Джучи хаан (Зүүчи хаан)

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Зүүчи хаан
монгол хэлэн Зүчи хан?, ᠵᠦᠴᠢ ᠬᠠᠨ?
Juchi Khan.JPG
Флаг
Зүүчиин зонхилдог улас түрын (Алтан Ордоной) Хаан
1207 — 1225/1227
Урид ажаллаһан хүн нэрэ зэргэ баталагдаһан
Халан абагша Баты
Түрэһэн үдэр 1182 али 1184
Наһа бараһан үдэр 1225 али 1227
Дешт-и Кыпчак
Хүдөөлһэн газар Улытау хада, Казахстан
Уг изагуур Чингисэй угайхид
Эсэгэ Чингисхаан
Эхэ Бортэ
Наһанайнь нүхэр Никтумыш-фуджин
Саркаду-хатун
Султан-хатун
Кутлук-хатун
Куйки-хатун
Уки-фуджин
Несер
Фарис болон бусад.
Үхибүүд Орда-Эджен
Баты
Берке
Шибан
Тука-Тимур
Тангкут
Шажан мүргэлдэ хамаадал тэнгэриин шүтөөн

Зүүчи хаан (ород хэлэн Джучи́; монгол хэлэн Зүчи хан?, ᠵᠦᠴᠢ
ᠬᠠᠨ?; 1182 он багаар[1] али 1184[2] — 1225 багаар[3] али 1227 ондо[4]) — өөрын улас түрын зонхилогшо (Алтан Ордон) (Зүүчиин улас түрэ)[5][6], Монголой Эзэнтэ гүрэнэй баруун талада, гүрэнэй ажал ябуулагша, Сырдарья мүрэнэй адагта бэеэ дааһан отрядые ударидажа, Дунда Азиие эзэмдэлгэдэ хабаадаһан сэрэгэй дарга.

Чингис Хаанай ба тэрэнэй түрүүшын Һамган үнгират обогой Бүртэ хоёрой ууган хүбүүн. Чагатайн Үгэдэйн, Толуйгай ахань. Монголой эзэнтэ гүрэнэй баруун талада үринэрэйнь уг залгамжалһан газарнууд- «„Зүчиин улас түрэ“»(1207) онһоо[7][8] — ородой түүхэ бэшэгтэ «Алтан Орда» («Алтан Ордон») гэжэ алдаршаһан.

Уг гарбал

Зүүчи 1182 оной оршомдо Чингис Хаанай түрүүшын, эгээн хүндэтэй, нүлөө ехэтэй Һамган Бүртэһээ түрэһэн болобошье, тэрэнэй жэнхэни эсэгэ хэн байһаниинь тодорхой мэдэгдэнэгүй. Чингис Хаанай эсэгэ болохые буляалдаха гол шалтагааниинь тэрэнэй Һамган Бүртэ мэргэд угсаатанда баригдажа, сүлөөлһэнэй удаа Зүүчи түрэбэ. Зүүчиин эсэгэнь гэжэ боломоор «Монголшуудай Нюуса тобшо» соо хэлэгдэһээр, Чильгир-Боко (тэрэ Бүртые наложницада абаһан), Чиледу дүүнь (Бүртэ баряанда байһан сагта наһа бараа), Чингис Хаанай эсэгэ Есүүхэй, олхонут угай Өөлэн бэриие (үнгират обогой нэгэ отог), Чингис Хаанай ерээдүйн эхэ болоо. Яагаашье һаа, Тэмүүжэн Зүүчиие өөрынгөө хүбүүн гэжэ тоолобо, харин «мэргэдэй хёморгоной хараал» бүхы наһаараа Зүүчидэ үлгөөтэй байгаа.

Эрдэмтэн Лев Клейн Зүүчиие Чингис Хаанай түрэһэн хүбүүн гэжэ тоолодоггүй байгаа[9].

Сэрэгэй үйлэ хэрэгүүд

«Ойн арадуудай» эзэлэлгэ

Зүчиин бага наһан, эдир наһан яажа үнгэрөөб гэһэн мэдээн үгы. Тэрэнэй аяар хорин табан наһатай байхада, тэрэнэй нэрэ Дундахи зуун жэлнүүдэй хөөрөөнүүдтэ бии болоно. «Нюуса тобшо» үльгэрэй ёһоор, 1207 ондо Чингис Хаан Зүүчиие тэрэ ой модон соо ажаһуудаг отогуудые мэдэлдээ оруулхын тула Байгалһаа баруун тээ оршодог газар руу сэрэг толгойлон эльгээбэ. Отогууд байлдаанда оронгүй, дайгаар тэмсэнгүй, монголой хаанай ноёниие мэдэрбэ. Эсэстээ Зүүчи теленгутууд, урсуудууд болон бусад хэдэн ойн арадуудай мэдэлдээ ороо. Зүчиин армиин шахалта доро Енисейн кыргызүүдэй (Енисейн эхинүүдтэ ажаһуудаг) мэдэлдэнь оробо, һүүлээрнь Зүүчидэ Киргизэй ноёд ерэжэ, сагаан нашан бүргэдүүдые, сагаан моридые, сагаан булгануудые бэлэг болгон асаржа, бэеэ абарба.

