүрөөд, Дай-Сэцэн руу нэгэ нүхэрөө, Мүнлигөө Темуджиниие асархыень эльгээбэ, гэбэшье бусажа ерэхэ үедэнь Есүүхэй наһа бараа.

1266 ондо Ехэ Хаан Хубилай, Есүүхэйн гуша, наһа бараһан хойнонь «ле цзу шэнь юань хуанди» — «Алдар суута элинсэг, бурханай эзэн хаан» гэһэн нэрэ зэргэ олгобо.

Дүрэ урлалда

Ном зохёол

• «Жестокий век» — И. К. Калашниковай түүхэтэ роман (1978);
• «По велению Чингисхана» — Н. А. Лугиновай роман (1998);
• «Волк равнин» — Англиин уран зохёолшон Конна Иггульденай роман (2007);
• Трилоги «Чингисхан» («Этногенез» түсэл);
• «Тэмуджин» — Орос гүрэнэй уран зохёолшон А. С. Гатаповай роман.

Есүүхэй-баатар

Уран һайханай фильмнүүд

• «Чингисхан» Великобритани, ФРГ, Итали, США, 1965);
• «Чингисхан» (Хитад, 2004);
• «Монгол» (Орос гүрэн, Германи, Казахстан, 2007);
• «Чингиз-хан. На край земли и моря» (Япони, Монгол, 2007);
• «Тайна Чингис Хаана» (Орос гүрэн, Монгол, США, 2009);
• «Чингисхан» (Хитад, 2018).

Баримта фильмнүүд

• Тайны древности. Варвары. Часть 2. Монголы (США; 2003);
• Genghis Khan — Rider of the Apocalypse (2004);
• «Чингисхан» (BBC, Великобритани, 2005).

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I. — С. 79—199.
• Лубсан Данзан. Алтан Тобчи («Золотое сказание»). — М.: Наука, 1973. — Т. 1, кн. 1.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.