Толуй

Толуй
монгол хэлэн Тулуй?, ᠲᠥᠯᠦᠢ?
Монголой Эзэнтэ гүрэнэй Регент
1227 — 1229
Урид ажаллаһан хүн	Чингисхаан
Халан абагша	Үгэдэй
Түрэһэн үдэр	1186/1190 али 1193 багаар Монгол Улас
Наһа бараһан үдэр	1232 оной Монгол Улас
Уг изагуур	Чингисэйхид
Эсэгэ	Чингисхаан
Эхэ	Бортэ
Наһанайнь нүхэр	Сорхахтани
Үхибүүд	Мункэ Хубилай Хулагу Ариг-буга (Толуйн хүбүүн)Бучек
РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл

Толу́й, Тулуй (ород хэлэн Толу́й) (монгол хэлэн Тулуй^?, ᠲᠥᠯᠦᠢ^?, хитад: 拖雷; 1186/1190 али 1193—1232 онууд багаар) — Монголой Эзэнтэ Уласай гүрэнэй ажаябуулагша, сэрэгэй дарга. Чингис Хаан ба Бүртэ хоёрой дүрбэдэхи, одхон хүбүүн. Засаг буляалдаанай эбээ таһаралгын үедэ регентын үйлэ бэелүүлээ (1227—1229).

Ехэ ноён гэжэ нэршэһэн алдартай (монгол хэлэн Екэ-нойон; Их ноён^?, ᠶᠡᠬᠡ
ᠨᠣᠶᠠᠨ^?). 1251 ондо Мүнхэ хүбүүниинь наһа бараһан хойнонь императорай Ин-у хуан-ди гэжэ нэрэ зэргэ олгуулаа («Шэн зоригтой ба дайшалхы эзэн хаан») ба Жуй-цзун (хитад: 元睿宗) һүмын нэрэ зүүлгээ. 1265 ондо Толуугай дүрбэдэхи хүбүүн Хубилай тэрээндэ нүгшэһэн нүгѳѳ «Цзин — сян хуан-ди» («Ялас гэмэ ба туһалагша Эзэн хаан») гэһэн нэрэ зэргэ олгобо.

Намтар

Хорезмын үйлэ хэрэгүүдтэ хабаадалга

Монголшуудай Хорезмшахуудай гүрэнүүдые эзэлхэ эхин шатада Толуй эсэгэеэ дахажа ябаа. Балха хото 1221 оной эхеэр эзэлэгдэһэнэй удаа тэрээндэ бусад Хорасаниие эзэлхыень даабари үгтэһэн байгаа. Толуй баруун тээшээ, Маручак тээшэ (мүнөөнэй — Афганистанай баруунхойто булан) шэглэбэ, удаань Мургаб ба тэрэнэй зүүн шудхалаагай гарахада, гол зубшаад, хойто зүг руу, Мерва хото тээшэ годирбо.

Толуй ба Сорхахатан. Джами ат-таварих-һаа миниатюра, XIV- дэхи зуун жэлэй гар бэшэг

Хотын амбан энэ үедэ туркменүүдэй ехэ бүлэгтэй үһөөрхэлдөө. Тэдэнэй һууриие гол шадар тагнуул хээд, монголшууд һүниндөө добтолго хэжэ, хэды олоншье һаа, туркменүүдые хүмэрюулжэрхиһэн байгаа. 1221 оной 2 һарын 25-да Монголшууд Мерва хаалгануудай урда бии болобо. Толуй өөрөө табан зуугаад сэрэгтэй ханануудые тойрон ябажа ерэбэ. Зургаан үдэр монголшууд бүхэлэлтэнүүдые шэнжэлжэ, удаан бүһэлэлгэ дааха шадалтай һайн байдалдань олоо. Долоодохи үдэрынь хамтын добтолго эхилһэн байгаа. Хотын зон элдэб үүдэнһээ хоёр гараса хээд, хоёр ушарта тэрэ дороо хаягдаа һэн. Үглөөдэрынь амбан захирагша бэелүүлэгдээгүй үршөөл тухай найдуулгануудта этигэжэ, хото монголшуудта тушаагаа. Ажаһуугшадые нээмэл талмай руу намнажа, 4000 дархашуул болон богоолдо абаашагдаһан зарим тэды үхибүүд амидыгаар һэлмэеэ тушаагаа.