Зүүчиин ашада ябуулга ехэ урагшатай байжа, Чингис Хаан тэрэнэй сэрэгэй бэлиг шадабари тухай һайн һанамжа мэдүүлжэ, үндэрѳѳр сэгнэгдэһэн байгаа. Зүүчи өөрын эзэлһэн обог отогуудай газар дайдын эсэгэһээ бэлэг абаба, энэнь Алтан Ордон — Зүүчи Улас түрын эхин боложо тодороо.

Цзинь руу добтолгын аян

Чингис Хаанай шиидхэбэреэр 1213 ондо Цзинь (1115—1234) Угта монголой шэнэ аян дайн эхилээ һэн. Чингис Хаанай сэрэгүүд гурбан бүлэгтэ хубааба. Сэрэгүүдэй гол бүлэгые тэрэ өөрөө болон тэрэнэй одхон хүбүүн Толуй толгойлоо. Баруун бүлэг сэрэгүүдые Зүүчи болон тэрэнэй аха дүү Чагатай, Үгэдэй ударидаба. Гурбадахинь, зүүн зүгэй, Хасар (Чингисхаанай аха) толгойлоо. Зүчи болон тэрэнэй аха дүүнэр Тайхан шэлэһээ урагшаа ябажа, Хуанхэ мүрэнэй хойто эрьедэ гараба. Луанай хажууда Тэдэ сэрэгээ хубаажа, Хуанхэ мүрэнэй эрьеын баян нютагуудые һүйдхэжэ, үгы хэхэдэ таатай байхаар хубааба. Хуацин шадар тэдэ сэрэгые баруун тээшэнь эрьюулбэ, Удаань Дахин Хойшоо Фэньхэ голой хүнды дээгүүр гараба. Пинъян, Фэньчжоу, Тайюань хотонууд, Шэньси можын баян ниислэл хото баригдаба. Тон ехэ тоноһон баялигаараа Зүчи дүү хүбүүдээрээ Тайчжоу Дээгүүр Датунада гараба. Онгуудай газарта олзоёо саг зуура орхёод, тэдэ Бээжэн ба Чингис Хаанай ба Толуйгай армитай ниилэжэ нэгэдэбэ.

Юрэнхыдөө Чингис Хаанай сэрэгүүдэй ябадалынь маша үрэ дүнтэй боложо, Цзинь монголшуудта асар ехэ түлөөһэ үгэһэн эблэрэлээр дүүрэһэн байна. Гэбэшье монголшуудай аян ехэ шуһата, эб найрамдалта зоной айхабтар олониинь алагдаһан, Цзинь-һаа гараашье һаа, тэдэнэй баряанда абтаһан хүнүүдые алажал байгаа («Монголой Нюуса тобшоор» хэдэн зуу мянган плендэ абтаһан хүнүүд).

Буһалгаатаһан киргизүүдтэ эсэргүү Зүүчиин аян дайн

1217 ондо монголшуудай отряд Байгалһаа баруулжаа ажаһуудаг Хори-түмэдэй угайхидай мэдэлдэ орохоор үгэ хэлээ һэн. Гэбэшье түмэдүүд монголшуудай бүлэг сэрэгүүдые бута сохёо. Чингис Хаан Енисейн кыргизүүдтэ Вассальна гүрэндэ тумадуудые дараха захиралта үгэхэ гэжэ шиидэһэн болобошье, кыргызүүд захиралта дүүргэхэеэ арсажа, буһалгаа татаба.

1217 ондо монголшуудай отряд киргизүүдые бэеэрээ даража, гуримтай болгохо гэһэн Зүчиин ээлжээн Ерэбэ. 1218 Ондо Зүчи Сэлэнгэ мүрэниие мүльһэн дээгүүр гаталжа, дээдэ Енисей мүрэнэй (Енисей мүрэнэй оролго)|Усы шудхадаг сэг хүрэтэр ошоод, Енисей мүрэнэй урасхалые уруудан, киргизүүдэй нютагжалгын түб аймагуудые Минусинская хотогор руу добтолбо. Монголой отрядууд Оби хүрэжэ, гэдэргээ эрьебэ. Зүүчи буһалгаашадые бэлээр даража шадаа, тиигээдшье киргизүүдһээ баруулжаа ажаһуудаг теленгутуудые мэдэлдээ абаа. Байгалһаа баруулжаа ажаһуудаг Хори-түмэдэй мэдэлдэ оролго. Гэбэшье түмэдүүд монголшуудай отрядые бута сохёо. Чингис Хаан Енисейн киргизүүдтэ Вассальна гүрэндэ тумадуудые дараха захиралта үгэхэ гэжэ шиидэһэн болобошье, киргизүүд захиралта дүүргэхэеэ арсажа, буһалгаа татаба.

Дунда Азиие Эзэмдэлгэ

Гол үгүүлэл: Монгольское завоевание Средней Азии

1219 ондо Чингис хаан бүхы хүбүүдтэеэ, сэрэгэй гол хүсэнүүдтэй бэеэрээ аянда гараһан юм. Эзэмдэгшын арми хэдэн хубида хубаагдаһан байна. Нэгыень Отрар бүһэлхэ эсэгынь орхиһон Чагатай, Үгэдэй хүбүүдынь ударидадаг байгаа; хоёрдохииень Ехэ хүбүүн — Зүүчи толгойлоо. Тэрэнэй гол зорилго хадаа Сыгнак ба Денд хоёрые эзэмдэлгэ байгаа. Гурбадахи сэрэг Ходжент тээшэ шэглэбэ. Чингис Хаанай болон тэрэнэй хүбүүн Толуйгай ударидалга доро гол хүсэнүүд Самаркандые эзэлэн абаха ёһотой байгаа.

