Тэб-Тэнгэри

Тэб-Тэнгэри, Хөөгчүү
монгол хэлэн Тэв тэнгэр
Нэрэ түрэһөөр	Кокочу (монгол хэлэн Хөхчү?, ᠬᠡᠣᠬᠡᠴᠦ?)
Түрэһэн һара үдэр	XII-дохи зуун жэлдэ
Наһа бараһан һара үдэр	1211 оной
Гүрэн	Монголой Эзэнтэ гүрэн
Ажал ябуулгын янза	Бөө
Эсэгэ	Мунлик-Эциге[d]

Тэб-Тэнгэри (ород хэлэн Тэб-Тенгри, Кокочу), (монгол хэлэн Тэв тэнгэр, өөрын нэрэ — Хөхчү (монгол хэлэн Хөхчү^?, ᠬᠡᠣᠬᠡᠴᠦ^?); XII-дохи зуун жэлдэ түрэһэн — 1211 оной наһа бараһан) — монгол хонхотон угһаа гараһан бөө. Чингис Хаанай хани, Өөлэн Эхын үргэжэ абаһан Тэмүүжэнэй дүү Тэб-Тэнгэри Монголой эзэнтэ гүрэндэ маша ехэ нүлөөтэй байһан болобошье хожомоо монголшуудай эрхэ мэдэлые өөр дээрээ татажа, алагдаһан юм.

Нэрэ

Архимандрит Палладий Тэб-Тэнгэри гэжэ нэрые "дээшээ гараһан гү, али тэнгэридэ гараһан"гэжэ оршуулдаг байгаа. И. Н. Березин элдэб үйлэ үгэнүүдһээ гараһан вариантнуудые дурадхадаг байгаа, жэшээнь, «һүрэжэ бодохо», «бусалха» г.м.

Б. Я. Владимирцовай һанамжаар, «teb~töb» гэһэн үгэ «түб, дунда, сэхэ, сэхэ, нюур тала, түб газар» гү, али "хуули, хуули, засаглал"гэһэн удхатай байжа болоо. Тиигэжэ Тэб-Тэнгэри гэжэ нэрэ « дүнда-тэнгэри» гэжэ оршуулагдажа болохо, тодорхойлбал, толгой дээрэ байһан юумэнэй хуби, одо мүшэн гү, али «баруун огторгой, баруун тэнгэридэ ажаһуугша» .

Намтар

Уг гарбал ба эртын жэлнүүд

Хөөгчүү ахалагшад байгаа (ондоо баримтаар — дүрбэдэхи. Чингисэй үшөө Есүүхэй эсэгэдэ алба хэһэн Мунлиг-Эсэгын хүбүүн. Есүүхэйн наһа бараһанай Һүүлээр Мунлиг олон жэлдэ гэр бүлыень дэмжэжэ, Чингис Хаанай зүгһөө ехэ хүндэдэ хүртэжэ, 1206 оной курултайда мянганай ноён болгодоод, мүн Чингисэй Өөлэн эжые һамга абаһан байна. Хөөгчүүгэй аха дүүнэр-Сюйкету-черби, Толун-черби ба Суту-ноён — Мүн Чингис Хаанай албанда байгаа.

Тэб-Тэнгриин эртын жэл, залуу наһан тухай юуншье мэдэгдэнэгуй. «Дэлхэйе эзэмдэгшын Түүхэдэ» «Джувейни» ба Джами ат-таварих угай бэшэгүүдэй суглуулбари" Рашид ад-Дина Хүхэчүүгэй бөөгэй шадабари тухай гансал дурдалганууд үлэнхэй: Эдэ мэдээсэлнүүдэй ёһоор, Хөөхэчүү бэеынгээ дулаагаар мүльһэ хайлуулха аргатай байгаа, мүн хаарбазаар бүрхөөгдэһэн бөөе адаглаһан хүнүүд сагаан мори унаад, тэнгэридэ дэгдэнэ гэжэ этигэдэг һэн.

Хөөгчүү Чингис Хаанай монголшуудай хэрээд угсаатантай хёморолдожо байха үедэ халта дурдагдана. Чингистэй тэмсэлдэ холбоотонуудые бэдэрэн, хэрээдүүдэй хаан Ван хаан Хөөгчүүһээ туһа эрижэ хандабашье, тэрэнь арсаһан байна.

Тэмүүжэниие хаанаар һунгахадашье Хөөгчүү өөрынгөө үүргэ дүүргээ. «Монголшуудай Нюуса тобшын» ёһоор, Имагтал Хөөгчүү залуу Тэмүүжэндэ Чингис Хаанай соло зохёожо, агууехэ курултайда монголшуудые зонхилхо засагыень арамнайлһан юм. Эдэ хангалгануудай, мүн эсэгэ аха дүүнэрэй шанга дэмжэлгын ашаар, саашадаа Хөөгчүү эзэнтэ гүрэндэ айхабтар ехэ нүлѳѳ олоо.