Мервэһээ Толуй баруун урда зүг руу эрьелдээд, Нишапурта дүтэлбэ. 1220 оной ноябрь һарада Тогачарай отрядта эсэргүүсэжэ, өөрыень алаһан хотынхид Толуйн сэрэгүүдтэ эсэргүүсэхэеэ зүрхэлэнгүй, тушааха эрхэ нүхэсэл зүбшэн хэлсэхыень дурадхаба. Тэдэнэй дурадхалнууд буруушаагдажа, 1221 оной апрелиин 7-ой дүрбэнэй гарагта добтолго эхилбэ. Субботодо Нишапур хото (1221) добтолгоор абтаа. Мерва хотол адли Нишапурта ажаһуугшад нээмэл талмайда намнагдаһан байгаа, тиин Тогачарай наһа бараһанай түлѳѳ үһѳѳгѳѳ абаха гэбэл, «энэ газарые хахалхада болохо гэжэ хотые эгээн узууртань хүрэтэр һандаргаха; үһѳѳгѳѳ дүүргэлгын тула миисгэй болон нохойнуудшье амиды үлѳѳгүй» гэжэ захирагдаһан байгаа. Герату хотодо ерээд, Толуй элшэн сайдые хото эльгээбэшье, султан Жалал ад-Динэй амбан Малик саазалба. Уурлаһан Толуй добтолго хэжэ, наймадахи үдэртэнь Малик наһа бараа һэн. Хэрбээ тэдэ дары бэеэ тушаагаа һаа, Толуй гератцуудта ами наһаяа найдуулба. Ажаһуугшад эзэмлэгдэжэ, хэлсээнэй эрилтэ сахигдаа. Джалал ад-Динай сэрэгэй 12000 хүн онсо ушар болоо. Малик-хорасаниие ба монголые Гератые өөрынгөө тойрогһоо харууһалан ударидахыень табяад, Толуй Чингис хаанда бусаба.

Регентствэ

Чингис хаан өөрынгөө залгамжалагшаар гурбадахи Хүбүү-Угэдэйе һунгахые захиһан юм. Монголой заншалай ёһоор, Толуй одхон хүбүүниинь болохо «гуламтын сахюусан» («отчигин») эсэгынгээ хубиин гэр — бодото Монгол уг залгамжалха ёһотой байгаа. «Нюуса тобшын» мэдээнүүдһээ уламжалан, тэрэ хаанай шэрээдэ эрмэлзэгшэ бэшэ байгаа. Персиин түүхэшэд Джувейни ба Рашид ад-Динэй эсэгынь дээдын засагай уг залгамжалагшатай танилсуулха хүсэл, магадгүй, Гуюгай наһа бараһанай һүүлээр Толуидуудай засаглалга зүбтүүлхэ хүсэлтэй байһанһаа тайлбарилагдана.

Толуй армиин түб хэһэгэй захиралтые баталан абажа (нэгэ зуун ниитэ зуун хорин юһэн мянган хүн), ехэ курултай 1229 ондо зарлаха хүрэтэр уласай регент байһаар хүсэлэй ёһоор, Толуй армиин түб хэһэгэй хүтэлбэри (нэгэ зуун ниитэ зуун хорин юһэн мянган хүн) хүлеэн абажа, 1229 ондо ехэ хуралдаа зарлаха хүрэтэр уласай регент байһаар Чингис Хаанай хүсэлэй ёһоор Үгэдэй хаанаар үргэмжэлэгдэбэ. Толуй хэшэгтэнүүдэй корпусые (хаанай гвардейцүүдые) мэдэл доронь дамжуулжа, юһэ дахин үнэн сэхэ ябахыень тангариглаа һэн. Харин саашадаашье Тэрэ Елюем Чуцайн хажуугаар гүрэн түрые хүтэлбэрилгэдэ шухала үүргэ дүүргэдэг байгаа.