Сырдарья соогуур аяншалга хэдэг Зүүчиин отрядууд 1220 оной хабар Сыгнакта дүтэлбэ. Тэрэниие бүһэлэлгэ долоон хоног үргэлжэлбэ, һүүлээрнь монголшууд хото руу орожо, тэрэнэй хэрэмэй бүхы барилгануудые һандаргаа. Богонихон хугасаа соо Монголшуудта Узген, Барчынлыкент, Денд унажа, мэдэлдэнь оробо. 10 мянганай отряд Янгикент абаад, Сырдарья мүрэнэй адагта ошожо, 10 мянган туркмен сэрэгтэ татаба. Тэдэнэр буһалгаалжа, зариманиинь эбдэгдээд, зариманиинь Урда зүг руу, Мерва тээшэ (эртэ урдын хото) сухаряа. Зүүчиин гол хүсэнүүд Денда шадар түбхинөө.

Зүүчиин Улас түрэ

Улас түрын байгуулга ба газар дэбисхэр

«Джами ат-таварих» (Угай эхэ бэшэгүүдэй суглуулбариин") ёһоор Рашид ад-Динай, Иртыш мүрэн ба Алтай уулануудай оршомдо байһан бүхы можо, нютагууд, Тэрэ оршон тойроной зунай ба үбэлэй нүүдэл Зүүчи хаанай ударидалгада Чингис Хаан морилжо болон Дашт и Кыпчак можонуудые болон тэрэ хизаарнуудта байһан гүрэнүүдые эзэмдэжэ, өөрынгөө мэдэлэй болгохо гэжэ арсашагүй зарлиг гаргаба. Тэрэнэй гэр Иртыш дотор байһан, мүн тэндэ тэрэнэй гүрэнэй ниислэл байгаа.

Зүүчиин Улас, энэл Алтан Ордон эгээл дээдын һалбарилай хаһада, 1300 жэл багаар

Мэдэгдээгүй авторай зохёоһон «Шаджарат Ал-Атрак» («Родословие тюрков») гэһэн зохёол соо[10], Хорезмые эзэлһэнэй һүүлдэ Чингис Хаанай захиралтаар, Хорезм ба Дешт-и-Кыпчак Кайялагай хилэһээ Саксин, Хазар, Булгар, алан, башкир, урусууд ба черкесүүдэй эгээн холо газар хүрэтэр, татар мориной туруу хүрэхэ газар хүрэтэр, Зүүчи хаанай мэдэлэй боложо, эдэ оронуудта ханлигай хаан шэрээдэ ба засаглалгын хаан шэрээдэ тогтоһон гэжэ мэдээсэлэгдэнэ. Тэрэнэй Дешт-и-Кыпчакта наһа бараа хадань, тэрэнэй хүүгэд ба аша гушанар Дешт-и-Кыпчакта дээдэ засаглалгын эмээл дээрэ һуугаа. Дешт-и-Кыпчагай бүхы султангууд Зүчиин үринэрһөө гараһан юм.

Ата-Мелик Джувейниин «Тарих ба Джехангушай» («История взявителя мира»)" Ата-Мелик Джувейниин" ёһоор, "Чингисхаанай засаглалай үедэ хаанта уласай хэмжээнүүд айхабтар ехэ болоходоо, хүн бүхэндэ тэрэнэй "һэеы гэр"гэжэ нэрлэдэг газарайнь хуби үгэһэн гэжэ мэдээжэ. Ууган хүбүүн Түшэгүүндээ Кайялык Хорезм хоёрһоо эхилээд, Саксин Булгар хоёрой захын хизаар хүрэтэр нэмжыһэн можо үгөөд, саашаа татаар мориной туруун газарта хүрэбэ".

Баруун Сибириин газар дайдые, Хорезмын хойто зүгые, Дашт-Ба Кыпчак — тэрэнэй зүүн хэһэгые, баруун хэһэгыешье (1237—1242 онуудай «монгол хүнэй баруун аянай» һүүлээр) монгол эзэмдэһэнэй дүнгөөр шэнэ байгуулагдаһан Зүүчиин Уласай бүридэлдэ оруулагдаа һэн.

Захиргаанай- политическа хубаарил

Зүүчиин Уласай засаг захиргаанай улас түрын хубаалга нютагай байгуулгын ёһоор сэрэгэй (сэрэгэй) хубаариин үндэһэн дээрэ бии болобо. Анхандаа гүрэн доторой хоёр нютаг-дали гэжэ хубаагдаһан юм. Зүүчиин Уласай захиргаанай эгээн томо нэгэжэнүүдтэ тэдэ таарадаг байгаа. Зүүчи хотые байгуулагшань наһа бараһанай удаа, дали болгон хубаажа 1237—1242 он хүрэтэр Зүүн Дашт и Кыпчагай нютагаар хизгаарлагдадаг байба. Энэ бүһэ Уласай нютаг дэбисхэрэй хилэнүүд соо Зүүчи хотые хоёр дали болгон анха түрүүн хубаарилга болоо[11].

