Чингисэйхид

Чингисэйхид
Чингисэйхид
Эхи табиһан гэр	Боржогон
Үндэһэ табигша	Чингис хаан
Һүүлшын захирагша	Шахин Гирей (Европодо); (кумульский хан) Максуд Шах (Азида)
Һэлгэлгэ	1783 (Европо); 1930 (Ази)
Угай бага һалаанууд	Джучидууд Шибанидууд Шейбанидууд; Арабшахидууд; Кучумовичууд; ; Тука-Тимуридууд Торе; Гиреи; Аштарханидууд; ; ; Чагатайнууд Туглуктимуридууд; ; Юань уг Хойто Юань Тушэту-хаанууд Сайн-Нойон-хаанууд; ; Дзасагту-хаанууд Алтан-хаанууд; ; Сэцэн-хаанууд; ; ; Хулагуид;
Титулы
	Хаан; Каган; Ильхан; Хитадай Эзэн хаан; (Улуг Улус) Агууехэ Орон Агууехэ падишах; Агууехэ Ордоной Агууехэ падишах; Крымэй хаан шэрээгэй Агууехэ падишах; Бүхы ногайнуудай Агууехэ падишах; Хадын черкесүүдэй Агууехэ падишах; Агууехэ падишах (Христиануудай) татов тавгачуудтай; Кыпчагай талын агууехэ падишах; Хамаг татаарнуудай агууехэ падишах.; Мавераннахра Хаан; Бухарын ханлигай хаан; Дээдэ Хаан Шейбанидов; Крымэй хаан; Касимай хаан; Казаниин хаан; Казах хаан; Узбек хаан; Сибириин хаан; Астраханиин хаан; Буджагай ордоной Султан; Сибириин Хаан Тайжа; Бүхы Ород гүрэнэй агууехэ князь (номинальнаар).;

Чингис Хаанай үри һадаһад, Чингисэйхид, Чингисэй угайхид, (ород хэлэн Чингизиды) — Чингис хаанай сэхэ үри һадаһад. Чингис Хаан ба тэрэнэй түрүүшын Һамган Бүртэ дүрбэн хүбүүтэй байгаа: Зүчи, Чагатай, Үгэдэй, Толуй. Гансал тэдэ ба тэдэнэй үри һадаһад гүрэн доторхи дээдэ засагые уг залгамжалан абаа, мүн гансал тэдэнэй үри һадаһад Чингизидүүдэй угай нэрэ зэргэтэй байгаа.

XIV Зуун Жэлэй Чингис Хаанай монгол дүрэ зураг

Чингис Хаанай үри һадаһадай тоо

Генетикын шэнжэлэлгэнүүдэй ёһоор, мүнѳѳдэр С2а3-F4002 субкладуудые абажа ябаһан хэдэн сая эрэшүүл^[4]. Y-хромосомно гапло бүлэгэй C-M130^[5]^[6], Генетикын шэнжэлэлгэнүүдэй ёһоор, Мүнѳѳдэр С2а3-F4002 субкладуудые абажа ябаһан хэдэн сая эрэшүүл^[7]. Тиигэжэ тэрэнэй Зүчи-ехэ хүбүүниинь 40 хүбүүдээ орхёо. Харин Хитадые (Юань Эзэнтэ Гүрэн) зонхилжо байһан Хубилай ашань 22 хуулита хүбүүдтэй байгаа.

Y-хромосомын баримтануудые шэнжэлдэг генетигүүдэй уласхоорондын бүлэгэй һанамжаар, 2003 ондо анханай Монголой Эзэнтэ гүрэнэй хэмжээндэ ажаһуудаг эрэшүүлэй 8 шахуу хубинь (Дэлхэйн хүн зоной 0,5 хубинь) Y-хромосомануудтай адлирхуу шахуу. Тэрэнэй ёһоор, 2003 ондо Чингис Хаанай 16 сая шахуу үри һадаһад ажаһууһан юм^[8].