Ехэ хааниие һунгажа, сэрэгүүдэй гол хубиие байлдаанууд руу бусаһанай удаа, Цзинь уластай дайн үргэлжэлһэн байна. Дайн байлдаан монголшуудта тон һайнаар хүгжөөгүй, 1230 оной һүүл багта баруун-урда бүлэгые захирагшын Сүбэдэйн Һууриие Толуй эзэлээ һэн. Уданшьегүй Цзинай сэрэгые бута сохижо, 1232 оной эхиндэ жүрхин гүрэнэй дотоодын можодо нэбтэрэн орожо шадаа.

Тодоруулга

Л. Н. Гумилёвай хэлэһээр:

бэрхэ полководец, шадамар захирал, Тулуй инаг нүхэртөө үнэн сэхэ, дэлгэр һайхан сэдьхэлтэй ябаа ...

.

Үхэл ба наһа бараһанай хуби заяан

Толуйгай наһа баралгатай холбоотой ушар гол хоёр эхэ тайлбаринуудта адлишуугаар, харин бүри тодорхойгоор — «Нюуса тобшо» соо бэшээтэй. Үгэдэй хүндөөр үбшэлхэдэ, үбдэһэн хүнэй һүнэһэ һүлдэһөө бусаажа абаха заншалта ёһолол үнгэргэгдөө (жэшээнь, зураглагдаһан Алексей Матвеевич Позднеевэй монголой «Золиг гаргаху» гэһэн ёһолол). Бөөнэр һүнэһэ һүлдэнүүдые («эзэн Китадай газар уһа» гэһэн булагта нэрлэгдэһэн) Һүнэһэнэй орондо алта мүнгэ, адууһа мал гү, али эдихэ юумэ" золиг" болгожо абахыень гуйгаа. Гэбэшье энэ байдалда гансал үбшэнтэнэй түрэл хүн «золиг» болохо гэжэ элирүүлэгдээ. Тэрэ үедэ байһан Толуй «Үгэдэй-хаанай орондо намайе аба, энэ үбшэнһөө эдэгээжэ, үбшэнгыень намда оруула» гэһэн үгэнүүдые хэлээд, бөөнэрэй хэһэн уһа ууба. Уданшьегүй Үгэдэйн бэе махабад бараг боложо, Ахынгаа Уласһаа гараһан Толуй харгыдаа убдэжэ, наһа бараһан юм. «Юань ши»-гаар, тэрэнэй үхэл дахаа болоно, 1232 оной намар.

Толуйгай гэжэ нэрэ үхэһэн хойнонь хорюултай болошоо һэн. Джон Андрей Бойлэй баримталан, «агууехэ ноён» гэһэн нэрэ зэргэ наһа бараһанайнь хойно олгогдоо гэжэ тухайлна, тус бодото нэрэ нэрлэхэгүйн тула. Рашид ад-Динэй хэлэһээр, монгол толи тэмдэглэхын орондо («тулуй», мн. бэшэг. «толи») түүрэг («кузгу») гэжэ нэрэ хэрэглэгдэжэ эхилээ. Толуй эсэгынь, хожомынь хүбүүдэйнь байһан газарта — Бурхан Халдун шадархи «Ехэ хориг» («великий заповедник») соо хүдөөлүүлэгдэһэн байгаа.