Иртыш Хотоһоо хойто Прибалхашые дамжан, Сырдариин дунда урасхал хүрэтэр газар зүүн дали руу ошожо, тэрэнэй түрүүдэ Үдэ, Түка-Тимур, Шинкур, Синкум гэгшэд аханартайгаа Орда-Эжэн зогсобо[12]. Утемиш хажын мэдээсэһээр, Чингиз хаан, бекуудтай зүбшэл хээд, хаанай ясын ёһоор Баты (Саин) хаанда вилайадуудтай баруун далииень (Едиль) (гол) үгѳѳ, вилайадуудтай зүүн далииень (Сырдарья) Сырые Орда-Эжен (Иджанда) үгэбэ"[13].

Эсэгын хаан шэрээ залгамжалагша Батын нютаг болон бусад аха дүүнэрынь хойто Приаральда, худалдаа наймаанай талануудта баруун зүгтэ Ураал (мүрэн) Яика гү, али саашаа Идиль (Эжэл) хүрэтэр оршодог һэн. Батын анханһаа хойшо Үлытау хададаа эсэгынгээ гэрые залгамжалжа[14]. хорезмые эзэмдэһэнэй удаа жучи Иртышэй эрьеһээ тиишэ нүүһэн байна. Зүчи Нютагай баруун дали толгойлһон Батын Волгын эрьедэхи шэнээр олдоһон газар дайдада нүүжэ ерээд, эндээ шэнэ үлүүс байгуулжа, саашадаа шэнжэлхы литературада «Алтан Ордон» гэһэн нэрэ абаһан Баруун Дашт-И Кыпчакые (булгар ба половцев-кыпчагуудые үгы хэһэн) эзэмдэһэнэй удаа улусай системэ саашадаа хүгжэһэн байна. Энэ сагһаа хойшо Яик (Урид Зүүчиин Уласай баруун хилэ байһан) сагаан Һүрэг, Һүрэг (Ак Орда) ба (Улуг Улус)Батын нютагай хоорондо дали хоорондын хилэ болодог болоо. Харин Баруун Казахстанда Батын урдын һэеы гэрэй дэбисхэр дээрэ тэрэнэй дүү Шибан үлэжэ, шэнэ амяараа нютагай нэгэдэл өөрынгөө уг изагуурай шугамтай (Кок-Орды) эхи табиһан юм. Зүүчи Уласай дээдэ хаан боложо, Батын ордонтой өөрынгөө засаглалга хубаалдаһан зандаа. Уласай газар дайда сэрэгэй хубаариин ёһоор хоёр томо дали боложо хубаараад, хүтэлбэрилгыень бэелүүлжэ байгаа. Зүүчиин бусад хүбүүд барандаа эдэ далинуудта оруулагдажа, аха дүүнэрэйнгээ мэдэл доро байгаа. Зүүчиин мэдэлдэ үгтэһэн монголой сэрэг наһа бараһанайнь һүүлээр мүн лэ аханарайнь хоорондо хубаагдаһан байгаа. «Зүчи хаанай сэрэгһээ,-гэжэ энэ ушараар „Джами ат — таварих“ соо хэлэгдэнэ, — нэгэ хахадыень (Орда), нүгөө хахадыень Батын гэжэ хүтэлдэг һэн».

Урдын засагай һүүлшын түлөөлэгшэдые хюдажа, тэдэнэй гүрэн түрын һүлдэ-Алтан Гэр үгы хээд, Хизр хаан алтан ордоной шэрээдэ Шибанид угай эхи табяа, тэрэнь энэ сагһаа хойшо Кок-ордагай болоо гэжэ һанаха хэрэгтэй. Хоёрдохи хахадта Алтан Ордондо засаг буляажа абаһан ХIV зуун жэлдэ Шибанид нютагайнгаа нэрые тэрээн тээшэ абаашана. Өѳрын ээлжээндэ, 1360-1370-аад онуудай оршомоор тэдэнэй газар дайда одоошье Ордоной хаанай үри һадаһан Урус хаанай Ак-Ордондо ниилүүлэгдэһэн байгаа[15].

Зүүчин наһа баралга

Рашид ад-Динэй «Джами ат-таварих» (Нюуса тобшо суглуулбари") ёһоор, Зүчиин наһанай һүүлшын жэлнүүд эсэгэтэеэ муу харилсаатай болоһон байна. Тэрэнэй Чагатай зүрилдөөншье, Половецой бүхы тала|Дешт-и-Кыпчака — Половцы|кыпчаков, ород ба черкесүүдые эзэлхэ тухай абын захиралта дүүргэхэеэ арсаһаншье шалтагаан боложо болоо.