Зүчиие хүбүүшэлгэ

Чингис Хаанай ехэ хүбүүн Зүчи түрэһэн хүбүүн бэшэ байгаа гэһэн хубилбари бии. «Монголой Нюуса тобшын» ёһоор, Зүчи үнэн дээрээ Чилгерэй Хүбүүн байгаа, Тэрэ Чингис Хаанай дуратай һамган Бүртэ гэжэ нюуса албатаниие хулуужа баряад, Тэмүүжин (Чингис Хаан) һөөргэнь юуляажа абатарынь, хахад жэл соо баряанда байлгаа. Домогой ёһоор, Чингис Хаанай хүбүүд Зүчитэй түрэл гаралайнь талаар нэгэтэ бэшэ һэжэг түрэһэн аад, Чингис Хаан өөрөө Зүчиие түрэһэн хүбүүн гэжэ нэрлэдэг байгаа. Тиигэбэшье Зүчи Чингис Хаанай уг гарбал тухай һэжэглэлһээ боложо, гурбадахи хүбүүн Үгэдэйе уг залгамжалагшаар томилхо баатай болоо һэн^[9]. Нэгэшье зүчидэй һадаһад Монголой эзэнтэ гүрэнэй каган болоошьегүй. Чингис Хаанай үри һадаһадые тодорхойлходоо, Зучидууд Персиин ильханска династиһаа һамгадые үсөөн бэшэ абадаг байгаа, Тэрэнэй эхи табигша Хулагу гэжэ тоологдодог гэжэ хараада абаха хэрэгтэй. Тиимэһээ олон джучидуудта Чингис Хаанай эхын талаар генүүдшье баһа бии.

Чингизидүүдэй угай зурлаанууд

Чингис Хаанһаа азиин хэдэн династи — Хитадта Юань улас, Алтан Ордондо Джучидууд (Казахстан, Дунда Ази ба оросой Европын хэһэгэй зүүн урда, Украинын Урда ба Хойто Кавказ), Дунда Азида Чагатаидууд, Персидэ Хулагуидууд, Крымдэ Гирейнүүд, Могулистандахи Туглуктимуридууд ба Могулидахи Шейбанидууд ба Аштарханидууд, Казахстанда Тооро, Арабшахидууд Хорезме, Аргуны синде, тукатимуриды Алтан Уласай элдэб можонуудаар.

Чингис хаан, Бүртэ болон тэдэнэй хүбүүд. "Джами ат-таварих"гэһэн могольско хэблэлһээ Миниатюра, 1596 он

Мүнөөдэрэй байдалаар Чингис Хаанай үри һадаһадай хэдэн гол шугам, үшөө тиихэдэ үсөөн тоото хэдэн шугамууд бии.

Монгол Чингизидүүд
Казах Чингизидүүд (Тооре)
Узбег Чингизидүүд (Шейбанидууд)
Татаар Чингизидүүд
Ногайн Чингизидүүд
Сибириин Чингизидүүд (Шибанидууд, Кучумовичууд)
Крымэй Чингизидүүд (Гирейнүүд)

мүн зарим ондоо зурлаанууд.

Джучидуудһаа Чингис, Кучумович, Аничков гэхэ мэтэ түрэлнүүд, мүн бусад зарим изагууртан, тайжын түрэлнүүд уг гарбалаа ябуулдаг. Зучидууд хадаа Ород гүрэндэ алба хэхэеэ гараһан Татаар хаанай хүбүүд, мүн Ахмат хаанай (Ехэ Ордоной хаан) үри һадаһад, Уран зохёолдо Ахмат үхибүүд гэжэ алдаршаһан байгаа. Нусрат-намаһаа мэдээнүүд дээрэ үндэһэлэн, зарим шэнжэлэгшэд Джучида Каринай аюр тайжануудай (Деветьяровууд, Касимовууд, Яушевууд г. м.) уг гарбал бодхооно^[10]. Нэгэ һаналаар, Тайбугин обогтон Джучид Тохтамышай үри һадаһадһаа гаралтай^[11].

Монголой Чингисэйхид

Гол үгүүлэл:Боржогон, Мүн үзэхэ Монголой эзэнтэ гүрэнэй захирагшадай тоолбори

Чингис Хаанай Монголой эзэнтэ гүрэнэй унаһанай һүүлдэ Монгол, Хитадта Хубилайн байгуулһан Юань уласай (1271—1368) түлөөлэгшэд зонхилжо байгаа. Хитадые Юань уласһаа монголдо тусгаарлаһанай дараа Хойто Юань улас (1368—1691) захиржа байгаа. 1911 оной үндэһэнэй хубисхал хүрэтэр Цин уласай бүрилдэхүүндэ Хойто Юань хиналтатай нютаг дэбисхэрые оруулһанай дараа Монголдо чингизидүүдэй янза бүриин һалаанууд захиржа байба:

Засагту хаашуул-Чингизид Хересендзегэй Ехэ үри һадаһадай һалаа, Даян хаанай хүбүүн
Тушета хаашуул-Гэрэсэндзегэй үри һадаһадай дунда һалаа
Сецен хаашуул-Гересендзегэй үри һадаһадай одхон һалаа
Алтан хаашуул-Дзасагта хаашуулай одхон һалаа
Сайн Ноён хаашуул-Түшээтэ хаашуулай одхон һалаа

Дээрэ нэрлэгдэһэн һалаануудай үри һадаһад Монголдо боржигон заг, заг боржогон, заг боржигон, боржогон түжетет, боржогон сецен, шецен боржогон, Алтан боржогон, һайн һанаатай лорд боржогон гэхэ мэтэ угай гэр бүлэнүүдые абажа ябагшад гэжэ ехэ мэдээжэ^[12].

Мүнөө щедэ монголдо бүхы дээрээ Һалаануудые хараадаа абан, Боржогон гэжэ угай обогтой 700 гаран мянган хүнүүд тоологдоно (Хиад Боржогон, Боржогон Тайж болон бусад). Энэ хуби хубяар Монгол уласай хүн зоной 21,5 % болоно. Тус тэнсэлдэл генетикын шэнжэлгэнүүдээр баталагдана. М. В. Деренкын ажалай ёһоор, чингизидүүдэй гаплотипуудай кластерай дабтамжанууд монголшуудай 35 хубида бүридхэлдэ абтанхай. Гэхэдээ Чингис Хаанай эрын шугамда таараһан түб гаплотип дүрбэдэхи монгол хүн бүхэндэ шахуу шэнжэлэгдэһэн түүбэринүүдтэ элирүүлэгдээ (24 %)^[13].

Казах Чингисэйхид

Гол үгүүлэл:Торе (уг)

Түүхэ Түб Азиин бүһэ нютагта ганса чингизид хаан боложо шадаха байгаа. Тодорхойлбол, Казахстанай дэбисхэр дээрэ Зүчиин үри һадаһад ба Тэрэнэй үри Һадаһан Урус хаанай (Хэрэй ба Жанибек хаашуулай үри һадаһад) зонхилдог байгаа, тэдэнэй уг тооре гэжэ нэрэтэй (мүнөөшье бии). Бүрин эрхэтэ байдалаа алдажа, Казах ханлигые Оросой Чингизид эзэнтэ гүрэндэ ниилүүлхэдэ сэрэгэй захирагшад, султан байгаа. Мэдээжэ чингизид-казах эрдэмтэн, гэгээрүүлэгшэ ба аяншалагша Чокан Валиханов (1835—1865). Мүнөө үеын Казахстанда Чингизидүүд мүнөөшье бии (жэшээнь — поэт Б.Канапьянов ба скульптор Ш.-А. Валиханов).

«Султандар — Чингизидүүдэй угай һүүлшынхи». Уран зурааша Дмитрий Левочкин, Urban Art Astana 2018 нааданай мурал

Мүнөө үеын Байконур космодромой хажууда отогой түлөөлэгшэдэй нэгэн Болохо Тооре — Баба хүүр бии, тэрэнэй нэрээр Торетам тосхон нэрлэгдэнхэй.

Крымэй Чингисэйхид

Гол үгүүлэл: Гиреи

Уг удамай үндэһэ һуури табигша Крымэй түрүүшын хаан Хажи Гирей байгаа, Удаан тэмсэлэй үрэ дүндэ Крымэй Алтан Ордонһоо бэеэ даанги байдал туйлаһан юм. Гирей-Чингизидүүд (Чингис Хаанай үри һадаһад)^[14], Тукатимуридуудай һалаа. Тэдэ Тохтамыш эсэгын Туй Ходжи огланай дүү Джанак-огланһаа гаралтай. Джанак-огланай ехэ хүбүүн Ичкиле Хасан оглан, Казаниин хаашуулай уг удамай эхи табигша Улу Мухаммедэй эсэгэ.

Уг удамай зарим түлөөлэгшэд Мүн Казаниин, Астраханиин ба Касимай ханлигуудай хаан шэрээ эзэлдэг байгаа.

Мүнѳѳдэр хаан шэрээ залгамжалагша гээд ѳѳрыгѳѳ мэдүүлһэн һэдэгшэдэй нэгэн Лондондо ажаһуудаг Джеззар Памир Гирей Ба Эрмек Девлет Гирей, Орос гүрэндэ ажаһуудаг^[15].