Дээшээ гаралга ба үхэл

Тэб-Тэнгри ба Чингис Хаан хоёрой хоорондо бии болоһон зүришэлдѳѳн үсѳѳн бэшэ ушарта, шэнжэлэгшэд оюун сэдьхэлэй ба шажанай бэшэ засагай зүришэлдѳѳн гээд хаража үзэдэг. Тэб-Тенгри, Мунлигай түрэһэн хүбүүн хадаа, шобогор түрэлэй заршамай ёһоор, Һүүлшын хойто хүбүүнэй байһан Чингис Хаанһаа үлүү эрхэ засагтай байгаа гэһэн хубилбари баһа бии.

Монголшуудай засаг халан абахаяа шармайжа, нэн түрүүн Тэб-Тэнгри Чингис Хаанай түрэһэн аха дүүнэрэй нюурта боломоор үрдилдэгшэдһөө һалаха гэжэ шиидэбэ. Тиигэжэ нэгэтэ Тэб-Тэнгри болон тэрэнэй аха дүүнэр Мэдээжэ барилдаашан, һур харбагша Чингис Хасарай дүү хүбүүе сохибо. Доромжолуулһан, сохюулһан Хасар Чингис Хаанда туһа эрихэеэ ерэһэн аад, уурлаһан хаан гансал ахаяа бэеэ аршалжа шадахагүй гэжэ зэмэлбэ. Бии болоһон эбээ таһаралга һамбаашалан, Тэб-Тэнгри Хасарһаа эсэслэн һалаха гэһэн бодолдо абтаба. Дахин Чингис Хаанда ерээд, Тэб-Тэнгри Хасарай монголой хаан шэрээ эзэлхэ һэдэлгэнүүд тухай хэлэһэн гэдэг. Уурлаһан Чингис Хаан Хасарые дары түргэн барижа, мүшхэжэ, харуул доро абагты гэжэ захирба. Болоһон ушар мэдээд, хүбүүдтээ Өөлэн гүйлгэжэ ерээд, Тэмүүжэниие эшэжэ, дүүгээ табихыень захирба.

Энэл үедэ Тэб-Тэнгри тээшэ олон зон нэнгэжэ, олониинь Чингис Хаанһаа болон тэрэнэй түрэл гаралнуудһаа гүйлдэжэ гараһан юм. Энэ хэрэгтэ ганса Тэб-Тэнгри хаанай гэр бүлые хэрэлдүүлхэ һэдэлгэнүүд бэшэ, харин 1209—1210 оной тангадай аянда (Монгол эзэмдэлгэ Си Ся) монголшуудай урагшагүйдэлгэ үүргэ дүүргэхэ аргатай байгаа.

Тэб-Тенгридэ Чингис Тэмүүгын дүүгэй хүнүүдэй ошоһон хойно, һүүлшынхинь бодхуулнуудые бусааха эрилтэтэйгээр элшэн сайдые бөөдэ эльгээбэ. Гэбэшье Тэб-Тенгри элшэн сайдые шагнабагүй, орондонь тэрэниие сохижо, нюрган дээрээхи эмээл ашаатайнь эмээл үлдэбэ. Тиихэдэнь Тэмүүгэ өөрөө Тэб-Тэнгридэ ошоһон аад, бөө болон тэрэнэй аха дүүнэрэй добтолго доро тэрэ хүлисэл гуйха баатай боложо, үбдэг дээрээ зогсобо. Доромжолуулһан Тэмүүгэ үглөөдэрынь Чингис Хаанда ерээд, болоһон ушар тухай хөөрэбэ. Чингис Хаан Бүртэ Һамганайнгаа заабаряар Тэб-Тэнгритэй өөрынгөө дураар болохыень ахадаа дурадхаба. Тэб-Тэнгриин түргэн ерэхые хүлеэжэ, Тэмүүгэ Чингисэй гэрэй үүдэндэ эгээл шанга гурбан баатарнуудта хоргодохые захирба. Тэб-Тэнгриин эсэгэ аха хоёртоёо хамтагэртэ ороходоо, винницын баруун тээ (монголой гэртэ тон хүндэтэй газар) зүбшөөлгүй һуужа, гэртэ ороходонь, Тэмүүгэ барилдаанай тулалдаанай шалтагаанаар тэрэниие газаашань мэхэлжэ, хоргодожо байһан баатарнууд бөөгэй шэлыень хухалба.