Зүүчи хаанай мавзолей «Казпочты» гэһэн хэлхеэ холбооной марк дээрэ, 2014

Усман Джузджани Джучи "эсэгын газар болон хүнүүд тушаа бодомжогүй байдал"тухай мэдүүлбэ гэжэ мэдээсэнэ. Чингис хаанай үбдэхэ үедэ 1225 оной һүүл багта Зүчи зүблэлдэ байлсаагүй, Юугээрээ эсэгэеэ уурлуулааб (хаанай сэрэгшын үбдэдэггүй тухай дуулгаһанай һүүлээр, урид мэдүүлһэнэйнгээ ёһоор, эсэгынгээ хажууда үгы байһанаа ойлгуулжа, агнууряар бэеэ сэнгүүлдэгыень), тэрэнь сэрэгые тэрээн тээшэ эльгээхыень захирһан байгаа. Теэд Зүүчиин үхэлһөө боложо, аяншалга болоогүй. Зүчиин наһа бараһанайнь тодорхой һара үдэр мэдэгдээгүй, мүн тэрэнэй сохом түрэһэн һара үдэр мэтэ. Гансал 1226 оной эхин (али 1225 оной эсэс), бусад зарим сурбалжануудаар — 1227 он тухай хэлэжэ болоно. Зарим хубилбаринуудай ёһоор, Зүүчи касторевинээр хэгдэһэн хайлаар хорлогдоһон байгаа. Зүчи 40 наһатайдаа наһа бараа. Казахстанай Улытаугай можодо Жезказганһаа зүүн-хойшоо 50 модо зайда Улытау хадануудта бунханда хүдөөлүүлэгдээ[16]. 1946 ондо Зүүчи хаанай бэеые зүблэлтэ археологууд малтаһан байна. Хуурсаг соо хохимой яһан отолһон баруун сасгүй араг яһан олдоһон байгаа.

Джамал аль-Каршын «Аль-мулхакат би-с-сурах» гэһэн ажалда Зүчи-622- Хиджрын наһа бараһан жэл заагдадаг (1225 он)[17]. Урдань мүнөө үеын түүхэшэдэй наһа баралгын мэдээжэ һара үдэр (1227 он) буруу гэжэ тоологдодог[18]. VI-дахи зуун жэлдэ Утемиш-хажжи Зүүчиин наһа бараһан тухай Улуг-Таг уула дурдан бэшэһэн: «Йуджи хаан вилайат Дашт-Ба Кыпчака ошоходоо, мэдээжэ Улуг-Таг хүрөө һэн. Нэгэтэ хада уулаар агнуурида гарахадань, марал-кийиков һүрэг угтажа байба. Годлинуудаа табижа, намнажа эхилхэдэнь, моринһоо унажа, хүзүүгээ нугалжа үхөө һэн. Иигэ-хаан иигэжэ наһа бараа»[19]. Улуг-Таг гэжэ топоним Улытау хадануудтай холбоотой байжа болохо[20]. Казах домогууд мүн лэ Зүүчиин Улытаугай үхэл тухай домоглоно[21].

Зүүчиин хандадаг боржогоной «алтан угай» түлөөлэгшэд нюусаар, эртэ урдын шажанай ёһололнуудаар хүдөөлдэг байгаа. Зүүчиин Бунхан соо тэрэнэй хүүр үгы гээшэ аабза. Бунхан соохи хүүрнүүд сооһоо эгээн хуушаниинь XIII зуун жэлэй дунда үе болоно, Харин Зүүчи урид наһа бараа — 1225 гү, али 1227 ондо. Энэнь Зүүчи обогтоной байһан лалын шажанай наһа бараһан хүнэй байжа магадгүй юм. Тэрэнэй хүдөөлүүлгэ дээрэ мавзолей баригдаһан, тэрэнь «Зүүчи» гэжэ нэрэтэй[22].

Тэрэнэй олон тоото үри һадаһад үшөө эзэмдэгдээгүй Хорезм, Дешт-и-Кыпчак, Кавказ болон Каспиин ба Хара далайһаа хойто зүгтэ оршодог гүрэнүүдые хубаарилжа абаха һаналтай һэн. Зүүчиин үхэл энэ туйлалтада һаад ушаруулаа, харин тэрээнэй хүбүүд үшөөл бага наһатан зандаа байгаа; тиигээдшье монголой эзэдэй анхарал аяар холын баруунһаа һамааруулаа.

Зүүчиин Үри Һадаһад

«Джами ат-таварих» Рашид ад-Динай (Угай бэшэгүүдэй согсолбори) соо бага наһандаа Зүүчиин хойноһоо Ван-хаанай зээ басаган Ба Жаха-Гамба Никтимиш-фужин басаган (Биктутмиш-фужин) хадамда үгтэһэн гэжэ мэдээсэгдэнэ; Тэрэ Чингис Хаанай наһанай нүхэр Абикэ-гүй (Ибаха-гүй) ба Толуйн Сорхахтани-бэхиин наһанай эгэшэ байгаа.

Зүүчиин һамгад:

1) Никтумыш-фуджин, Джакембын (Джаха-Гамбу), Онг-ханйа (Ван-ханай) басаган;

2) Саркада хатан, Зүүчи хаанай һамгадай ехэнь унгураад омогой, тэрээнһээ Ордо түрэбэ;

3) Ултан-хатун, Берке, Беркечара ба Бурейн эхэ;

4) Кутлук-хатун, баргууд омогой, Чимпайн эхэ;

5) Куйки-хатун, хэрээд угай, Тангуутай эхэ;

6) Уки-фуджин, дочь Анчи-ноёнай (Ильчи-ноёнай), унгираад омогой, Баты хаанай эхэ;

7) Несер, Шибан ба Чилавунай эхэ;

8) Фарис, Шинкум ба Шинкурай эхэ.

«Зүүчи хаан олон һамгатай байһан, зүгөөр эдэ (нэрлэгдэһэн) лэ эхэнэрнүүдтэ гол анхарал хандуулаа. Нюуса хани эхэнэрнүүд (тэрэ) тоогүй олон байгаа; Тэдэнэрэй бултанайнь (мэдээжэ) дундаһаа Бухалай (Бувалын) эхэ Караджин хатан, мүн ндоо Кагри хатан, мэргэд обогой, Түка-Тимурай эхэ. Бэшэниинь (эндэ) удхагүй, юуб гэхэдэ тэдэнэй нэрэнүүд мэдээжэ бэшэ».