Гэр бүлэ, үри һадаһад

Толуй Сорхахтани гэжэ ехэ, эгээл дуратай һамгатай байгаа, тэрэнь хэрээдүүдэй Ван-түмэрэй зээ басаган, Джаха-Гамбын басаган байгаа. Тэрэ хэрээдүүдые бута сохиһоной удаа бүри бага наһандаа ябаһан Толуйда һамга болгон зууршалжа, (1203) Чингис хаанаар үгтэһэн байгаа. Сорхахтани Эзэнтэ гүрэнэй түүхэдэ ехэхэн нүлөө үзүүлһэн Толуугэй — Мүнхэ, Хубилай, Хулагу, Ариг-Буги гээд дүрбэн хүбүүдэй эхэ байгаа. Рашид ад-Дин Чингис хаанай болон Бүртэ хаанай дүрбэн хүбүүдтэй адлишаажа, тэдэниие «гүрэнэй дүрбэн бүхэ найдалнууд» гэжэ нэрлэнэ. Персиин авторай мэдээгээр, Толуй хамта дээрээ арбан хүбүүтэй байгаа (« Юань ши» -гай мэдээгээр — арбан нэгэн):

Толуй ба тэрэнэй бүлэ. Джами ат-таварих-һаа миниатюра. XV-дахи зуун жэлэй гар бэшэг.

1. Менгу (1208—1259) (ЮШ — Мэн-гэ = *Мүнхэ). Эхэнь — Сорхахтани. Хаанай шэрээдэ 1251—1259 онуудта һуугаа.
2. Джурика. Эхэ — Сарук-хатун. эдир наһандаа наһа бараа, үхибүүд үгы.
3. Хутухту (ЮШ — Ху-ду-ду = *Хутугту). Эхэнь — Лингкум-хатун.
4. Хубилай (1215—1294) (ЮШ — Ху-би-ле = *Хубилай). Эхэнь — Сорхахтани. Хитадай монголой эзэмдэлгэ түгэсхөө. Юань уг байгуулаа.
5. (ЮШ — Нэрээрээ мэдэгдээгүй хүбүүн)
6. Хулагу (1217—1265) (ЮШ — Сюй-ле-у = *Хулэгу). Эхэнь — Сорхахтани. Иранда болон ойролсоо газар нютагуудтахи Хулагуидуудай түб засагай газарһаа бодито бэеэ дааһан Уласые ударидаһан, Хулагуудай Уласые байгуулһан.
7. Ариг-Буга (ум. 1266) (ЮШ — А-ли бу-гэ = *Ариг-Бука). Эхэнь — Сорхахтани. Анханай монголой дайдые («үндэһэн гэр») хүтэлдэг байгаа. Дээдэ засагай түлөө Хубилайтай тэмсээ.
8. Буджак, Бучук (ЮШ — Бо-чо = *Бочок).
9. Мука (ЮШ — Mo-гэ = *Могэ)
10. Сатуктай, Суюктай (ЮШ — Суй-д-гэ = *Суйкэтэй)
11. Сабуктай, Субэдэй (ЮШ — Сюэ-бе-тай = *Субэтэй)

Соёлдо

Толуй хадаа Исай Калашниковай «Жестокий век» гэһэн зохёолдо зураглагдаһан дүрэ болоһон (1978).

Ажаглалнууд

Ном зохёол

• Ата-Мелик Джувейни. Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9
• Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
• Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
• Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
• Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой. — Тверь, М.: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6
• Гумилёв Л. Н. Поиски вымышленного царства (Легенда о «государстве пресвитера Иоанна»). — М.: Айрис-пресс, 2002. — 432 с. — ISBN 5-8112-0021-8 Архивная копия от 22 февраль 2012 на Wayback Machine
• Дмитриев С. В. Атызы Йоллыг-тегин. Этюд из области тюрко-монгольской традиционной политической культуры // Mongolica-VI : Сб. ст.. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 48—54.
• Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 557 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-018521-3
• Трепавлов В. В. Государственный строй Монгольской империи XIII в.: Проблема исторической преемственности. — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — 168 с. — ISBN 5-02-017646-X
• Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ, 2005. — 557 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5170279167