Түрүүшын Чингизидүүдэй угай бэшэг

Өөлэн

Есүүхэй

Сочихэл

Бүртэ

Тэмүүжин
(Чингис хаан)

Хасар

Хачиун

Тэмуге

Бельгутей

Бектер

Зүүчи

Чагадай

Дорегене

Үгэдэй

Сорхахтани

Толуй

Бату

Боракчин-хатун

Берке

Чагадайн уласай захирагшадай тоолбори

Гуюк

Огул-Гаймыш

Хашин

{{{Чагадайнхид}}}

Сартак

Хайду (Угэдэид)

{{{Хайду}}}

Улагчи

Феодора Сартаковна

Глеб Василькович

Мүнхэ

Хубилай

Хулагу

Докуз-хатун

Ариг-Буга

{{{Феодора}}}

Юань угайхид

Хулагуидууд

Мүн харагты

Чингис Хаанай гэр бүлын угай бэшэг
Оросой татаар тайжын отогуудай тобьёг
Татаар хаанай хүбүүд

Ажаглалтанууд

↑ сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / науч. ред. И. Миргалеев. — Симферополь: Симферополь, 2017. — С. 816. — ISBN 978-5-906952-38-7 Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова (ород хэлэн). Дата обращения: 8 январь 2026.
↑ Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени. — Москва: Гуманитарий,, 2003. — С. 166. — ISBN 5-89221-075-8
↑ Земский собор 1575 г (ород хэлэн). Дата обращения: 21 январь 2026.
↑ 800 миллионов современных людей произошли от 11 "отцов-основателей" (ород хэлэн). Дата обращения: 21 январь 2026.
↑ Derenko'. Распределение мужских линий потомков Чингисхана в популяциях Северной Евразии (ород хэлэн). Russian Journal of Genetics (2006). Дата обращения: 8 январь 2026.
↑ Елена Клещенко. Всемирная история в четырёх буквах (ород хэлэн). «Химия и жизнь» (2015). Дата обращения: 8 январь 2026.
↑ "Кто мы и откуда, человечество узнает через пять лет, а некоторые его представители — через полтора месяца • Новости науки". 2026-01-21.
↑ Genghis Khan a Prolific Lover, DNA Data Implies (англ.). Culture (14 февраль 2003). Дата обращения: 21 январь 2026.
↑ Ratchnevsky P. Genghis Khan: his life and legacy / Trans. Haining T. N.. — 1993. — С. 126—127. — ISBN 0631189491
↑ Сабитов Ж. М. Башкирские ханы Бачман и Тура // Сибирский сборник. Выпуск 1. Казань. — 2011. — С. 63—69.
↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное изд-во, 1960. — С. 221. — 274 с.
↑ Үндэсний Статистикийн Хороо (неопр.). Үндэсний Статистикийн Хороо. Дата обращения: 21 январь 2026.
↑ Распространенность мужских линий «чингизидов» в популяциях Северной Евразии // Генетика. — 2007. — В. 3. — Т. 43. — С. 422–426. — ISSN 0016-6758.
↑ Стариков Н. В., Беляев Д. П. Россия. Крым. История. — Издательский дом "Питер", 2014. — С. 248. — 256 с. — ISBN 9785496013635
↑ "Гиреи: где сейчас живут потомки чингисхана - Русь Матушка", 2019-11-07. 2026-01-21.

Ном зохёол

Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М. : Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018521-3.
Рашид ад-Дин. Сборник летописей. — Москва : Ладомир, 2000. — Т. в 3 т.. — Репринтное воспроизведение издания 1946—1960.
Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск, 1960. — Переиздание: М.: ИНМАН, 1996.
Б. Сумъяабаатар(монг.). Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, Vol. 1 / Генеалогия Монголов после Чингис хана. — Улаанбаатар/Монголия, 2002. — 720 с. — ISBN 99929-5-552-X.

Ссылкэнүүд

Семейное_древо_Чингисхана (ород хэлэн).
Чингизиды Казахстана генеалогическая система (ород хэлэн).
Торе – династия Чингизидов Казахского ханства (ород хэлэн).
Научные доказательства принадлежности Чингисхана к казахам привел ученый (ород хэлэн)..