«Энээн тухай домог хөөрөөндэ хүрэмэ этигэлтэйгээр дамжуулагдаһанай ёһоор, дүшөөд хүбүүдтэй байжа, тоолошогүй олон аша зээнэртэй болоһон аад, холо зайтай байһан тула, нэгэшье мэдэхэ хүнэй олдохогүйһөө боложо, үри һадаһадынь булта элирүүлэгдэнгүй, тодоор элирүүлэгдэнэгүй; гэбэшье, хүбүүд, ашанарынь байһан тухай мэдээжэ, эли тодорхойгоор, хэлэгдэнэ».

Зүүчиин хүбүүд:

Рашид ад-Динай «Джами ат-таварих» («Сборник летописей») ёһоор[23]:

1. Орду-Ичен (? — 1246/1251), Зүүчиин Уласай зүүн талын Алтан ордоной зүүн далиин зонхилогшо

2. Баты (1208 багаар — 1255 багаар), Зүүчиин Уласай зонхилогшо (1227—1255)

3. Берке (багсаамжалгаар- 1209—1266), Зүүчиин Уласай зонхилогшо (1257—1266)

4. Беркечар

5. Шейбан

6. Тангут

7. Бувал (Мувал, Могол)

8. Джилаукун (Чилакун)

9. Шингкур

10. Чимбай (Чимтай)

11. Мухаммед

12. Удур

13. Тука-Тимур

14. Сингку (Сингкум, Шингкум)

829 (1426) ондо тимурид Шахрухын даабаряар мэдэгдээгүй автор зохёоһон «Муизз ал-ансаб фи шаджар салатин могул» (Монголой султануудай угай һарбаалжан соохи уг гарбалаа суурхуулһан «Ном») ёһоор[24]:

15. Эсен

16. Бури (Буре)

17. Хугачи

18. Кутадур (Кувадур)

Соёл уралигта зураглагдаһан дүрсэ

Аман зохёолдо

"Шадабарат Ал-Атрак "(«Родословие тюрков») гэжэ зохёолойнгоо ёһоор, Чингис Хаан Зүүчи-хаанда бүхы эрэ, эмэ хүүгэдһээ үлүү дуратай байһан тула Чингис хаанай байхада, Зүүчи-хаанай нэрые буруушаан хэлэхэ зоригтой хүн байгаагүй гэжэ мэдээжэ. Зүүчи хаанай наһа бараһан тухай мэдээнэй Ордо ерэһэн сагта Чингис хаанда хэншье энээниие дуулгажа шадахагүй байгаа. Эсэсэй эсэстэ ехэ эмирнүүдэй нэгэн байһан Улуг-Джирчи энээниие джир тухай захиралта абахадаа дуулгаха гэжэ бүхы эмирнүүд шиидээ. Удаань Улуг-Джирчи Чингис хаанай джир тухай захиралта үгэхэдэнь, тааруу саг оложо, түүрэг джир хэлэбэ:

Далайн эхинэй шабар хэн хүргэхэб, эхэ? «Хэн модон доро унааб, эхэ?

Чингисхаан түүрэг хэлээр хэлэбэ:

Далай дээгүүр даллахаш, Зүүчи тэнэг намайгаа уһанда шэнгэхэш». "Модоной манан соо унахада, зүчиимни тэнэг бодохо.

Джирчиин үгэнүүдэй удха иимэ байгаа: "далай узууртаа бузарлагдаа, Хэн (тэрэниие) сэбэрлэхэб, хаан минии гү? Сагаан уляангир узуурһаа мухарин унаба, хэн (тэрэниие) табихаб, о хаан минии гу?"Харюудань Чингис Хаан Джирчидэ хэлэнэ: « далай узууртаа бузарлаа Һаа, арюудхагша (тэрэниие) — Зүчиимни хүбүүн; сагаан уляангирай сэмгэнэй узуурһаа мухаряа һаань, табиһан хүн — Зүчиимни хүбүүн!»- гээд, Улуг-Джирчиин хэлэһэн үгэнүүдые дабтахадань, нюдэнһөөнь нулимса гоожобо. Чингисхаан түүрэг хэлээр хэлэбэ:

Козунг йашын чокуртур конглунг голды балгаймы? Джиринг конгуль бкуртур Джучи ольди болгаймы?

Чингисхаанда харюудань Джирчи түүрэг хэлээр хэлэбэ:

Сойлемекке эрким йок сен сойлединг, а ханым! Оз йарлыгынг озге джаб айу ойлединг, а ханым!