Теб-Тенгриин бэе дээгүүр үүдэн болон утаан дээрэ хаалтатай харгын гэр табиха гэһэн зарлиг гараһан байгаа. Гэбэшье гурбадахи үдэртөө «Монголшуудай Нюуса тобшын» ёһоор, гэрэй утаан нээгдэжэ, Тэб-Тэнгри тэндэһээ ниидэн гараад, тэнгэри өөдэ гараба. Мүнөө үеын шэнжэлэгшэд Тэб-Тэнгриин бэеын үгы болоһон тухай бүри бодомжотой тайлбари оложо, бөөгэй дүтынь хэншьеб даа тэрэнэй бэе тэрэ хаалтаһаа гаргаһан ба хүдөөлүүлһэн гэжэ тоологдоно.

Дүрэ

Ном зохёол

• «Жестокий век» — зүблэлтын уран зохёолшон Исай Калистратович Калашниковай роман (1978);
• «По велению Чингисхана» — Н. А. Лугиновай роман (1998);
• «Кости холмов» — Англиин уран зохёолшон Конна Иггульденэй роман (2011);
• «Тэмуджин» — ородой холбоото уласай уран зохёолшон А. С. Гатаповай роман;
• Тэб-Тэнгри һүнэһэн хадаа Л. Вершининай «У подножия вечности» гэһэн фантастическа романай гол геройнуудай нэгэн болоно(2000).

Кинематограф

• «Чингисхан» (сериал) (Гонконг, 1987);
• «Чингисхан» (сериал) (Хитад, 2004);
• «Первый нукер Чингисхана» (Орос гүрэн, 2005);
• «Нельзя умирать, Чингисхан» (Монгол улас, 2008)
• «Тайна Чингис Хаана» (Орос, Монгол, США, 2009).

Бусад

• Тэб-Тэнгэри Монголой фолк-рок the Hu бүлэгэй «The Great Chinggis Khaan» гэжэ дуун соо дурдагдана.

Ажаглалтанууд

Эшэ үндэһэн

• Лубсан Данзан Алтан Тобчи («Золотое сказание»). — М.: Наука, 1973.
• Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941.
• Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — ISBN 5-17-027916-7.
• Рашид ад-Дин Сборник летописей / Пер. с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания проф. А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
• Рашид ад-Дин Сборник летописей / Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.

Библиографи

• Владимирцов Б. Я Чингис-хан. — Берлин, Санкт-Петербург, Москва: Издательство З. И. Гржебина, 1922. — 175 с.
• Груссе Рене Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М.: Молодая гвардия, 2008. — ISBN 978-5-235-03133-3
• Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935.
• Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — С. 29, 87, 97, 133, 134, 157, 158, 159, 160, 162, 164, 219. — 274 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-02-017390-8
• Лэмб, Г Чингисхан. Властелин мира. — М.: Центрполиграф, 2002.
• Мэн Джон Чингисхан. Жизнь, смерть и воскрешение / Пер. с англ. В. Артемова. — М.: Эксмо, 2006. — 416 с. — 5000 экз. — ISBN 5-699-13936-2
• Паль, Лин фон История Империи монголов: До и после Чингисхана. — М.; СПб: АСТ; Астрель-СПб, 2010. — 541 с. — (Историческая библиотека). — 4000 экз. — ISBN 978-5-17-067580-7, 978-5-9725-1808-1
• Сокровенное сказание / А. Милехин, А. Жемерова. — 2016. — 480 с. — (Великие правители). — 4100 экз. — ISBN 978-5-699-59561-7
• Уэзерфорд, Джек Чингисхан и рождение современного мира / Пер. с англ. Е. Лихтенштейна. — М.-Владимир: АСТ: ВКТ, 2008. — 493 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-17-048486-7, ISBN 978-5-226-00500-8, ISBN 978-5-17-031548-2, ISBN 978-5-226-00501-5
• Эренджен Хара-Даван Чингис-хан как полководец и его наследие: Культурно-исторический очерк Монгольской империи XII-XIV вв.. — 2-е. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. — 196 с. — ISBN 5-7539-0191-3
• Хартог, Лео де Чингисхан. Завоеватель мира.. — М.: Олимп: АСТ:Астрель, 2007. — 285 с. — ISBN 978-5-17-042982-0, ISBN 978-5-7390-1901-1, ISBN 978-5-271-16485-9
• Cleaves, Francis Woodman The secret history of the Mongols: for the first time done into English out of the original tongue and provided with an exegetical commentary. — Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press, 1982. — ISBN 0-674-79670-5
• Игорь де Рашевильц Тайная история монголов. Монгольская эпическая хроника XIII века, переведенная с историко-филологическими комментариями.. — Leiden; Boston: Brill, 2004. — Vol. 1.
• Владимирцов Б. Я. Работы по истории и этнографии монгольских народов. — Москва: Восточная Литература РАН, 2002. — С. 557. — ISBN 5-02-08-184-6