[1] сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / науч. ред. И. Миргалеев. — Симферополь: Симферополь, 2017. — С. 816. — ISBN 978-5-906952-38-7 Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова (ород хэлэн). Дата обращения: 8 январь 2026.

[2] Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени. — Москва: Гуманитарий,, 2003. — С. 166. — ISBN 5-89221-075-8

[3] Земский собор 1575 г (ород хэлэн). Дата обращения: 21 январь 2026.

[4] 800 миллионов современных людей произошли от 11 "отцов-основателей" (ород хэлэн). Дата обращения: 21 январь 2026.

[5] Derenko'. Распределение мужских линий потомков Чингисхана в популяциях Северной Евразии (ород хэлэн). Russian Journal of Genetics (2006). Дата обращения: 8 январь 2026.

[6] Елена Клещенко. Всемирная история в четырёх буквах (ород хэлэн). «Химия и жизнь» (2015). Дата обращения: 8 январь 2026.

[7] "Кто мы и откуда, человечество узнает через пять лет, а некоторые его представители — через полтора месяца • Новости науки". 2026-01-21.

[8] Genghis Khan a Prolific Lover, DNA Data Implies (англ.). Culture (14 февраль 2003). Дата обращения: 21 январь 2026.

[9] Ratchnevsky P. Genghis Khan: his life and legacy / Trans. Haining T. N.. — 1993. — С. 126—127. — ISBN 0631189491

[10] Сабитов Ж. М. Башкирские ханы Бачман и Тура // Сибирский сборник. Выпуск 1. Казань. — 2011. — С. 63—69.

[11] Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное изд-во, 1960. — С. 221. — 274 с.

[12] Үндэсний Статистикийн Хороо (неопр.). Үндэсний Статистикийн Хороо. Дата обращения: 21 январь 2026.

[13] Распространенность мужских линий «чингизидов» в популяциях Северной Евразии // Генетика. — 2007. — В. 3. — Т. 43. — С. 422–426. — ISSN 0016-6758.

[14] Стариков Н. В., Беляев Д. П. Россия. Крым. История. — Издательский дом "Питер", 2014. — С. 248. — 256 с. — ISBN 9785496013635

[15] "Гиреи: где сейчас живут потомки чингисхана - Русь Матушка", 2019-11-07. 2026-01-21.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

Чингис хаан
Үйлэнүүд	Ясын танилсуулга Эзэнтэ гүрэнэй байгуулга Журчжэнүүдтэй дайн Дунда Азиие эзэмдэлгэ Каракорумай байгуулга Баруун Ся эзэмдэлгэ Хүдөөлүүлгэ
Юһэн нүхэрнүүд	Сорган-Шира Мухулай Елюй Чуцай Боорчу Зэлмэ Джэбэ Хара Хиру Борохул Шиги-Хутуху
Хамта дайлалдагшад	Боорчу Борохул Мухали Чилаун («дүрбэн баатарнууд») Джэбэ Зэлмэ Сүбэдэй Хубилай («дүрбэн нохойнууд») Елюй Чуцай Сорган-Шира Шиги-Хутуху
Бүлэ	боржогонууд олхоонууд Есүүхэй Өөлэн (түрэлхид) Джочи-Хасар Хачиун Тэмуге (аха дүүнэр) Бэхтэр Бэлгэтэ (нэгэ шуһата аха дүү) Тэмулун (дүү басаган) Жамууха (анда нүхэд) Бортэ Хулан Есугэн Есуй (һамгад) Джучи Цагаадай Угэдэй Толуй Кюльхан Харачар Чахур Хархад (хүбүүд) Ходжин-бэги Чечейген Алагай Тумэлун Алталун Ил-Алти (басагад) Чингисэйхид Чингисхаанай гэр бүлын угай бэшэг
Газарнууд	Делюн-Болдог Онон Цонжин-Болдог Бурхан-Халдун Богдо-Хан-Уула Орхон Ехэх-Хориг Ордосто Чингисхаанай хүүр
Дүрэ	«Чингисхан» (1950) «Завоеватель» (1956) «Чингисхан» (1965) «Чингисхан» (1987) «Чингисхан» (1992) «Чингисхан» (1998) «Тайна Чингисхана» (2002) «Чингисхан» (2004) «Чингисхан» (2006) «Чингиз-хан. На край земли и моря» (2007) «Монгол» (2007) «Нельзя умирать, Чингисхан» (2008) «Тайна Чингис Хаана» (2009) «Чингисхан» (2018)