Джирчи өөрынгөө джирые дабтажа, тиихэдээ нулимсанууд (тэрэнэй) нюдэн дээрэ харагдадаг болоходонь, Чингис Хаан: "нюдэншни нёлбоһо адхаруулна, зүрхэ сэдьхэлшни дүүрээ аал? Хэлэһэн үгэшни зүрхөө уйлахые баадхана, Зүүчи үхөө юм аал? "Тэрэ үедэ Зүүчиин үхэл тухай үгэ хэлэһэн хүн бүхэн Чингис хаанай хэһээлтэдэ ородог гэһэн Чингис Хаанай зарлиг гараһан тула, Энэ Джирчиһаа уламжалан, Чингис Хаанда харюудань: «Энээн тухай хэлэхэ шадал, хүсэл зориг намда үгы, ши өөрөө хэлээ бэлэйш, хаан минии, шинии дээрэ зарлигайшни өөрөө болог, ши һайнаар бодооб, хаан тухай минии, юундэб гэхэдэ энэ — иимэ». Тиихэдэнь Чингиз хаан түүрэг джир хэлэбэ:

Кулун алган куландай кулунумдин айрылдым, Айрылышкан анкаудай эр олумдин айрылдым.

иимэ: «Агнуурида алахын тула туугдадаг хандагай шэнги тэрэ өөрөө тэрьелдэг, харин хүүгэниинь үлэдэг, мүн би үхибүүнһээ һалааб ба юрын хүн шэнги, тэрэ эгээлэй юрын ушарһаа дайсадай оршондо нүхэсэхын түлөө тоосожо ороод, суг ябагшадһаа таһараа, тиигэжэ би эрэлхэг хүбүүнһээмни һалааб». Чингис Хаанһаа иимэ үгэнүүдэй гаража ерэхэдэ, эмир, ноёд бүгэдөөрэн бодожо, шаналал зоболонгой заншал дүүргээд, гэмшэжэ эхилбэ[10].

Ном зохёолдо

Зүүчи В. Г. Янай «Чингиз-хан» ба И. К. Калашниковай «Жестокий век» гэһэн романуудай зохёохы дүрэ болоһон.

Кинодо
  • Агнууриин үедэ Зүчиин наһа баралгын тухай үйлэ казах домогһоо буулгагдаһан «Аксак кулан» («Казахфильм», 1968) гэжэ зүблэлтын мультфильмын үндэһэ һуури болоно[25].

Дурасхаал

  • Зүүчи хаанай (Жошы хаанай) бунхан-Казахстан уласай Улытау можын Улытауска аймагта (Жезказганһаа зүүн-хойшоо 50 модоной газарта)оршодог XIII зуун жэлэй архитектурын хүшөө[26].

Мүн харагты

  • Чингисхаанай гэр бүлын угай бэшэг

Ажаглалтанууд

  1. ↑ Гумилёв Л. Н. В поисках вымышленного царства. Трилистник мышиной норы. gumilevica.kulichki.net. Дата обращения: 18 ноябрь 2025. Архивировано 17 май 2008 года.
  2. ↑ Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — АСТ, 2004. — С. 78. — 557 с.
  3. ↑ Вопросы истории Казахстана. — Институт истории и этнографии имени Ч. Валиханова, 2002. — С. 14.
  4. ↑ Бартольд В. В. Сочинения: Туркестан в эпоху Монгольского нашествия. — Изд-во Восточной лит-ры, 1963. — С. 595.
  5. ↑ Государственный Эрмитаж. Культура и искусство востока. Золотая Орда (ород хэлэн). Государственный Эрмитаж. Государственный Эрмитаж (2011). — Шедевры коллекции.
  6. ↑ Р.Г.Фахрутдинов. История татарского народа и Татарстана. (Древность и средневековье) / Российская государственная библиотека (РГБ). Учебник для средних общеобразовательных школ, гимназий и лицеев.. — Казань: Магариф, 2000. — 255 с.
  7. ↑ Гатин М.С., Абзалов Л.Ф., Юрченко А.Г. Образование Золотой Орды: улус Джучи Великой Монгольской империи (1207-1266): источники по истории Золотой Орды: от выделения удела Джучи до начала правления первого суверенного хана / Гатин М.С., Абзалов Л.Ф., Юрченко А.Г.. — Казань: Татарское книжное издательство, 2008. — 479 с. — ISBN 978-5-298-01610-0
  8. ↑ Почекаев Р.Ю. Золотая Орда. История в имперском контексте / Редакционная коллегия серии «Научно-популярная литература» Д. Д. Беляеву Т. В. Гимон, И. О. Ермаченко, А. А. Исэров, А. Ю. Карачинский (ученый секретарь), Н. Н. Крадин, П. Ю. Уваров (председатель), Т. А. Филиппова (зам. председателя) Рецензент: доктор исторических наук, профессор Т. И. Султанов. — Санкт-Петербург: Наука, 2017. — С. 9. — 206 с. — ISBN 978-5-02-039675-3
  9. ↑ Клейн Л. С. Происхождение славян. Версия биохимическая (Спор с Клёссовым). Публикуем рецензию археолога и филолога, доктора исторических наук Л. С. Клейна на книгу А. А. Клёсова «Происхождение славян», опубликованную в журнале «Российский археологический ежегодник». Хотя книга вышла в 2013 году, ее разбор с позиций науки представляется нам по-прежнему актуальным. генофонд.рф. web (15 март 2015). — «Хоть Джучи и не был биологическим сыном Темучина, потомки Джучи — полноправные чингизиды. И то же относится к большинству аристократических родов. Усыновление практикуется во многих культурах, и юридическое отцовство может значить не меньше, чем биологическое». Дата обращения: 15 ноябрь 2025. Архивировано 9 май 2021 года.
  10. ↑ 1 2 Родословие тюрков — Шаджарат ал атрак. www.vostlit.info. Дата обращения: 18 ноябрь 2025. Архивировано 10 май 2019 года.
  11. ↑ Зайцев И.В. Тюркологический сборник 2003-2004 (Тюркские народы в древности и средневековье). Крымская историография эпохи Средневековья и Нового времени / С.Г. Кляшторный (председатель), Т.И. Султанов, В.В. Трепавлов. — Москва: «Восточная литература», 2005. — С. 54—55. — 48-85 с. — ISBN 5-02-018491-8 (в пер.)
  12. ↑ Фазлаллах Рашид-ад-Дин->сборник летописей->публикация 1946-1952 гг.->том II ->часть 3. www.vostlit.info. Дата обращения: 18 ноябрь 2025. Архивировано 3 июнь 2019 года.
  13. ↑ Утемиш-хаджи ибн маулана Мухаммад Дости->Чингиз-наме->текст. www.vostlit.info. Дата обращения: 18 ноябрь 2025. Архивировано 24 май 2019 года.
  14. ↑ Смаилов Ж.Е. Памятники археологии западной Сарыарки (Средневековые городища и поселения). — Караганда: Tengri Ltd, 2015. — С. 16—23. — 141 с. — ISBN 978-601-7814-31-1
  15. ↑ К. З. Ускенбай Восточный Дашт-и Кыпчак в XIII — начале XV века. Проблемы этнополитической истории Улуса Джучи / И. М. Миргалеев. — Серия "История и культура Золотой Орды" Выпуск 17. — Казань: "Фэн" АН РТ, 2013. — С. 58. — 288 с. — ISBN 978-5-9690-0205-0
  16. ↑ Казахи всегда понимали сакральное значение земли Улытау, — С. Сакенов. Дата обращения: 15 ноябрь 2025. Архивировано 28 март 2018 года.
  17. ↑ Джамал ал-Карши Ал-Мулхакат би-с-сурах / История Казахстана в персидских источниках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005. — Т. 1. — С. 119. — 416 с.
  18. ↑ Ускенбай К.З. Восточный Дашт- и Кыпчак в XIII – начале XV века. Проблемы этнополитической истории Улуса Джучи. — Казань: «Фэн» АН РТ, 2013. — С. 65–67. — 288 с.
  19. ↑ Утемиш-хаджи Кара таварих / Транскрипция И.М. Миргалеева, Э.Г. Сайфетдиновой, З.Т. Хафизова; перевод на русский язык И.М.Миргалеева, Э.Г. Сайфетдиновой; общая и научная редакция И.М. Миргалеева. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2017. — С. 28. — 312 с.
  20. ↑ Семби М.К. Краткий энциклопедический словарь исторических топонимов Казахстана / Сост. И.В. Ерофеева. — Алматы: КазНИИК, 2014. — С. 427–431.
  21. ↑ Хорош Е. Х. К вопросу о строительной истории мавзолея Жоши-хана // Научные чтения памяти Н.Э. Масанова. — Алматы: Дайк-Пресс, 2009. — С. 101–109.
  22. ↑ Усманова Э. Р., Ускенбай К. З., Кожа М. Б., Панюшкина И. П., Соловьева Л. Н., Ахатов Г.А. Мавзолей Джучи-хана: реалии, легенды и обряд // Археология евразийских степей. — 2022. — № 3.
  23. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. — Т. 2. — С. 66—78.
  24. ↑ «Муизз ал-ансаб фи шаджарат салатин могул» (хуряангы — Муизз) гэжэ танигдаагүй автор тимурид Шахрухын даабаряар 829 (=1426) зохёогдонхой
  25. ↑ Асенин С. В. Мир мультфильма. — Рипол Классик, 2013. — С. 95. — 310 с. — ISBN 9785458305167
  26. ↑ Мавзолей Жошы-хана и Домбаула. Дата обращения: 18 ноябрь 2025. Архивировано 15 ноябрь 2019 года.

Ном зохёол

Эхэ үндэһэн бэшэгүүд
  • Лубсан Данзан Алтан Тобчи. Золотое сказание. Перевод Н. П. Шастиной / Румянцев Г. Н. — Москва: Наука, 1973. — 440 с.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой,редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
  • Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. Юань Чао Би Ши / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  • Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 1976.
Нэмэлтэ ном зохёол
  • Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1963. — Т. I. — С. 87, 101, 236, 435—437, 452, 459, 468, 474, 481, 483, 484, 497—504, 522, 524, 525, 531, 554, 595.
  • Бартольд В. В. Работы по истории и философии тюркских и монгольских народов // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1968. — Т. V. — С. 126—128, 130, 133−139, 142, 145, 148—150, 171, 212, 217, 255, 227, 275, 401, 402, 496, 499, 503—505, 564, 591, 621, 627.
  • Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — С. 25, 72, 73, 77, 86, 117, 138, 150, 168, 173, 176, 177, 180, 181, 184—186, 189, 192, 195, 199, 204, 205, 213, 219, 221. — 274 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-02-017390-8
  • Лео Де Хартог. Чингисхан. Завоеватель мира. М.: Олимп: АСТ:Астрель, 2007. ISBN 978-5-17-042982-0
  • Почекаев Р. Ю. Батый. Хан, который не был ханом. — М., СПб.: АСТ, Евразия, 2006. — 350 с. — ISBN 978-5-17-038377-1
  • Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-035804-0

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Джучи_хаан_(Зүүчи_хаан)&oldid=367171" хуудаһанһаа абтаһан